بررسی اهمیت علوم زمین در کاهش مخاطرات مرتبط با سیلاب در نشست تخصصی سیلاب
به گزارش روابطعمومی سازمان زمینشناسی و اکتشافاتمعدنی کشور، نشست تخصصی سیلاب همزمان با سی و هشتمین گردهمایی ملی علوم زمین برگزار شد و حاضران به مسایلی پیرامون تحلیل اولیه سیلابهای اخیر و تجربیات کنترل و بهرهوری سیلاب، اهمیت علوم زمین در کاهش مخاطرات مرتبط با سیلاب و نقش سوختهای فسیلی در تغییر اقلیم پرداختند.
شایان ذکر است، در این نشست دکتر رضا شهبازی مدیرکل دفتر مخاطرات زمینشناسی، مهندسی و زیست محیطی، دکتر محمدرضا غریب رضا عضو هیات علمی پژوهشکده حفاظت خاک و آبخیزداری، دکتر راضیه لک رییس پژوهشکده علوم زمین، دکتر منصور قربانی عضو هیات علمی دانشگاه شهید بهشتی و رییس انجمن زمین شناسی ایران به ارائه نقطه نظرات خود در این رابطه پرداختند.
همچنین دکتر عادل جلیلی رییس موسسه تحقیقات جنگلها و مراتع، دکتر حسین آذرنیوند رییس دانشکده منابع طبیعی دانشگاه تهران، دکتر سیدحسین گلدانساز رییس پردیس کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه تهران، دکتر وحید نیکنام رییس دانشکده علوم جغرافیایی دانشگاه خوارزمی، دکتر ابراهیم فتاحی معاون پژوهشی پژوهشکده سیلاب سازمان هواشناسی، دکتر سحر تاج بخش رییس سازمان هواشناسی، دکتر مرتضی افتخاری رییس موسسه تحقیقات آب، دکتر حمید علیزاده معاون پژوهش و فناوری پژوهشگاه ملی اقیانوس شناسی، دکتر عباس رنجبر رییس پژوهشکده هواشناسی، دکتر علی بیتاللهی رییس بخش زلزله شناسی مهندسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی، مهندس آرش اخوان مدیر کل دفتر بهره برداری از تأسیسات تامین آب، اسماعیل نجار معاون وزیر کشور و رییس سازمان مدیدیرت بحران، دکتر محمود نیلی احمدآبادی رییس دانشگاه تهران نیز در نشست تخصصی سیلاب حضور داشتند.
معاون پژوهشی پژوهشکده هواشناسی اعلام کرد:
بارش و سیلهای اخیر جبرانکننده خشکسالی کشور نیست
معاون پژوهشی پژوهشکده هواشناسی در نشست تخصصی سیل سی و هشتمین گردهمایی علوم زمین با بیان اینکه کشور همچنان با خشکسالی مواجه است و با بارشهای اخیر جبران خشکسالی نمیشود، گفت: علاوه بر آن اینکه گفته میشود این بارشها به دلیل بارورسازی ابرها است، صحیح نیست چون ابرهای بارور شده در محدوده کوچکی اثرگذار است.
به گزارش ایسنا، دکتر ابراهیم فتاحی افزود: در سالهای گذشته رخدادهای سیل داشتیم که خسارات زیادی برجای گذاشت و از آنها درس نگرفتیم، متاسفانه و در آینده به دلیل تغییر اقلیم و تصرفات بیرویه حرائم رودخانهها شاهد این رخداد خواهیم بود.
وی با تاکید بر اینکه با توجه به اقلیم و وسعت، کشور با انواع رخدادهای سیلابی مواجه است، اظهار کرد: در سالهای اخیر به دلیل ذوب برف و عملکرد برخی سدها رخداد سیل شدت بیشتری یافته است؛ از این رو شاهدیم که خسارات ناشی از سیل از ۱۷.۲ میلیون دلار در دهه ۵۰ به ۲۸۸ میلیون دلار رسیده است.
فتاحی میزان خسارات سیل اخیر را معادل ۹۰ درصد از بودجههای عمرانی دانست و ادامه داد: اصلیترین مشکل کشور در این زمینه مربوط به نوع رویکرد است و تا این رویکرد تغییر نکند، چنین حوارثی رخ میدهد؛ چرا که امروزه رویکرد مدیریت ریسک جایگزین مدیریت بحران شده است.
معاون پژوهشی پژوهشکده هواشناسی، سیستمهای هشدار سریع سیل را دارای ۴ نسل دانست و گفت: نسل اول بر اساس رخداد بارش در بالادست، مبتنی بر زمان بارش، سامانههای مبتنی بر پیشبینی هواشناسی و مبتنی بر مدل عددی هواشناسی است که این نسل مناسبترین روش هشدار سیل به شمار میرود که از سال ۱۳۸۵ از این سیستم برای برخی از حوضههای آبریز کشور استفاده شده است.
وی به رخداد سیل اخیر اشاره کرد و با بیان اینکه از ۷۲ ساعت قبل هشدارهای سیل اعلام شده بود، ادامه داد: بررسیهای ما نشان میدهد که در ماه مارس ۱۴ موج بارشی از کشور عبور کرده است.
معاون پژوهشی پژوهشکده هواشناسی، تاکید کرد: بسیاری از رودها که سیلابی شدند، به دلیل تغییر مسیر آنها بوده که باید وضعیت این رودها مورد ارزیابی قرار گیرد.
فتاحی همچنین با اشاره به برخی شایعات در خصوص علل این بارشها در فضای مجازی، توضیح داد: در شبکههای اجتماعی اعلام شده بود که دلیل این بارشها بارورسازی ابرها است که این گفته صحت ندارد؛ چرا که تاثیر ابرهای تقویت شده محدود است و تصاویر ماهوارهای نیز مؤید این امر است.
معاون پژوهشی پژوهشکده هواشناسی، همچنین با اشاره به تجربه طولانیمدت خشکسالی در کشور، یادآور شد: اینکه گفته میشود این بارشها خشکسالیهای کشور را جبران میکند، درست نیست؛ چرا که بخش عظیمی از آبهایی که وارد کشور شد، از بین رفت؛ ضمن آنکه ۷۰ درصد آن نیز تبخیر شد.
این محقق حوزه اقلیمشناسی با بیان اینکه ایران همچنان درگیر خشکسالی است، اظهار کرد: در چنین شرایطی کشور راحتترین و ارزانترین روش یعنی بهرهبرداری از سفرههای زیر زمینی را برای تامین آب مورد نیاز بخش کشاورزی انتخاب کرده است
عملکرد ضعیف سدهای "گلستان" در زمان سیل به دلیل انباشت رسوب
بررسی مطالعات محققان پژوهشکده مناطق خاک و آبخیزداری کشور در سیلهای اخیر نشان داد در سیل گلستان بالغ بر ۵۰ میلیون متر مکعب رسوب در مخازن بندهای آبخیزداری و سدهای استان گلستان انباشته شد؛ از این رو سدها عملکرد ضعیفی در مقابله با سیل داشتند.
به گزارش ایسنا دکتر محمدرضا غریب رضا از محققان گروه تحقیقات مهندسی رودخانه و سواحل پژوهشکده مناطق خاک و آبخیزداری کشور سیلاب را عبارت از آب فراوانی که با سرعت جاری شود و طغیان کند و پهنهای از زمین را که در شرایط عادی زیر آب نیست، فراگیرد، تعریف کرد.
وی به وقوع سیل در استان مازندران اشاره کرد و افزود: وقوع سیل در رودخانههای "تجن"، "تالار و سیاهرود"، "نکا رود"، "خلیج میانکاله" و "بابل رود" استان مازندران از نوع تند سیلاب (Flash Flood) بوده و در مناطق ساحلی چون "کیاکلا"، "گلوگاه"، "ساری"، "نکا"، "میاندرود"، "عرب خیل" و "لاریم" آبگرفتگی رخ داده است.
به گفته این محقق، حجم بارش دریافتی در حوضه رودخانههای "تجن"، "تالار و سیاهرود"، "نکا رود"، "خلیج میانکاله" و "بابل رود" در شرق این استان به ترتیب ۳۹۳، ۲۷۸، ۱۴۰، ۱۳۴ و ۱۲۷ میلی متر مکعب بوده، ضمن آنکه تخریب سیل در رودخانه تجن توسط بارش برابر ۱۶۲ میلیمتر، دبی پیک سیلاب ۸۸۰ متر مکعب بر ثانیه و با دوره بازگشت ۳۳۰ ساله رقم خورده است.
این محقق، تخریب سیل در رودخانه "تالار" را حاصل بارشی بالغ بر ۱۰۰ میلی متر و دبی ۱۳۰ متر مکعب بر ثانیه با دوره بازگشت دبی جریان ۵۸ ساله ذکر کرد و یادآور شد: در این رخداد سیلابی فرسایش در بالادست و انباشت رسوب به ضخامت تا ۸۰ سانتی متر در تراز منهای ۱۵ متر از منطقه "لشکو کلاً"به بعد رخ داده است.
محقق پژوهشکده مناطق خاک و آبخیزداری کشور، استان گلستان را یک استان سیلخیز کشور توصیف کرد و ادامه داد: از سال ۱۳۷۰ تعداد ۱۲۷ مورد سیل در این استان رخ داده است و لازم است در خصوص این استان بررسیهای بیشتری صورت گیرد.
وی وقوع سیل در تمام زیر حوضههای "گرگانرود"، "قره سو"و "اترک" استان گلستان را از نوع تند سیلاب (Flash Flood) دانست و خاطر نشان کرد: در مناطق "گنبد"، "آق قلا"، "گمیشان"، "جنوب بندر ترکمن" و دهها روستای پیرامونی آبگرفتگی رخ داد. ایستگاه "توسکاچال" با ۳۱۷ میلیمتر و "دشت گرگان" با ۲۸۷ میلی متر بیشترین بارش را دریافت کردند.
غریب رضا با تاکید بر اینکه در این سیل بالغ بر ۵۰ میلیون متر مکعب رسوب در مخازن بندهای آبخیزداری و سدهای استان گلستان انباشته شد، اظهار کرد: بررسیها نشان میدهد سدهای استان به دلیل حجم کمتر از ۵۰ درصد ظرفیت آنها، عملکرد ضعیفی داشتند.
عضو هیات علمی پژوهشگاه بینالمللی زلزله مطرح کرد:
هشدار نسبت به موقعیت بزرگراه امام علی (ع)/تغییر کاربری اراضی عامل نفوذناپذیرتر شدن زمین
عضو هیات علمی پژوهشگاه بینالمللی زلزله و مهندسی زلزله با بیان این که پس از وقوع سیل اخیر کشور با زمین لغزش مواجه بوده و تعداد زمین لغزشها در استان مازندران ۳۷۲ مورد بوده است، گفت: در بسیاری از درههای شهر تهران ساخت و سازهایی رخ داده است، به گونهای که سرتاسر بزرگراه امام علی بدون توجه به ساختار زمین جادهکشی شده و در صورت وقوع سیل از شمیران تا شهرری دچار حادثه خواهد شد.
به گزارش ایسنا، دکتر مهدی زارع در پنل تخصصی سیل سی و هشتمین گردهمایی علوم زمین با اشاره به عوامل موثر در بروز سیلابهای ۴۵ روز گذشته، افزود: شهرسازی در مناطقی که نباید توسعه شهری مییافت، یکی از عوامل موثر در بروز این سیل بوده است.
وی با بیان اینکه در برخی از اراضی تغییر کاربری صورت گرفته است، اظهار کرد: این امر عملاً زمین را نفوذ ناپذیرتر کرده است. تغییر کاربری در منطقه دریای کاسپین از استان گلستان، مازندران تا خوزستان و سد کرخه و دز به وفور یافت میشود که این تغییر کاربری با بی تدبیری و با مشارکت مردم رخ داده است.
زارع سدسازیهای بیرویه را یکی دیگر از عوامل موثر در این رخدادهای اخیر دانست و یادآور شد: در ۶۰ سال قبل ۵۰ میلیارد متر مکعب مخزن سد ایجاد شده است و تا روز ۱۲ فروردین ماه حدود ۳۵ میلیارد متر مکعب حدود ۷۰ درصد آب در مخازن جمع شده و این در حالی است که سالی ۲۲۵ میلیون متر مکعب رسوب در پشت سدها انباشته میشود که این میزان یعنی سدها هر ۲۰ سال ۴ میلیارد متر مکعب رسوب دریافت میکنند.
زارع با اشاره به سد وشمگیر، اضافه کرد: در بازدیدی که از این سد در هفته گذشته داشتم، مشاهده کردم که عملاً این سد با رسوب پر شده است و کارایی خود را به عنوان سد از دست داده است، ضمن آنکه نیروهای امدادی که برای امدادرسانی به منطقه اعزام شده بودند، اعلام کردند هر چه به دنبال رد "گرگانرود" گشتند، نیافتند؛ چرا که اگر به تصاویر ماهوارهای این منطقه نگاه شود در همه مسیرهای این رود شخم زده شده و کشت و زرع در آن رونق داشته است.
به گفته وی در گرگانرود، کنار گذری ایجاد شده که از کنار سد وشمگیر عبور میکند و دو سد دیگر استان "گلستان" و "بوستان" در زمان شدت یافتن بارندگیها سرریز کردند.
عضو هیات علمی پژوهشگاه بین المللی زلزله، اظهار کرد: علاوه بر آن دریچههای سد "وشمگیر" باز نشد؛ چراکه بر اساس گزارشهای محلی زمانی که برای باز کردن دریچه این سد اقدام شد، امکان باز کردن آنها به دلیل انباشته شدن رسوب در این سد فراهم نبود.
زارع با بیان اینکه در ۳۰ سال اخیر سدسازی بی رویهای رخ داده است، گفت: ما از این سدها برای مصارف کشاورزی و سایر مصارف استفاده میکنیم ولی به تبعات این نوع اقدامات کمتر توجه شده است.
ضرورت تهیه نقشه زمینشناسی سیل سدها در کشور
وی با تاکید بر ضرورت تهیه نقشه زمینشناسی سیل سدها در کشور، افزود: سدهایی که ساخته شد، بعضاً جانمایی مناسبی ندارند؛ نمونه آن سد "سلیمان تنگه" است که در سال ۷۷ آبگیری و دریچههای آن باز شد. این سد ۲۲۰ میلیون متر مکعب حجم مخزن دارد، ولی در حال حاضر حجم مخزن واقعی آن ۱۶۰ میلیون متر مکعب است.
زارع افزود: در مدت ۲۱ سال حدود یک چهارم (۶۰ میلیون متر مکعب) رسوب در این سد انباشته شده است و از سوی دیگر مشاهده میشود که با هر سدسازی دستکاری در طبیعت شده و در مکانهایی که سد ساخته میشود محاسبه میشود که به چه میزان به شهرها نزدیکتر هستند.
این محقق حوزه مخاطرات با انتقاد نسبت به ساخت و ساز در حریم رودخانه، نمونه آن را سد جاجرود ذکر کرد که هم در پشت سد ساخت صورت گرفته و هم هتلی که مجوز ساخت ۷ طبقه را داشته و الان ۱۳ طبقه شده، ساخته شده است.
وی با بیان اینکه سدها در مکانهایی احداث شدهاند که رسوبگذاری صورت گرفته و لایروبیها نیز دیر به دیر صورت میگیرد، خاطر نشان کرد: سد "سفیدرود" که تصور میشد ۵۰ ساله پر شود، در مدت ۳۰ سال پر بود و این امر نشان میدهد که این سد حتی از پیشبینیهای اولیه زودتر پر شد، چون رسوب از بالا دست وارد این سد میشود.
سدسازی در اطراف شهرها از عوامل موثر در ایجاد سیل
زارع، ایجاد سد در اطراف شهرها را از دیگر عوامل موثر در سیل ذکر کرد و توضیح داد: در کلیه شهرهای شمالی ایران جادههای کمربندی ایجاد شده است. خاکریزهای ایجاد شده آب گذر را قطع کرده و به جرات میتوان گفت که کلیه شهرهای شمالی ایران با این خاکریزها محاصره شدهاند و به جرات میتوان گفت که هر شهری از شمال که دچار چنین بارشهایی شود با این چالشها مواجه خواهد شد.
وی با تاکید بر اینکه خشکسالی موجب کاهش نفوذپذیری میشود، گفت: زمانی که ما یک دوره طولانی خشکسالی را سپری کردیم، خاک متراکم خشک، در زمان سیل همانند غشایی عمل میکند که مانع از وارد شدن آب به داخل خاک میشود.
زمینلغزشها از تبعات سیل هستند
زارع زمین لغزشها را از تبعات سیل نام برد و یادآور شد: به دلیل سیل کشور درگیر زمین لغزش شد، به گونهای که تعداد زمین لغزشها در استان مازندران ۳۷۲ مورد بوده است و موجب شد که همه جادههای روستایی آسیبهای جدی ببینند.
وی نسبت به مکانهای با پتانسیلهای زمین لغزش که هنوز زمین لغزش در آن رخ نداده است، هشدار داد و خاطر نشان کرد: اگر زمین لغزش در هر کدام از دامنههای شمال تهران رخ دهد، فجایعی در درههای تهران رخ خواهد داد.
عضو هیات علمی پژوهشگاه زلزله به وضعیت درههای تهران اشاره کرد و گفت: بسیاری از این درهها به صورت کانال ساخته شده است، مانند بوستانهای "نهج البلاغه" و "جوانمردان" که به نام ساماندهی رودها ایجاد شدهاند و در برخی از این درهها بزرگراه ساخته شده است مانند بزرگراه "امام علی".
مطالعات زمینشناسی در ساخت بزرگراه امام علی صورت نگرفته است
به گفته وی، بزرگراه امام علی مکان بسیار خطرناکی است؛ چراکه هرگز مطالعات زمینشناسی در ساخت آن صورت نگرفته است و اگر از شمیران تا شهر ری بروید، عملاً از تونل عبور میکنید چون دو طرف آن دیوار است و این نگرانی وجود دارد که اگر سیلی در آن رخ دهد، ۴ تا ۵ هزار خودرو تا شهر ری میروند.
تهیه نقشه زمینشناسی سیل از ضروریات مدیریت بحران
زارع تهیه نقشه زمینشناسی سیل را از ضروریات مدیریت بحران دانست و افزود: تا زمانی که این نقشهها را در اختیار نداشته باشیم، همه اطلاعات ما از سدسازی و برآورد سیل ناقص است.
وی به بیان وضعیت امدادرسانی در سیلاب اخیر پرداخت و تاکید کرد: وضعیت امدادرسانی کشور بر اساس فداکاری، ایثارگری بوده و پرهزینه است.
بیانیه نشست تخصصی سیل در سازمان زمینشناسی و اکتشافاتمعدنی کشور نیز ارائه شد:
رخداد سیل فروردین 98 در اثر برهمکنش بارشهای نامتعارف و تجاوز به حریم رودخانه و ساخت و سازهای غیر اصولی و مکانیابیهای نامناسب و همچنین ضعف مدیریت ریسک و بحران در کشور موجب بروز خسارات متعدد شد
براساس نظرات ارائه شده از سوی کارشناسان زمینشناسی، هواشناسی، منابع طبیعی، آبشناسی، آب زمینشناسی، مهندسی، مخاطرات، محیط زیست، خاکشناسی، ژئومورفولوژی حاضر در جلسه و نمایندگان دستگاههای متناظر ملی، خلاهای موجود در مدیریت مخاطره سیل به شرح برشمرده شد که انتظار میرود سازمان زمینشناسی و اکتشافاتمعدنی کشور در رفع آنها کوشش کند:
تهیه نقشههای زمینشناسی سیل با اولویت حوضه سدها
تهیه نقشههای رسوبشناسی کاربردی
تهیه نقشههای ژئومورفولوژی کاربردی
تهیه دانهبندی، بافت خاک و رسوب
تهیه نقشههای فرسایش پذیری
تهیه نقشههای زمین شناسی کواترنری
برخی اقدامات عمومی با همکاری مجموعه دستگاهها به شرح زیر برشمرده شد:
مدیریت متمرکز بحران با مشارکت همه دستگاهها و ظرفیتهای علمی – اجرایی
نظارت بر مطالعات و طراحیها و همچنین اجرای مناسب مهندسان مشاور و پیمانکاران
استعلام از سازمان زمینشناسی و اکتشافاتمعدنی کشور در ارتباط با سازههای مهم و حیاتی کشور
اعتمادسازی در جامعه نسبت به تولیدات علمی داخلی
و در نهایت تلاش برای تصویب طرح: "پیوست مخاطرات طبیعی پروژهها"
عکس مریم السادات میرآفتاب تهرانی