خطرات ناشی از فرونشست زمین در دشت‌های کشور جدی است

بر اساس هشدار سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات‌معدنی کشور، خطرات ناشی از...

بر اساس هشدار سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات‌معدنی کشور، خطرات ناشی از فرونشست زمین بر اثر برداشت بی‌رویه آب از ذخایر سفره‌های زیرزمینی، مدت‌هاست دشت‌های کشور را با خطر فرونشست جدی مواجه ساخته است.

سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات‌معدنی کشور، به عنوان متولی انجام مطالعات زمین‌شناسی در کشور، مدت‌هاست به بررسی و مطالعه علل وقوع این پدیده و تبعات آن پرداخته و در جلسات متعدد کارگروه ملی فرونشست زمین و حفاظت از منابع آب زیرزمینی که با حضور نمایندگان وزارت نیرو (دفتر حفاظت از آب‌های زیرزمینی)، وزارت جهاد کشاورزی، سازمان نقشه‌برداری کشور، سازمان حفاظت محیط ‌زیست کشور و سازمان هواشناسی کشور برگزار می‌شد، بیشتر دشت‌های کشور را در معرض خطر فرونشست بر اثر برداشت بی‌رویه از ذخایر آب زیرزمینی تشخیص داد.

این در حالیست که مدیریت حفاظت آب‌های زیرزمینی شرکت سهامی مدیریت منابع آب وزارت نیرو از آغاز به کار 419 گروه گشت و بازرسی برای شناسایی چاه‌های غیرمجاز سراسر کشور و تعیین مکان دقیق آنها به کمک دستگاه GPS (موقعیت‌یاب جهانی)‌ با هدف حضور فیزیکی کارشناسان در مناطق دارای چاه‌های عمیق و نیمه عمیق، آگاهی از آمار چاه‌ها، چشمه‌ها و قنات‌های مناطق و بستن چاه‌های غیرمجاز و جلوگیری از برداشت بی‌رویه خبر داده بود. به طوری که طی سال گذشته از فعالیت حدود  5 هزار چاه غیرمجاز و 7 هزار چاه با اضافه برداشت جلوگیری به عمل آمده است.

بر اساس قوانین موجود به منظور کاهش خسارات ناشی از فرونشست طرح ساماندهی شرکت‌های حفاری در سطح کشور و تعیین صلاحیت حدود 460 شرکت حفاری و دستگاه‌های آنها  به عهده مدیریت حفاظت آب‌های زیرزمینی شرکت سهامی مدیریت منابع آب وزارت نیرو است.

چندی پیش وزارت نیرو با ارائه کارت‌های هوشمند این‌بار برای کنترل آب، نسبت به افزایش طول عمر چاه‌ها و رفع اختلافات موجود میان متقاضیان حفر چاه و شرکت‌های حفاری اقدام کرد که بر همین اساس به کمک سیستم کارت‌های هوشمند کنترل آب و برق مصرف شده در چاه‌ها بر اساس سند ملی مصرف آب، از هدر رفتن منابع آب زیرزمینی در چاه‌ها جلوگیری  شود.

مدیریت بهره‌وری آب وزارت جهاد کشاورزی نیز با تغییر رویکرد خود از تامین آب مورد نیاز کشاورزان به سوی مدیریت بهینه بهره‌وری،فرهنگ‌سازی و ارائه دستورالعمل‌های موجود برای استفاده بهینه از آب موجود و دستیابی به نقطه حداکثر بهره‌‌وری از منابع فعلی را در دستور کار قرار دارد.

در همین خصوص تشکل‌های بهره‌وری مناسب ذخایر آب زیرزمینی در استان‌ها بر پایه نظامی قانونمند برای استفاده بهینه از آب تشکیل شده و از سویی، کارشناسان بخش تقاضا و مصرف نیز روی سند ملی الگوی کشت به فعالیت پرداختند تا از این پس به کشاورزان با توجه به میزان آب موجود برای کشاورزی، الگوی‌های کشت مناسب ارائه شود و این مدیریت به ذخایر آب زیرزمینی کشور به عنوان یک ماهیت ارزشمند و نه به عنوان ماده‌ای که فراوانی زیادی دارد، توجه می‌کند.

مشاهدات سازمان نقشه‌برداری درباره پدیده فرونشست در دشت‌های کشور نیز از چند سال پیش آغاز شد که به دلیل مشخص نبودن بودجه مورد نیاز، بررسی مشاهدات فرونشست با روند مناسبی ادامه نیافت. با این حال 150 ایستگاه ژئودینامیک سراسری در کشور تاسیس شد که از داده‌های دریافت شده از این ایستگاه‌ها برای بررسی‌ مسائل موجود در فرونشست نیز استفاده خواهد شد و در صورت تدوین و ارائه برنامه‌ها و راهکارهای مقابله با فرونشست در دشت‌ها و نقاط بحرانی فرونشست، می‌توان نسبت به درخواست بودجه برای بررسی بیشتر آن اقدام کرد.

براساس اندازه‌گیری‌های کارشناسان سازمان نقشه‌برداری کشور، اراضی وسیعی در جنوب غرب تهران در محدوده مناطق 17، 18 و 19 شهرداری در امتداد جاده کمربندی تهران و همچنین حدفاصل سه راه آذری تا تقاطع بزرگراه آزادگان با آیت‌الله سعیدی(جاده قدیم ساوه) با پدیده فرونشست مواجه شده است.

از سویی سازمان حفاظت محیط‌زیست نیز چندی پیش از تکمیل اطلاعات آلاینده‌های 36 دشت مربوط به 11 استان کشور خبر داد، به نحوی که نمونه‌برداری از آلوده کننده‌های آب‌های زیرزمینی برای بررسی آلاینده شهری و صنعتی با هدف پهنه‌بندی آلاینده‌های مختلف در دشت‌ها و مدل‌سازی آلاینده‌ها و پیشنهاد طرح‌های مناسب برای جلوگیری از توسعه بیشتر این آلاینده‌ها و در نهایت تدوین پیش‌نویس قانون جلوگیری از آلودگی آب‌های زیرزمینی در دستور کار این سازمان قرار دارد.

بررسی‌های سازمان زمین‌شناسی نیز حاکی از آن است در منطقه وسیعی از جنوب غرب تهران با مساحت حدود 416 کیلومتر مربع پدیده فرونشست منطقه‌یی با الگوی V شکل و بیشینه نرخ نشست حدود 16 سانتی‌متر در سال شکل گرفته و فرونشست در آن همچنان ادامه دارد.

براساس یافته‌های محققان سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات‌معدنی کشور، پدیده نشست زمین در منطق جنوب غرق تهران که عمدتا از برداشت بیش از حد آب‌های زیر زمینی ناشی شده، ضمن آسیب رساندن به تاسیسات انتقال آب شهر، سایر شریان‌های حیاتی از جمله خطوط انتقال گاز را نیز با مخاطرات جدی مواجه کرده است. علاوه بر این شیب‌دار شدن زمین در اثر این فرونشست‌ها، آسیب‌پذیری اراضی جنوب شهر را در برابر سیل به شدت افزایش داده است.

این سازمان به منظور بررسی جامع این پدیده، تعیین راه‌حل‌های اصلی ممانعت از گسترش آن و مشخص کردن راهبرد ادامه مطالعات دراز مدت با همکاری سازمان‌های مرتبط به ویژه وزارت نیرو، سازمان نقشه‌برداری کشور و وزارت مسکن و شهرسازی، حجم قابل ملاحظه‌ای از آمار و اطلاعات مورد نیاز را گردآوری کرده است.

در راستای کنترل این پدیده و کاهش خسارت‌های احتمالی، لازم است در گام نخست هرچه سریعتر نسبت به کاهش بهره‌برداری از آب زیرزمینی و اعمال مدیریت صحیح منابع آب اقدام لازم انجام شود، در ضمن پایش شریان‌های حیاتی از جمله خطوط انتقال سوخت، راه آهن، راه، خطوط انتقال نیرو در داخل و پیرامون محدوده فرونشست تا رسیدن به پایداری این ناحیه و توقف نشست کاملا ضروری است.

فرونشست تهران با مساحت حدود 64/415 کیلومتر مربع در موقعیت جغرافیایی 35 درجه و 31 دقیقه و 21 ثانیه تا 35 درجه و 41 دقیقه و 36 ثانیه عرض شمالی و 50 درجه و 58 دقیقه و 41 ثانیه تا 51 درجه و 22 دقیقه و 33 ثانیه طول شرقی در جنوب غربی شهر تهران قرار دارد. محیط این پهنه حدود 17/97 کیلومتر است.

با وجود این که از سال 1347 تا 1382 به تعداد چاه‌ها به میزان بسیار زیادی افزوده شده، میزان تخلیه کاهش یافته که این مطلب نشانگر کاهش دبی چاه‌ها و قنات‌های منطقه به دلیل کاهش سطح سفره آب زیرزمینی است.

 براساس بررسی‌های صورت گرفته، ضخامت آبرفت در قسمت شمالی به بیش از 400 متر و در قسمت شمال‌غربی به حدود 300 متر و در بخش‌هایی از شمال، شرق، جنوب شرق و جنوب غرب دشت، به دلیل بالا آمدگی سنگ کف ضخامت آبرفت به کمتر از 25 متر نیز می‏رسد که نحوه گسترش و ضخامت رس در محدوده مطالعاتی رابطه معنی‌داری با میزان فرونشست نشان می‌دهد.

کاهش بهره‌برداری از منابع آب زیرزمینی به ویژه در مناطقی که با افت زیاد مواجه هستند، جلوگیری از برداشت شن و ماسه در مناطق بالادست و در داخل محدوده فرونشست به علت اثر منفی این برداشت‌ها ‌در تغذیه سفره آب زیرزمینی، تغییر الگوی کشت و استفاده از روش‌های نوین آبیاری مانند آبیاری تحت فشار، قطره‌ا‌ی و بارانی، کشت گلخانه‌ا‌ی، عدم کشت محصولات غیر راهبردی و یا استفاده از آب‌های تصفیه شده پساب‌های شهری برای آبیاری به منظور کاهش بهره برداری از آب زیرزمینی و تغییر الگوی مصرف آب در بخش صنعت و استفاده از چرخه های بسته آب از راهکارهایی است که می‌توان در این زمینه به کار برد.

باید به خاطر داشت در صورت ادامه روند برداشت بیش از حد آب‌های زیرزمینی، فرونشست شهرستان شهریار استان تهران، با مساحت تقریبی 450 کیلومتر مربع، قطعی است. تحقیقات محققان سازمان زمین‌شناسی در بررسی پدیده فرونشست جنوب غربی تهران با همکاری سایر مراکز علمی و اجرایی تا شناخت کامل ابعاد مختلف این پدیده و ارائه راهکارهای مناسب به منظور ممانعت از گسترش آن همچنان ادامه خواهد داشت. 

فرونشست بزرگی با وسعت 500 کیلومترمربع و با نرخ سالانه‌ 17سانتی‌متر، جنوب تهران را که با هیچ رودخانه‌ای تغذیه نمی‌شود، تهدید می‌کند که با توجه به نقشه محدوده فرونشست در جنوب البرز، دشت‌های ورامین، قرچک، مردآباد، مهرشهرکرج و نظرآباد ساوجبلاغ نیز به آن افزوده می‌شود.

به‌طور کلی افت بیشتر سطح آب زیرزمینی و کسری حجم مخزن آبخوان‌ها باعث متراکم‌تر شدن آبخوان و کاهش حجم مفید فضاهای خالی آبخوان شده، به‌گونه‌ای که در صورت مناسب شدن بارندگی نیز امکان تعادل بخشی در آبخوان میسر نخواهد بود.

به خاطر داشته باشیم؛ تداوم بهره‌برداری از چاه‌های غیرمجاز مساوی است با یک فاجعه ملی که تمام بخش‌های کشاورزی، صنعتی، شرب و خدمات کشور را مورد هدف قرار داده و در درازمدت می‌تواند موجب ایجاد بحران گسترده‌ای شده و ذخایر سطحی و زیرزمینی آب کشور را با چالش جدی مواجه کند.