سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات‌معدنی کشور در سالی که گذشت

سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات‌معدنی کشور نیز مانند دیگر ارگان‌های زیرمجموعه....

سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات‌معدنی کشور نیز مانند دیگر ارگان‌های زیرمجموعه دولت هر ساله با تدوین سیاست‌ها و برنامه‌های خود در راستای رسیدن به اهداف پیش رو تلاش می‌کند. بر همین اساس با ارائه گزارشی از فعالیت‌های زمین‌شناسی و اکتشافی این مجموعه به بررسی این برنامه‌ها می‌پردازیم.

در ایران، همانند بسیاری از کشورهای جهان مطالعات زمین‌شناسی، اکتشاف و شناسایی منابع و ذخایر معدنی از وظایف حاکمیتی دولت است که بر اساس مصوبه شورای عالی اداری انجام این مهم به عنوان اصلی‌ترین وظیفه سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات‌معدنی کشور، وابسته به وزارت صنایع و معادن دانسته شده تا در زمینه شناخت و استفاده از مزیت‌ها و توان بالقوه معدنی و همچنین زیر ساخت‌های اقتصادی فعالیت داشته باشد.

گفتنی است که در سال‌های اخیر بر اساس توصیه‌های قانونی، استفاده از فن آوری‌های نوین و تجدیدنظر در ساختار گذشته سازمان زمین‌شناسی در دستور کار قرار گرفته و ضمن ایجاد مدیریت‌های پژوهشی جدید، جدا از بررسی‌های زمین‌شناسی و اکتشافی، در سایر زمینه‌های کاربردی علوم‌زمین نظیر مخاطرات زمین‌شناسی، زمین‌شناسی دریایی، ایجاد پایگاه داده‌های علوم‌زمین کشور تحولات بنیادی صورت گرفته است.

بر اساس چشم‌انداز بیست ساله، فراهم کردن زمینه‌ها و زیرساخت‌های لازم برای رشد و توسعه پایدار کشور از طریق شناسایی محیط‌های زمین‌شناسی، شناخت منابع و کشف ذخایر مواد معدنی و شناسایی فرآیندهای پدید آورنده و کنترل کننده مخاطرات زمین‌شناختی و رفتارسنجی آنها و گسترش پایگاه داده‌های علوم‌زمین در دستور کار سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات‌معدنی کشور قرار گرفته است.

بر همین اساس دکتر محمدرضا قاسمی، معاون زمین‌شناسی این مجموعه راهبرد بخش زمین‌شناسی را کمک به ایجاد جامعه ایمن و محیط زیست سالم، توسعه زیر بناهای اطلاعاتی برای رشد و توسعه پایدار کشور، توسعه منابع انسانی و توانمندی‌های فناوری علوم‌زمین، توسعه استانداردهای زمین‌شناسی در طراحی و اجرای طرح‌های توسعه‌ای، اطلاع‌رسانی فعال در زمینه علوم‌زمین ذکر می‌کند و مهندس ناصر عابدیان معاون اکتشافی نیز راهبرد بخش اکتشاف مواد معدنی را در گرو افزایش توان رقابت کشور در بخش معدن از طریق اکتشاف ذخایر معدنی، گسترش ظرفیت اکتشاف مواد معدنی، توسعه منابع انسانی و توانمندی‌های فناوری اکتشافی و مشارکت در توسعه ناحیه‌ای و اشتغالزایی می‌داند.

بر اساس برنامه‌های تدوین شده اهداف سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات‌معدنی کشور در چارچوب سیاست گذاری و برنامه‌ریزی ملی در امور زمین‌شناسی و اکتشاف، شناسایی محیط‌های زمین‌شناسی و پتانسیل‌های بالقوه معدنی کشور و ارائه نتایج حاصل به صورت اطلاعات پایه و کاربردی برای استفاده در طرح‌های زیربنایی، عمرانی،  اقتصادی و اجتماعی، پژوهش در زمینه‌های آمایش سرزمین از دیدگاه مهندسی، زیست‌محیطی و مخاطرات، پژوهش در زمینه شناخت مناطق لرزه‌خیز کشور همراه با ارائه راهکارهای اجرایی مناطق توسعه شهری و صنعتی با هدف کاهش و جلوگیری از خسارت‌های اجتماعی و اقتصادی، پژوهش در زمینه شناخت مهندسی سواحل و اکتشاف مواد طبیعی غیرزنده محیط‌های آبی کشور، اکتشاف ذخایر جدید معدنی کشور، در فازهای گوناگون اکتشافات ناحیه‌ای، پی‌جویی و اکتشافات عمومی تا مرحله پیش امکان‌سنجی با هدف فراهم نمودن زمینه‌ها و مزیت‌های لازم برای اشتغال‌زایی، رشد و توسعه کشور،  گردآوری،  پردازش و به‌روز رسانی داده‌های علوم‌زمین و توسعه زیربنایی اطلاعاتی با هدف تامین نیازهای اطلاعاتی دانش پژوهان و سرمایه‌گذاران معدنی و صنایع معدنی و اجرای پروژه‌های مشترک پژوهشی (درون و برون مرزی) و کمک به آموزش کاربردی مراکز آموزش عالی کشور  قرار می‌گیرد.

در راستای این اهداف  در بخش سیاستگذاری و برنامه‌ریزی و نظارت بر بررسی‌های زمین‌شناسی و اکتشافی فعالیت‌هایی از جمله تدوین برنامه‌های زمین‌شناسی و اکتشاف مواد معدنی در استان‌ها، تبیین سیاست‌های اجرایی برای صدور خدمات فنی- مهندسی علوم‌زمین، بازنگری سیستم جامع مدیریت کیفیت نقشه‌های زمین‌شناسی، تدوین طرح برنامه‌ریزی منابع انسانی، تدوین برنامه آموزشی و پژوهشی سازمان، تنظیم موافقت‌نامه‌های فعالیت‌های سازمان (شامل اعتبارات هزینه‌ای و  طرح‌های عمرانی)، پیگیری و اجرای مصوبات استانی هیئت دولت و تدوین برنامه‌های نوآوری و شکوفایی انجام شده است.

همچنین شناسایی محیط‌های زمین‌شناسی و تهیه نقشه‌های زمین‌شناسی در مقیاس‌های مختلف یکی از اصلی‌ترین اهداف حاکمیتی سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات‌معدنی کشور است که در همین راستا نیز تهیه نقشه‌های زمین‌شناسی کاربردی در دستور کار قرار گرفت.

در راستای اهمیت تهیه نقشه‌های زمین‌شناسی کاربردی دکتر محمدرضا قاسمی معاون زمین‌شناسی این سازمان گفت: با رشد جمعیت و افزایش نیازهای جامعه، دستیابی به پتانسیل‌های اقتصادی مواد معدنی از یک سو و پیشگیری و کاهش مخاطرات و بلایای طبیعی و ایجاد محیط‌زیست ایمن و پاک از سوی دیگر بسیار مهم است که نیاز اولیة آن وجود نقشه‌های زمین‌شناسی کاربردی است.

وی با بیان اینکه این نقشه‌ها که با استفاده از دانش و فناوری‌های جدید تهیه می‌شود و دارای اطلاعات بسیار مفیدی برای مسؤولان، برنامه‌ریزان، طراحان و مجریان طرح‌های عمرانی است، یادآور شد: بر اساس آمار‌های منتشره ارزش این نقشه‌ها حدود ده درصد اعتبار پروژه‌های عمرانی است که در این راستا سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات‌معدنی کشور تهیة نقشه‌های زمین‌شناسی کاربردی در مقیاس 1:25،000 را پس از اتمام بررسی‌ها در مقیاس 1:250،000 و 1:100،000 در دستور کار خود قرار داده است.

قاسمی تصریح کرد: نقشه‌های زمین‌شناسی 1:25،000 با بهره‌گیری از  اطلاعات ماهواره‌ای مناسب و بر مبنای نقشه‌های توپوگرافی 1:25،000 با برداشت‌های دقیق‌تر و استانداردهای مناسب و کاربردی و به صورت یک بسته رقومی تهیه می‌شوند.

معاون زمین‌شناسی نقشه‌های کاربردی 1:25000 را شامل لایه‌‌های زمین‌شناسی عمومی، زمین‌شناسی‌مهندسی، زمین‌شناسی زیست‌محیطی، مخاطرات زمین‌شناختی، زمین‌ریخت‌شناسی مهندسی و زمین‌شناسی اقتصادی عنوان کرد.

در این راستا در سال1388، افزون بر تکمیل نقشه‌های سال1387، بررسی‌های جدیدی نیز آغاز شده و از ابتدای سال تا پایان شهریور سال 1388 معادل 47 نقشه در مقیاس 1:25000 تهیه شده و از 36 طرح تحقیقاتی در دست انجام معادل با تکمیل 22 طرح پیشرفت فیزیکی داشته است.

همچنین تکمیل پوشش سراسری نقشه‌های 1:100.000 در 88 منطقه، چاپ و انتشار نقشه‌های زمین‌شناسی، چاپ و انتشار  کتب علمی زمین‌شناسی، مطالعات آزمایشگاهی  زمین شناسی، پژوهش در زمینه‌ آمایش سرزمین از دیدگاه زمین‌شناسی مهندسی، مخاطرات و زیست‌محیطی نیز بخشی از مطالعات انجام شده از سوی کارشناسان معاونت زمین‌شناسی است.

دکتر قاسمی در ادامه با بیان اینکه فراوانی بلایای طبیعی و مخاطرات زمین‌شناسی همچون سیل، بهمن، زمین‌لغزش، زمین‌لرزه، فرونشست زمین، خشکسالی از جمله چالش‌هایی در سطح کشور است، یادآور شد: در آگاهی‌بخشی درباره مخاطرات‌طبیعی سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات‌معدنی کشور نقش اساسی دارد تا آسیب‌پذیری جامعه،  زیان‌های مالی هنگفت و در نتیجه کاهش درآمد ناخالص ملی و تاخیر در روند توسعه پایدار را کاهش دهند.

وی با بیان اینکه در سال‌های اخیر مطالعات کاربردی زمین‌شناسی مهندسی و زیست‌محیطی بخشی از فعالیت‌های این سازمان را تشکیل داده که تهیه گزارش‌های تخصصی، تکمیل نقشه زمین‌شناسی مهندسی و زیست‌محیطی  اصفهان، تکمیل نقشه‌های آبزمین شناسی و زیست‌محیطی کردان، تکمیل نقشه زمین‌ریخت‌شناسی مهندسی کردان، تهیه نقشه‌های زمین‌شناسی مهندسی و زیست‌محیطی مشهد و طرقبه و شرکت در جلسات کمیته ملی کاهش مخاطرات ناشی از سیل و طغیان رودخانه‌ها و کمیته استانی سیل بخشی از این دستاوردها است.

بررسی مخاطرات ناشی از فرونشست، بررسی‌های زمین‌شناسی زیست محیطی و بررسی پیش نشانگرهای هیدروژئوشیمیایی زمین لرزه نیز از پروژه‌های بسیار مهم سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات‌معدنی کشدر در بخش مطالعات زمین‌شناسی است.

 معاون زمین‌شناسی هدف از پژوهش‌های زمین‌شناسی دریایی را بررسی سیستماتیک سواحل و پهنه‌های آبی کشور با اولویت فلات قاره و شناخت ویژگی‌های زمین‌شناسی بستر و زیربستر دریا عنوان کرد و گفت: این بررسی‌ها به صورت گزارش و اطلس نقشه‌هایی با مقیاس 1:100.000 ارائه می شود که این مطالعات از سه دیدگاه زمین‌شناسی و معدن، مخاطرات دریا و سواحل، مسائل ملی، سیاسی و امنیتی حائز اهمیت است.

گفتنی است در سال 1388، برخی از فعالیت‌های سال 87 تکمیل شده و فعالیت‌های جدید تهیه گزارش رسوب‌شناسی و ژئوشیمی رسوبی دریای خزر، تهیه اطلس نقشه‌ها و گزارش رسوب‌شناسی و ژئوشیمی رسوبی دریای‌خزر، تهیه گزارش رسوب‌شناسی و ژئوشیمی رسوبی دریاچه گویجه، تهیه اطلس رسوب‌شناسی رودخانه‌های منتهی به دریاچه سوان ارمنستان، آماده شدن بیش از 80درصد اطلس نقشه‌های رسوب‌شناسی و ژئوشیمی رسوبی فلات قاره دریای عمان، تهیه گزارش رسوب‌شناسی و ژئوشیمی رسوبی بخش غربی خلیج‌فارس، تهیه اطلس نقشه‌های آب ورقه رشت، پردازش داده‌های آب پروژه دریای‌خزر و تکمیل بخشی از گزارش مربوطه، تهیه نقشه ژئومورفولوژی ورقه‌های 1:100000 نگور و گواتر، تهیه گزارش و نقشه های ژئومورفولوژی ورقه نگور و مطالعات گسترده دیگری بوده است.

مهندس وحید فتوتی مدیر ژئومتیکس نیز درباره مهم‌ترین برنامه‌های مدیریت خود گفت: در بخش پژوهش‌های ژئومتیکس راه‌اندازی و پرواز هلیکوپتر سازمان و خروج دستگاه‌های ژئوفیزیک هوایی از گمرک و نصب تجهیزات بر روی بالگرد و شروع برداشت ژئوفیزیک هوایی در منطقه سنگان و تربت حیدریه، پردازش و ساخت سیستم ثبات مغناطیس‌سنج و Navigtor ژئوفیزیک هوایی در سازمان و انجام آزمایشات اولیه، تفسیر داده‌های ژئوفیزیک هوایی برداشت شده در منطقه جلفا، مطالعات دورسنجی با استفاده از داده‌های رادار بر روی زمین لغزش منطقه قره‌چای، مطالعات صحرایی و نمونه‌برداری از مناطق امید بخش 4 زون ساختاری در محدوده استان یزد، انجام عملیات نمونه‌برداری جهت اکتشاف طلا به روش BLEG در استان یزد به تعداد 2200 نمونه و ارائه به آزمایشگاه جهت آنالیز، عملیات نمونه‌برداری ژئوشیمی در استان یزد به تعداد 650 نمونه و ارائه به آزمایشگاه جهت آنالیز، توسعه نرم افزاری سیستم GDMS جهت کنترل کیفی داده های ورودی، ادامه فعالیت در پروژه اکتشاف طلا در محور سنندج – سیرجان، ادامه فعالیت بر روی تهیه رقومی نقشه زمین‌شناسی خاورمیانه با 69% پیشرفت کار، آماده سازی و ساخت ایستگاه‌های GPS زون مکران و انجام اولین دوره برداشت اطلاعات GPS دستاوردهای دیگر سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات‌معدنی کشور است. 

مهندس ناصر عابدیان معاون اکتشاف سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات‌معدنی کشور، اکتشاف ذخایر جدید مواد معدنی کشور در فازهای گوناگون اکتشافات ناحیه‌ای، پی‌جویی‌ عمومی و پیش امکان‌سنجی با هدف فراهم نمودن زمینه‌ها و مزیت‌های لازم برای اشتغالزایی، رشد و توسعه کشور را به عنوان مهم ترین اهداف مجموعه متبوع خود ذکر کرد.

وی با بیان اینکه تا سال1377 نداشتن اطلاعات قابل اطمینان، زمان‌بر بودن مطالعات و به ویژه بازدهی طولانی سبب شده بود نه تنها بخش غیردولتی بلکه بخش دولتی هم به حیاتی بودن اکتشاف و تامین مواد اولیه معدنی مورد نیاز صنایع توجه کافی نداشته باشد، یادآور شد:  به همین لحاظ، از نگاه اقتصادی انجام یک تحول بنیادی در امر اکتشاف از ضروریات روز وزارت صنایع و معادن بود تا ضمن حذف مراکز متعدد برنامه‌ریزی، تصمیم‌گیری و اجرا، کلیه امور اکتشافی کشور متولی واحدی داشته باشد.

وی افزود: پس از بررسی‌های کارشناسی امور اکتشافی کشور از وظایف اساسی سازمان زمین‌شناسی دانسته شد و این سازمان موظف شد تا با اصلاح ساختار خود سیاست‌گزار و مجری وظایف حاکمیتی دولت در زمینه اکتشاف و شناسایی منابع و ذخایر با استفاده از دانش فنی روز باشد.

با توجه به این وظیفه قانونی تکلیف شده فعالیت‌های سازمان در سه فاز اکتشافات ناحیه‌ای، پی‌جویی و عمومی شامل اکتشافات ژئوشیمیایی در مقیاس 1:100.000، اکتشافات ژئوشیمیایی در مقیاس 1:25.000، بررسی‌های ژئوفیزیک زمینی، پروژه‌های کانه‌آرایی و فرآوری مواد معدنی، پروژه‌های اکتشافی معادن متروکه، پروژه‌های اکتشافات عمومی، پروژه‌های اکتشافی طلا و مطالعات آزمایشگاهی و فرآوری مواد معدنی پیگیری شود.

از سویی در بخش مطالعات آزمایشگاهی بررسی‌های آزمایشگاهی در بخش‌های مختلف از جمله 5613 نمونه و  تعداد تجزیه عنصری معادل 79305نمونه انجام شده است.

دستیابی به جایگاه ممتاز علمی در زمینه‌های مختلف زمین‌شناسی و اکتشاف در سطح خاورمیانه در چند سال اخیر و انجام پروژه‌های بین‌المللی فراقاره‌ای به عنوان استراتژی پیش‌روی مدیریت بین‌الملل سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات‌معدنی کشور عنوان شده است.

مهندس میرمحمد میگونی مدیر امور بین‌الملل در همین رابطه گفت: پس از اجلاس 2008 زمین‌شناسان جهان در نروژ و با توجه به توانمندی‌های جمهوری اسلامی ایران در زمینه زمین‌شناسی و علوم‌زمین، معاونت خاورمیانه‌ایی کمیسیون بین‌االمللی نقشه‌های زمین‌شناسی دنیا CGMW به سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات‌معدنی کشور واگذار شد.

وی افزود: این پروژه منجر به تصویب  25درصد کل پروژه‌های کمیسیون بین‌المللی نقشه‌های زمین‌شناسی دنیا از سال 2008 تا 2012 به جمهوری اسلامی ایران شد و در اجرای آن کشورمان برای نخستین بار میزبان زمین‌شناسان خاورمیانه در یک اجلاس بین‌المللی شد.

میگونی با بیان اینکه در حال حاضر سازمان علاوه بر 20 پروژه در حال انجام در سطح منطقه 2 پروژه  در مقیاس جهانی را عهده‌دار است، یادآور شد: همکاری علمی با 20 مرکز علمی جهان برای تکمیل مطالعات پوسته کره زمین به خصوص حوزه خاورمیانه و آسیای مرکزی با اعزام دانشمندان ایرانی به کشورهای خارجی در حال پیگیری است.

وی درباره صدور خدمات فنی و مهندسی سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات‌معدنی کشور به سایر کشورها، خاطرنشان کرد: سازمان با بیش از 30 کشور دنیا در آسیا، آفریقا و آمریکای لاتین دارای تفاهم‌نامه و قرارداد در موضوعات مختلفی همچون انجام پروژه‌های زمین‌شناسی و اکتشاف مواد معدنی، ایجاد پایگاه داده‌های علوم‌زمین، راه‌اندازی سیستم مکانیزه ثبت محدوده‌های معدنی، ایجاد آزمایشگاه‌های تخصصی علوم‌زمین، انجام پروژه‌های زمین‌شناسی پزشکی و دریایی با رویکرد انتقال دانش فنی و صدور خدمات فنی و مهندسی است.

همچنین فعالیت‌های مربوط با گردآوری، ساماندهی، همسان‌سازی و پردازش  اطلاعات شامل گردآوری و ساماندهی اطلاعات نقشه‌ای، همسان‌سازی نقشه‌های 100 هزار بر اساس اولویت‌بندی زون‌های ساختاری، اصلاح عوارض زمین‌شناسی نقشه‌های 250 هزار، ساماندهی 21 جلد گزارش شرح نقشه های 250 هزار، ساماندهی و تهیه نقشه‌های  مقدماتی ژئوریسم، گردآوری اطلاعات به منظور تکمیل و به روزرسانی نقشه پراکندگی معادن ایران، فعالیت در زمینه تکمیل و توسعه بانک‌های اطلاعاتی (بانک اطلاعات فسیل شناسی، آرشیو ملی تصاویر زمین‌شناسی ایران، اطلس راه‌های ایران، بانک اطلاعات گسل‌های لرزه‌زای ایران، بانک اطلاعات ژئوتوریسم ایران، بانک اطلاعات ژئوبوتانی، بانک اطلاعات ژئوتوریسم، بانک اطلاعات معادن، بانک اطلاعات معادن متروکه، بانک اطلاعات زمین‌لرزه و مخاطرات زمین)، تهیه بانک اطلاعاتی 150 چشمه آب گرم و معدنی کشور در بخش فناوری اطلاعات سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات‌معدنی کشور انجام شده است.

از سویی در رتبه‌بندی پرتال سازمان‌های زمین‌شناسی جهان (براساس سایت آنالیزورAlexa) پرتال سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات‌معدنی کشور رتبه دوم جهانی را به خود اختصاص داده است.