عملکرد و سیاست‌های کلی سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات‌معدنی کشور به مناسبت روز ملی صنعت و معدن

به گزارش روابط‌عمومی سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات‌معدنی کشور، تولید اطلاعات، پردازش و تحلیل داده‌های علوم‌زمین، متناسب با فعالیت‌های حاکمیتی سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات‌معدنی کشور در حوزه زمین‌شناسی، زمین‌شناسی کاربردی، اکتشاف مواد معدنی و فن‌آوری‌های نوین علوم‌زمین از ابتدای تاسیس این سازمان تاکنون در حال انجام است.

بر اساس سیاست‌گذاری و اطلاع‌رسانی جامع و هماهنگ در علوم و فنون زمین، می‌توان به تولید اطلاعات پایه، تهیه و تولید نقشه‌ها، گزارش‌ها، اطلس‌ها، مجلات، ماهنامه و کتب، زمینه‌سازی جهت ایجاد مرکز رشد فناوری‌های پیشرفته علوم زمین، ایجاد آزمایشگاه مرجع علوم‌زمین و تدوین استانداردهای آزمایشگاهی، تهیه نقشه راه استانی علوم زمین کشور با کاربرد شناسایی پتانسیل‌های زمین‌شناسی، معدنی و مزیت‌های این حوزه در استان‌ها با نگاه ویژه بر آمایش سرزمین، بررسی‌های مخاطرات طبیعی در کشور با هدف کاهش مخاطره سرمایه‌گذاری، ایجاد محیط شهری ایمن برای زندگی انسان‌ها و تولید داده‌های ناشی از آن در قالب طرح ریزپهنه‌بندی خطر زمین‌لرزه، طرح فرونشست زمین، مطالعات لرزه زمین‌ساخت، سیل، مطالعات پایش و مهار گردوغبار، ایجاد پایگاه داده‌ها و کتابخانه دیجیتال علوم‌زمین اشاره کرد.

در این راستا، تهیه و تکمیل نقشه‌های زمین‌شناسی، اکتشاف موادمعدنی، ژئوفیزیک هوایی، بررسی مخاطرات طبیعی زمین، بررسی‌های آزمایشگاهی و پتانسیل‌یابی ژئوپارک‌های ایران به‌عنوان چند شاخصه مهم این مجموعه در دستور کار قرار دارد؛ که در ادامه به برخی از این موارد اشاره‌ای گذرا خواهیم داشت.

پی‌جویی و شناسایی مواد معدنی در کشور به عنوان زنجیره ابتدایی اکتشاف در کشور به عهده سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات‌معدنی کشور است؛ در این راستا برنامه‌های انجام شده و جاری به شرح زیر بیان می‌شود:

• با بررسی‌های اکتشافی سیستماتیک و با بهره‌گیری از داده‌های مربوط به نقشه‌های زمین‌شناسی، نقشه‌های ژئوشیمیایی، داده‌های ماهواره‌ای وژئوفیزیک هوایی، اطلاعات معادن و نشانه‌های معدنی، شناسایی محیط‌های رسوبگذاری و ژئودینامیک وتلفیق ومدلسازی این داده‌ها در محیط GIS، نقشه‌های پتانسل معدنی عناصر تهیه خواهد شد.

• انجام 500 هزار کیلومتر خطی برداشت ژئوفیزیک هوایی به‌منظور اکتشاف کانسارهای پنهان مواد معدنی

• آماده‌سازی نقشه‌های دورسنجی اطلس موضوعی 1:250000 ایران (تهیه تصویر- نقشه‌های ماهواره‌ای)

• انجام مطالعات دورسنجی و شناسایی مناطق پتانسیل‌دار معدنی در استان‌های کشور با استفاده از تصاویر ASTER

• موزائیک و یکپارچه‌سازی 91 صحنه اطلاعاتی ماهواره لندست8 سنجنده OLIبرای کل کشور

• مطالعات دورسنجی و تهیه گزارش‌های دورسنجی در قالب استانی جهت استخراج ساختارهای خطی و نگاشت کانی‌ها برای بکارگیری در معرفی مناطق پتانسیل‌دار معدنی استان‌های کشور با استفاده از تصاویر ASTER

• همچنین شناسایی 400 محدوده امیدبخش از پهنه‌های اکتشافی و کشف ذخایر جدید از کانسارهای سطحی شناسایی شده‌ قبلی در اعماق در دستور کار این سازمان است.

• انجام طرح‌های اکتشافی سنگ آهن برای تولید فولاد و اکتشاف فلزات برای تولید طلا، مس، روی مولیبدن، سرب، کرومیت

• همکاری‌های بین‌المللی در حوزه زمین‌شناسی و اکتشاف

• ارائه مجوزهای معدنی

• تعداد 28 فقره گواهی کشف شامل طلا، پتاس سنگی و املاح تبخیری، مس، سرب و روی، نقره، آنتیموان، پتاس سنگی و سیلیس رنگی

• 15 معدن طلا(32تن)، 2معدن آنتیموان(64 هزار تن)، 4 معدن مس(2میلیون تن)، 4معدن پتاس( 3631000 تن)، 2 معدن خاک‌های نادر(33 میلیون تن)، یک معدن آهن(20 میلیون تن)، یک معدن سولفات سدیم(134 میلیون تن)، 2 معدن سرب و روی(8 میلیون تن)، یک معدن سنگ قیمتی (20 تن) و اکتشاف مواد فلزی و غیرفلزی مقادیر تولیدات معدنی

ذخایر مکشوفه دارای گواهی کشف شامل56/5 تن طلا، 75 تن نقره، 15 هزار تن مس، 49 هزار تن سرب‌وروی، 420 تن آنتیموان، 31 هزار تن پتاس‌سنگی و 20 تن سیلیس رنگی ارزش تولیدات معدنی 5526 میلیارد ریال طلا، 1501 میلیارد ریال نقره، 3135 میلیارد ریال مس، 3674 میلیارد ریال سرب‌وروی، 142 میلیارد ریال آنتیموان، 405 میلیارد ریال پتاس سنگی، 2 میلیارد ریال سیلیس رنگی (جمعا 14384 میلیارد ریال) منابع معدنی مکشوفه شاخص طلا، مس، سرب‌وروی، نقره، آهن، آنتیموان، پتاس‌سنگی، سیلیس رنگی، بوکسیت، بیتومین، خاک‌های نادر، لیتیوم، املاح معدنی و کانی‌های استراتژیک و های‌تک کشف 5/5 تن طلا به ارزش 5500 میلیارد ریال در آذربایجان‌های شرقی و غربی، خراسان‌رضوی، کرمان و یزد کشف 15 هزار تن مس به ارزش 3100 میلیارد ریال در کرمان و یزد کشف 50 هزارتن سرب و روی به ارزش 3700 میلیارد ریال در کرمان و یزد کشف 30 هزارتن پتاس سنگی به ارزش 405 میلیارد ریال در هرمزگان

• واگذاری پهنه‌های اکتشافی جهت اکتشاف یکپارچه و شناسایی ذخایر جدید در راستای تحقق اهداف برنامه توسعه کشور

• آغاز و اجرای پروژه رویکرد استراتژیک واردات، صادرات و تولید مواد معدنی به منظور پتاسیل‌یابی مواد معدنی موجود در کشور جهت جلوگیری از واردات و خروج ارز و بالا بردن ارزش افزوده بخش معدن

• انجام پروژه اکتشاف عناصر نادر خاکی: به دلیل وابستگی 100% کشور به واردات این عناصر به جهت کاربرد در صنایع های‌تک مانند:کاتالیست‌های شیمیایی در بخش پتروشیمی و نفت، صنایع پزشکی، اپتیک‌های هوایی

• توسعه منابع معدنی آستانه‌ای به عنوان پشتوانه ذخایر در حال بهره‌برداری

• تولید اطلاعات پایه اکتشافی، کاهش ریسک اکتشافی و جذب سرمایه‌گذاری و نیز با توجه به اینکه اغلب کانسارهای سطحی قبلا مورد شناسایی قرار گرفته و ذخایر جدید در اعماق بیشتر قرار دارند، این سازمان علاوه بر توسعه عمق اکتشافی موضوعات آب‌های کارستی و پدیده گردوغبار را نیز در دستور کار خود قرار داده است.

• این سازمان به دلیل اهمیت تکنولوژیکی و اقتصادی عناصر نادر خاکی، اکتشاف سیستماتیک این گروه از عناصر را در دستور کار خود قرار داده و طی سالیان اخیر با هدف شناسایی اولیه، اطلاعات بیش از 1062 نقطه مورد بررسی‌های اولیه قرار گرفته و 115 منطقه به عنوان الویت اول مطالعاتی جهت مطالعات پی‌جویی معرفی شده که با توسعه مطالعات اکتشافی ذخیره زمین‌شناسی این عناصر در کشور جهت بررسی‌های فنی–اقتصادی و سپس بهره‌برداری تعیین خواهد شد.

• همچنین در مورخ 20/01/96 تعداد 20 پهنه به مساحت تقریبی 200هزار کیلومتر مربع آزاد اعلام شده که نتیجه آن معرفی 400 محدوده امیدبخش بوده که تعدادی از این 400 محدوده می‌تواند ما را به هدف معدنکاری بزرگ مقیاس نزدیک کند.

اکتشاف مواد معدنی با روش ژئوفیزیک هوایی این روش یکی از فناوری‌های نوین جهت انجام مطالعات اکتشافی و زمین‌شناسی است که به کمک این فناوری می‌توان به اطلاعات با ارزشی در مورد ساختارها و توده‌های پوشیده و پنهان زیرسطح زمین دست یافت. با توجه به دو فروند بالگرد و چند ست دستگاه برداشت بیش از 500 هزار کیلومتر خطی تاکنون، پردازش و تفسیر داده انجام شده که این فعالیت‌ها شامل پروژه‌های ژئوفیزیک هوائی منطقه جیرفت-اسفندقه(کرمان)،مرند-جلفا(آذربایجان‌شرقی)، سنگان(خراسان‌رضوی)، دهشیر (استان یزد)، فسا (افارس) و ارائه خدمات به ارگان‌های دولتی (شرکت نفت) و خصوصی (سنگ آهن گل‌گهر) اشاره کرد.

تهیه و تکمیل اطلاعات زمین‌شناسی و بررسی مخاطرات طبیعی به عنوان یکی از ارکان اصلی وظایف سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات‌معدنی کشور در بخش تولید اطلاعات پایه است: به طور جامع، کاربردی کردن علوم‌زمین در حوزه‌های تخصصی تهیه نقشه‌های زمین‌شناسی، زمین‌شناسی پزشکی، دریایی، مهندسی، احیای دریاچه ارومیه، مطالعات مرتبط با پایش و مهار گردوغبار، اکتشاف منابع آب کارستی و اکتشاف ذخایر پنهان بخشی از برنامه‌های پیش‌روی بخش زمین‌شناسی این سازمان است.

• با توجه به اهمیت طبیعی، سیاسی و اجتماعی احیای دریاچه ارومیه، این سازمان مطالعه جامعی را روی نحوه حفظ و احیای آن انجام داده و طی بررسی‌های انجام شده پیرامون بهره‌برداری اقتصادی از املاح دریاچه ارومیه با رعایت ملاحظات زیست محیطی، مشخص شده برداشت اصولی و استاندارد از املاح شورابه نه تنها هیچ مخاطره‌ای برای دریاچه ندارد بلکه کاملا در راستای تسریع در احیای بهینه این دریاچه بوده و می‌تواند به عنوان معیشت جایگزین اهالی بومی نیز قرار گیرد. با توجه به بررسی‌ها هم اکنون دریاچه ارومیه دارای بیش از 2 میلیارد تن شورابه با عناصر منیزیم و پتاسیم و لیتیوم است و مناطق حاشیه جنوبی دریاچه (بندر رحمانلو، چی‌چست و آق‌گنبد) در الویت استحصال املاح قرار گرفته است.

• با توجه به کمبود ذخایر آبی در کشور و اهمیت توجه به منابع آبی جدید، آبخوان‌های کارستی یکی از پتانسیل‌های بالقوه موجود در کشور است که با مطالعات صورت گرفته 11 درصد از سطح کشور متشکل از واحدهای سنگی است که پتانسیل ایجاد این نوع منابع آبی را دارد. طی مطالعات سازمان در مقیاس ناحیه‌ای، بیش از 183 هزار کیلومتر مربع از کشور مستعد تشکیل آبخوان‌های کارستی تشخیص و مورد مطالعه قرار گرفت و با توجه به مطالعات صورت گرفته تاکنون، پیش‌بینی می‌شود امکان تامین حداقل 50 درصد از آب شرب کشور، از این نوع آب وجود دارد.

• با توجه به افزایش شدت و اثرات ناشی از پدیده گردوغبار (خصوصاً استان‌های غربی و جنوبی) شناخت و مهار این پدیده به یکی از مسائل مهم دولت تبدیل شد. بر همین اساس این سازمان بررسی ابعاد مختلف این مسئله را از سال 1393 در قالب یک طرح کلان ملی و منطقه‌ای در دستور کار خود قرار داد.

نتایج اولیه این مطالعات 320 هزار کیلومتر مربع از کشور را به عنوان کانون‌های مستعد ایجاد گردوغبار در کشور شناسایی کرد که با مطالعات تفصیلی‌تر حدود 10 درصد از این کانون‌ها به عنوان کانون‌های فعال و الویت‌دار برای برنامه‌های اجرایی مهار تعیین و با مطالعات انجام شده مشخص شد امکان کاهش قابل توجه، اثر این پدیده در دو منطقه خوزستان و سیستان و بلوچستان در کوتاه مدت و خروج از بحران وجود دارد.

• برای اولین بار و به منظور کاهش ریسک اکتشاف گران، توسعه اکتشافات معدنی کشور از طریق شناسائی مناطق اولویت‌دار و فراهم آوردن اطلاعات پایه در قالب طرح پهنه‌بندی اکتشافی کشور انجام شد.

• تهیه و تدوین شیوه نامه کارگروه‌های تعامل در فعالیت‌های معدنی با منابع طبیعی و محیط زیست و تعیین وظایف کارگروه‌ها و ابلاغ آن به ادارات و سازمان‌های استان‌های طرفین و برگزاری نشست‌های مشترک دوجانبه بخش‌های تخصصی سازمان محیط زیست و سازمان جنگل‌ها با وزارت متبوع به منظور بررسی موانع و معضلات انعکاسی از سوی سازمان‌ها و ادارات کل استانی و اتخاذ تصمیمات مقتضی و حل بسیاری از مشکلات نهادینه شده در این بخش‌ها

• بررسی‌های سیستمی فرصت‌ها و چالش‌های پیش روی در مناطق ساحلی و پهنه‌های آبی کشور، تولید اطلاعات پایه زمین‌شناسی پهنه‌های آبی، معرفی مناطق پرخطر جهت توسعه شهرهای ساحلی و ایجاد بستر اطلاعاتی مناسب جهت تعیین رژیم حقوقی دریاها در شمال و جنوب کشور، بررسی‌هایی در زمینه مخاطرات دریایی، اقلیم گذشته، تأثیر نوسان سطح آب دریای‌خزر، بررسی طوفان گونو بر سواحل شمال دریای عمان و مطالعات حوضه‌ای (با ایجاد 3 سایت در دریای‌خزر، خلیج‌فارس و دریای عمان) بخشی از فعالیت‌های زمین‌شناسی دریایی است که در ذیل به برخی از آن‌ها اشاره شده است:

بررسی فلات قاره دریای عمان از مرز ایران و پاکستان تا تنگه هرمز در وسعتی بالغ بر 500 هزار کیلومترمربع تا عمق 200 متر (انجام کروز و نمونه‌برداری، تهیه نقشه‌ها و گزارشات

 مطالعه بستر خلیج‌فارس در محدوده‌ای بالغ بر 110 هزار کیلومترمربع تا عمق 100 متر (انجام کروز و نمونه‌برداری، تهیه نقشه‌ها و گزارشات و یک کتاب و مقالات متعدد

 مطالعه دریای‌خزر در محدوده آب‌های کشور ایران تا اعماق 900 متری آب

 خرید، راه‌اندازی و آموزش دستگاه‌های ژئوفیزیک دریا و بومی‌سازی دانش ژئوفیزیک دریا

 برداشت ژئوفیزیک دریایی شامل 2000 کیلومتر خطی به‌ روش سایزمیک کم‌عمق، تصویربرداری از بستر و طبقه‌بندی رسوبات و بررسی‌های مغناطیس دریایی در محدوده‌های خلیج چابهار، مرداب انزلی، شمال‌شرق خلیج‌فارس (بندرعباس، قشم، لافت، پُهل)

 برداشت‌های اقیانوس‌شناسی قدیمی خلیج‌فارس، دریای خزر و دریای عمان با کمک مغزه‌های رسوبی

 بررسی تأثیر بالا آمدن سطح آب دریاها بر مناطق ساحلی با هدف مدیریت کلان مناطق ساحلی

 بررسی مقدماتی در خصوص منابع اقتصادی دریایی به‌ ویژه هیدرات‌های گازی

 توسعه و تجهیز مراکز تحقیقات زمین‌شناسی دریایی در شمال و جنوب کشور

 اقدامات جهت تأسیس مرکز زمین‌شناسی دریایی در شهرهای ساحلی

 مطالعات پالئوژئولیمنولوژی دریاچه‌های ارومیه، حوض‌سلطان و مهارلو و تعیین اثر عوامل انسانی و اقلیمی در محیط‌زیست دریاچه‌ها

 بررسی رسوب‌شناسی چشمه‌های تولید ریزگرد و تهیه نقشه‌های الویت‌بندی مهار آن‌ها بررسی‌های آزمایشگاهی یکی از مهم‌ترین و کاربردی‌ترین بخش‌های سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات‌معدنی کشور، آزمایشگاه‌های آنالیز مواد معدنی است. هدف از راه‌اندازی این بخش ایجاد بستر مناسب برای کاربران است که کاربر با اشراف کامل به این اطلاعات بتواند این مرکز را برای ارائه خدمات آزمایشگاهی و آنالیز نمونه‌ها انتخاب کنند. این مرکز دارای بزرگترین و قابل‌ترین آزمایشگاه آنالیز مواد معدنی با ظرفیت بسیار بالا است.

پتانسیل‌یابی ژئوپارک‌های ایران امروزه موضوع ژئوتوریسم و ژئوپارک رویکرد اصلی توسعه گردشگری در بسیاری از کشورهای پیشرفته و همچنین کشورهایی است که منابع و ذخایر طبیعی محدود داشته و یا از لحاظ صنایع و تولیدات وابسته به آن ضعیف هستند. بهره‌گیری از توان طبیعی و میراث زمین‌شناختی مناطق محروم و کمتر توسعه‌یافته، به‌ویژه روستاها و شهرهای کم برخودار صنعتی در راستای رفع محرومیت و ایجاد محرکهای توسعه و تحقق هدف‌های تعیین شده در سند چشم‌انداز بیست ساله کشور، از اهداف اصلی برنامه‌های ژئوتوریسم و ژئوپارک‌هاست. سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی پرسابقه‌ترین سازمان در منطقه خاورمیانه از دیدگاه بررسی‌های مربوط به میراث زمین‌شناختی و ژئوتوریسم است و نقش کلیدی و مهمی در سازماندهی و مدیریت مطالعات ژئوتوریسم و ژئوپارک در کشور برعهده دارد. این سازمان برنامه بررسی توانمندی‌ها و پدیده‌های زمین‌شناختی کشور را بلافاصله پس از فراخوان یونسکو در سال 2000 میلادی آغاز کرد. با توجه به تصویب برنامه بین‌المللی علوم‌زمین و ژئوپارک‌ها (IGGP) در مجمع عمومی یونسکو در سال 2016، این موضوع از این پس در شمار برنامه‌های اصلی و مهم این سازمان خواهد بود. همچنین مسوولیت مطالعه، شناسایی و معرفی میراث زمین‌شناختی کشور، به‌صورت وظیفه‌ای قانونی طی تصویب‌نامه شماره 93780/43108 مورخ 8/5/1390 هیات وزیران به سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات‌معدنی کشور واگذار شده‌ و این سازمان به عنوان نهاد مرجع امور مربوط به میراث زمین‌شناختی در کشور معرفی شده است. به این ترتیب این سازمان محور مطالعات مربوط به ژئوتوریسم و میراث زمین‌شناختی در کشور مطرح شده و مسئولیت مستقیم تدوین "آیین‌نامه ژئوپارک‌ها" را به عهده دارد. این امر لزوم اختصاص یک گروه و یا مدیریت برای تمرکز بر روی این موضوعات و ایفای نقش کلیدی سازمان در کشور را بدیهی می‌کند. از جمله فعالیت‌های اصلی این سازمان در زمینه مطالعات زئوتوریسم و ژئوپارک عبارتند از:

• انجام پژوهش‌ها و بررسی‌های زیربنایی مرتبط با گوناگونی زمین‌شناختی و میراث زمین‌شناختی

• شناسایی توانمندی‌ها و پتانسیل‌ها در زمینه توسعه زمین‌گردشگری و ژئوپارک در کشور

• تدوین برنامه‌های راهبردی برای بهره‌برداری اصولی، حفاظت و نگهداری و آموزش و پژوهش در مورد پدیده‌های زمین‌شناختی

• همکاری در بررسی و تایید مناطق پیشنهادی برای تاسیس ژئوپارک‌های جدید

• هماهنگی و برقراری تعامل بین‌دستگاه‌های ذیربط جهت ساماندهی ژئوسایت‎های ارزشمند و معرفی ژئوپارک‎های ملی و جهانی

• فراهم کردن مقدمات سرمایه‌گذاری بخش غیردولتی در زمینه توسعه زمین گردشگری و معرفی ژئوپارک‌های جدید

• همکاری در اجرای برنامه‌های آموزشی و ترویجی در مناطق گوناگون به منظور ارتقاء سطح دانش عمومی در زمینه علوم زمین

• مستندسازی پدیده‌های زمین‌شناختی ارزشمند و تهیه اقلام آموزشی، ترویجی و تبلیغی در این زمینه (فیلم، اطلس، کتاب)

• برقراری ارتباط با نهادها و سازمان‌های بین‌المللی مرتبط به منظور تحکیم نقش کشور در زمینه تولید دانش و گسترش موضوع میراث زمین‌شناختی در منطقه و جهان

• برگزاری همایش‌های تخصصی و کارگاه‌های آموزشی و حضور فعال در کنفرانس‌های بین‌المللی

• همکاری با دانشگاه‌ها و مراکز آموزش‌عالی در انجام پایان‌نامه‌های مرتبط با ژئوتوریسم و ژئوپارک به صورت مشترک

• انجام مطالعات تفصیلی منطقه‌ای در استان‌های مختلف کشور

• معرفی 33 منطقه مستعد پیشنهادی جهت ثبت به عنوان ژئوپارک در سطح کشور

• ایجاد و توسعه موزه‌های تخصصی علوم زمین

• تالیف و ترجمه مجموعه کتاب‌های آموزش راهنمایان زمین‌گردشگری(ژئوتورلیدری) تالیف و ترجمه کتاب‌های متعدد در زمینه آشنایی کودکان و نوجوانان با مباحث علوم زمین

همکاری‌های بین‌المللی طی دو برنامه چهارم و پنجم توسعه، این سازمان در قالب دو استراتژی متفاوت(دوران تحریم و پسابرجام) حضور هدفمندی در کشورهای جهان داشته است. این حضور گاهی در قالب صدور خدمات فنی-مهندسی و انتقال تجربیات کارشناسان ایرانی به کشورهای حوزه آمریکای لاتین، آفریقا و همسایگان بوده‌ و در دوران پسابرجام استفاده از فن‌آوری‌های به روز دنیا در حوزه علوم زمین، اکتشاف مواد معدنی و فن‌آوری‌های به روز بوده که البته با روند آهسته‌ای انجام گرفته و نیازمند سرعت بیشتری برای به هنگام‌سازی فعالیت‌های این حوزه خواهد بود. این سازمان با توجه به ماهیت فعالیت‌های علمی و بین‌المللی خود از آغاز تاسیس تاکنون همواره در حال تبادل علمی و تخصصی با دانشمندان داخلی و خارجی بوده‌ و این بخش تا حدی از محدودیت‌های ناشی از تحریم در امان بوده‌ که می‌بایست بصورت منسجم و هدفمند پیگیری شود.