سازه‌هایی نظیر قنات به دلیل طول زیاد و موقعیتی که در آن ساخته شده‌اند از پر مخاطره‌ترین سازه‌های دست ساز بشر به شمار می‌روند که رخدادهایی طبیعی نظیر زلزله آنها را به شدت تهدید می‌کند. مهندس «محمد جواد بلورچی»، رییس گروه زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور با بیان این مطلب در میزگردی تخصصی که با عنوان قنات و موضوعات پیرامون آن به همراه مهندس امیر شمشکی از اعضای سازمان زمین‌شناسی ترتیب یافت، افزود: «با این وصف پدیده‌ای نظیر سیل روی سازه قنات تاثیر‌گذاری فراوانی ندارد زیرا قنات در محیط خاک «مطبوعات و ملی شدن صنعت نفت» بررسی می‌شود قرار گرفته و از اینرو بر نفوذ‌پذیری خاک‌های اطراف قنات اثر خطرناکی نمی‌گذارد.» «آثار زلزله، سیل و عوامل دیگر روی قنات»وی در خصوص زلزله و پیامدهای مخرب آن بر قنات تصریح کرد: «زلزله به خاطر شکستگی زمین همراه با دگر شکلی سبب ریزش سقف قنات به ویژه در مظهر قنات می‌شود. بنا‌بر‌این یکی از بخش‌هایی که همت و تلاش بسیاری می‌طلبد شناخت گسل یا گسل‌های جوان است. همان کاری که مقنیان و پیشینیان ما با ایجاد افرازهایی، سد طبیعی زیر‌زمینی به وجود می‌آوردند که نظیر چنین کاری در بم دیده شده است. از آنجا که رخداد یک گسلش سبب دگر شکلی و تجمع آب می‌شد، این امر توسط مقنیان مورد فهم و تعقل قرار می‌گرفت و آنها از بالا دست و پایین دست آب را منتقل می‌کردند. چنین فرآیند و روال کاری نیازمند فهم و دانستنی بالا بود که پیشینیان ما از این ویژگی برخوردار بودند. وی همچنین در این باره اضافه کرد: «از این اطلاعات و محل شکل‌گیری آنها می‌توان در آینده برای شناسایی گسل‌های فعال استفاده کرد. اگرچه قنات‌ها در تمامی نقاط بر این اساس شکل نگرفته‌اند اما در بیشتر مناطق به صورت عمود بر جبهه کوهستان حفر شده و در بخش پایین دست، «مظهر‌شان» منطبق بر گسلی فعال است. گسل بم در بروات و مومن آباد دامغان نمونه‌هایی بارز در این باره تلقی می‌شود. بلورچی با بیان این‌که پیشینیان از این طریق حجم عظیمی از آب را ذخیره می‌کردند گفت: «بیشتر قنات‌ها طوری طراحی می‌شد که در‌صد بالایی از آب کوهستان را در خود ذخیره کند. که با طراحی شیب کم و موازی کردن قنات با جبهه کوهستان نظیر قنات کرج این کار انجام می‌شد. قنات در گسل‌ها نیز عمود بر جبهه کوهستان زده می‌شد و این بیانگر آنست که قنات‌ها می‌توانست در ناحیه‌ای گسلی ایجاد شود، هر چند که عملکرد گسله ممکن بود باعث تخریب آن شود و چنین مواردی نیز وجود داشت. وی با اشاره به تغییر شکل قنات‌ها، اذعان کرد: «از این دگرگونی‌ها می‌توان به جا به جایی گسله‌ها پی برد، این جا به جایی‌ها تاثیر زیادی بر عملکرد قنات‌ها داشته است. قنات‌های ایران با قدمت مختلف پس از هر حادثه‌ای دوباره بازسازی می‌شد نظیر قنات‌های طبس و در برخی مناطق تخریب ایجاد شده زیاد محسوس نبود که به دلیل محیط هموژن خاک بوده است. به هر حال با وجود زمین لرزه‌های فراوان، قنات‌ها دچار تخریب کامل نمی‌شدند.» شمشکی نیز در این خصوص یادآور شد: «پیشینیان ما با انباشته کردن خاک‌های زیر‌زمینی مانع از ورود مواد زائد و آلودگی آب می‌شدند زیرا جدا از زلزله و سیل، سقوط حیوانات به داخل قنات و راهیابی مواد آلوده درون آب به عنوان تهدید‌هایی برای قنات به شمار می‌رفته که تمهیدات مناسبی نیز متقابلا اندیشه می‌شده است. در این میان تعیین و به کارگیری لایه‌های مناسب آبدار و خشکه کار در مناطق مناسب باعث می‌شد که مواد آلوده کننده آب و اجسام مختلف از راهیابی به قنات باز مانند و این تدابیر در عین حال ضمن پایداری قنات به جلوگیری از هدر دادن آب ذخیره شده، کمک شایانی می‌کرد. وی اضافه کرد: «با پیشرفت های کنونی می‌توان لایه‌های آبدار و خشکه کار را به ویژه در بخش‌های ناپایدار ایزوله کرد. باید توجه داشت که حفر قنات و خارج کردن مصالح زیر‌زمینی که قسمت اعظم کار به شمار می‌رود، از پیش توسط مقنیان اعصار مختلف انجام پذیرفته است، بنابراین مرمت قنات‌ها هزینه بسیاری نمی‌طلبد و در عین حال زمان کمتری نیز می‌برد. حال آن که قنات و ارزش آن که گاه قدمت بعضی از آنها به بیش از 3000 سال بر می‌گردد برای ما ارزش وافری از حیث تمدن، فرهنگ و تاریخ دارد که متاسفانه با بی‌توجهی ما روبه رو شده است.» شمشکی با اشاره به تکنیک و مهارت فراوان به کار رفته در قنات سازی، خاطر‌نشان کرد: «قنات‌ها به گونه‌ای طراحی شده‌اند که در مواجهه با سیل از ویژگی تعادلی در طبیعت و سرشت خود بهره می‌برند. راهروهایی که وظیفه انتقال آب دارند دارای شیب مناسبی است که با توجه به قدرت عظیم آب که شیب آن با سرعت خود نسبت مستقیم دارد، شکل، ساختار و شیب کف کانال‌ آن به طرز ماهرانه و کاملا علمی در نظر گرفته شده است. بدیهی است که شیب اصولی به کار رفته ضمن این‌که مانع از قدرت تخریبی آب شده، پایداری دیواره‌ها را نیز حفظ کرده است.» «لزوم تناسب محصولات زراعی با مناطق دارای قنات»بلورچی در این خصوص با بیان این‌که کشت و صنعت امروز کشور باعث زایل شدن قابل توجه عملکرد مقنیان قدیم شده است، افزود: «دلیلی ندارد که در کشوری نیمه بیابانی، محصولات پرآب نظیر صیفی جات به طرز غیر‌اصولی و بی‌رویه کاشته شود، زیرا این محصولات به شدت نیاز به آب دارند و در نتیجه این روش کشت و محصولات آن سبب از میان رفتن قنات‌ها می‌شود و چاه‌های سطحی و نیمه عمیق نیز به هدر خواهند رفت. در تداوم این روند تخریبی، به تدریج چاه‌های عمیق هم از دست می‌رود و در آخر سفره آب‌دار به کلی نابود می‌شود و از پیامدهای ناگوار دیگر آن فرو نشست‌های جبران ناپذیر آبخان است نظیر فروچاله‌ای که بر اثر برداشت بی‌رویه آب در کرمان ایجاد شده است. وی همچنین در این باره ادامه داد: «رفسنجان، کبوتر آهنگ (همدان) و در جنوب تهران نیز این معضل قابل بررسی و اعتنا است به گونه‌ای که در جنوب تهران حدود 10 تا 15 سانتی‌متر با نشست زمین مواجه شده‌ایم. چنین روندی ما را به کویر خواهد رساند و سبب اضمحلال کامل قنات‌ها می‌شود. در نتیجه ما بحران آبی بزرگی را پیش روی خود خواهیم داشت که مسبب آن فقط خودمان هستیم. شمشکی نیز در این باره اذعان کرد: «در حالی که ایرانیان هزاران سال پیش با کشت و زرع خود به رفع نیازهای خود از راه استفاده درست از آب‌ می‌پرداختند،‌ جامعه کنونی ما با وارد کردن تکنولوژی‌های گوناگون در زمینه حفر چاه عمیق و استفاده از آن به برداشت بی‌رویه و غیراصولی آب روی آورده است. نباید از یاد برد که آب، بیکران نیست. مدیریت منابع آب نیز نباید مصرف‌کننده باشد و نهادی که مدیریت منابع آبی و توزیع آن را برعهده دارد خود مصرف‌کننده آن نباشد، نظیر آنچه که در کشورهای پیشرفته انجام می‌شود. به عنوان نمونه سازمان زمین‌شناسی آمریکا تنها نظارت، مدیریت و تنظیم مصرف آب، انرژی، معادن و از این دست را برعهده دارد که بر اساس قابلیت‌ها و توانایی‌های مناطق مختلف زمین انجام می‌گیرد.این عضو سازمان زمین‌شناسی در ادامه افزود: «متولی مدیریت منابع آب در کشور ما وزارت نیرو است که تحت فشارهای بسیار قرار دارد و مجبور است که به هر نحو ممکن آب مصرفی کشور را تامین کند. واضح است که در این شرایط منابع آب بی‌رویه مصرف می‌شود و هدر می‌رود. پس بازبینی و بازنگری کلان در این خصوص لازم است.» وی با اشاره به قنات‌های متعدد بم گفت: «در زمین لرزه بم احتمال می‌رفت بسیاری از قنات‌ها دچار تخریب فزاینده‌ای شود اما حرفه‌ای بودن عملکرد مقنیان قدیم و ساخت ماهرانه قنات‌ها میزان خسارت را به شدت پایین آورد. نگرانی و دغدغه کنونی ما حفره بی‌رویه چاه‌های عمیق است، زیرا برداشت آب از قنات با توجه به ویژگی‌ تعادلی و تعاملی قنات و آب‌های زیرزمینی نگران‌کننده نیست. این نشان‌دهنده تکنیک‌های قدیمی کارآمد است که در حال حاضر از نظر فنی و علمی نیازمند مراقبت و حفاظت و از منظر فرهنگی و اجتماعی نیازمند تحقیق و بررسی فراوان است. از رویکردهای مهندسی، فرهنگی و حتی هیدرولیکی، قنات‌های ایران و جای بحث و پژوهش‌های بسیاری دارد و متاسفانه آن طوری که باید و شاید به آن پرداخته نشده است.»وی با اشاره به بحث‌های فرهنگی جذب توریسم درباره قنات‌ها، گفت: «جهانگردان بسیاری به بازدید از قنات‌های کشور علاقه‌مند هستند، اما قبل از هر چیز باید قنات‌ها مورد حفاظت و پشتیبانی مستمر و اصولی قرار گیرد. قنات‌های ایران با قدمت بیش از دو هزار سال برای جهانگردان بسیار جذاب است. بدیهی است که دفع فاضلاب از طریق چاه‌های جذبی و گسترش بدون حساب و برنامه‌ریزی باعث برخورد فاضلاب با قنات شده است و به دلیل نبود لایه‌های فیلتری برای قنات، آلودگی به قنات راه می‌یابد.» گونه‌شناسی قناتبلورچی، در خصوص ایده شکل‌گیری قنات در گذشته، گفت: «ایده اولیه قنات در زمان خود پیچیده است در حالی که پایدارسازی آن موضوع پیچیده‌ای نیست، با تکنیک‌های مربوط به ایزوله کردن و محاسبات علمی، این امکان فراهم می‌آید. زمانی که قوانین مربوط به حفر و تکنیک‌های نگهداری قنات بازخوانی و مورد شناخت کامل قرار گیرد، مشکلی ایجاد نمی‌شود. حال آنکه نبود افراد متخصص باعث افزایش معضل و نارسایی‌هایی در این باره می‌شود. بیش از اجرای فنی،‌ ضرورت داشتن دید تخصصی و فنی لازم می‌نماید و به همین علت است که مقنیان کنونی قنات از آمادگی لازم بی‌بهره‌اند و این ضربه بزرگی بر پیکره قنات است.» شمشکی، در خصوص تعریف قنات نیز اظهار داشت: «مجموعه‌ای متشکل از میله ‌یا چاه‌های در امتداد هم که در بخش انتهایی وصل شده که در اصطلاح راهرو گفته می‌شود و وظیفه انتقال آب و زهکشی زیرزمینی دارد. مهمترین و شگفت‌انگیزترین آن در ایران است هر چند کشورهایی نظیر ترکیه، آمریکا، عربستان و کشورهای حاشیه خلیج فارس نیز از این تکنیک بی‌بهره نیستند اما مبدا آن کشور ماست.» بلورچی، درباره استحکام و حفاظت از قنات تصریح کرد: «آب ماهیت قنات را تعیین می‌کند و زمانی که سطح آب زیرزمینی به پایین آورده می‌شود، مسلما قنات‌ها آب خود را از دست می‌دهند. به نظر من اولین کار اساسی در این باره، تغییر اساسی در نحوه برداشت و تدوین قوانین و الزام اجرایی آن است؛ یعنی هیچ گاه آبدهی قنات مورد هجوم قرار نگیرد و باید به فکر چگونگی استمرار بخشیدن به آبدهی قنات بود.» وی ادامه داد: «قنات‌ها به خاطر حفر چاه‌های عمیق بدون مصرف شده و دیگر مانند سال‌های دور شناخته شده نیستند. از این‌رو بازنگری اساسی درباره منابع آب نظیر آنچه در ساوجبلاغ وجود داشته، ضروری است.» در منطقه اشتهارد نیز با حفر بیش از سه هزار چاه، اجازه خروج آب از قنات‌های منطقه داده نمی شود. مشاهده شده است که هر از گاهی چاه یکصدمتری با هزینه تقریبی پنجاه میلیون تومان حفر می‌شود و پس از برداشت فراوان از آن و گذشت مدتی رها می‌شود. قنات‌ها با توجه به سدهای زیرزمینی آنها دارای خروجی‌های مختلف با سطوح متفاوت است که در هر فصل از سال دریچه‌ای از آن مورد بهره‌برداری قرار می‌گرفت. چنین فرآیندی علاوه بر ایجاد تعادل در آب‌های زیرزمینی، مانع از تبخیر آب می‌شود و از سوی دیگر منابع آب را تقویت می‌کند. از سوی دیگر این روال سلامت آب و کشت محصولات را تضمین می‌کرد و نکته قابل توجه اینکه متخصصان ژاپنی از این تکنیک استفاده می‌کنند. شمشکی، نیز تحقیقات پیرامون حوزه قنوات را «موردی» ارزیابی کرد و گفت: «نتایج پژوهش‌های وزارت نیرو در این حوزه فعالیت مبین آن است که تعداد قنات به طور چشمگیری کاهش یافته است. تاکنون نهاد مستقل و مشخصی کار مرمت،‌بازسازی و حفر قنات را به طور مجدانه برعهده نگرفته و برخی از روستاییان بنا به نیازهای ضروری زیستی به بازسازی و حفاظت از قنات‌ها اقدام کرده‌اند. البته باید پذیرفت که در برخی از نقاط کشور حفر قنات به صرفه نیست و باید اقتصاد مهندسی موردنظر قرار بگیرد. همچنین آب و هوا، بارندگی، توپوگرافی، و عوامل مختلف در این باره حائز اهمیت فراوان هستند که نباید نادیده انگاشته شوند.» وی با اشاره به تنها کتاب ارزشمند و ماندگار حوزه قنات به نام «استخراج آب‌های پنهانی»، «تالیف ابوالقاسم کرجی» در هشتصد سال پیش، گفت: «کرجی در این کتاب فراتر از یک مهندس امروزه عمل کرده است و اصول علمی مربوط به قنات را به شکل ریاضی و کاملا فنی و حرفه‌ای عنوان کرده است.» شمشکی، میزان استفاده از آب قنات در دشت‌ها و مراتع کشاورزی را بسیار بالا ارزیابی کرد و گفت: «به مرور زمان و تا حدود 40 سال پیش نیمی از آب مصرفی از قنات بوده و این میزان تا اوایل انقلاب به یک سوم کاهش یافت و در 10 _ 15 ساله اخیر این میزان کاهش روند سریع‌تری پیدا کرد، به گونه‌ای که اگر خوشبینانه بخواهیم حساب کنیم می‌توان گفت که میان 6/1 تا 7/1 آب مصرفی کنونی از قنات‌ها است. گونه‌های قنات نظیر گونه‌هایی از جانوران در حال انقراض، به سوی نابودی پیش می‌رود. اما در اصول کلی، قنات‌ها یکی هستند و عمق مادر چاه آنها حدود 350 متر است که قنات عمیق به شمار می‌رود و عمق میان 16 _ 15 متر نیز کم عمق و معمولی تلقی می‌شود. شمشکی در این باره افزود: «قنات‌ها براساس طول نیز طبقه‌بندی شده‌اند که طویل‌ترین آنها، قنات یزد با 120 کیلومتر است. نکته‌ای که یادآوری آن خالی از لطف نیست اینکه این قنات و قنات‌هایی نظیر قنات گناباد با عمق بیش از 350 متر و قدمت افزون بر هزار سال جنبه بازدیدی و توریسمی بسیار بالایی دارد و نیازمند محافظت بسیاری است. در یک نگاه کلی قنات بسیار مظلوم واقع شده است.» «تخصص افراد و ارتباط آن با حفاظت و حفاری قنات»شمشکی درباره تخصص، مهارت و میزان آموزش مقنیان و حوزه عملیات آنها گفت: «اگرچه مقنیان پیشین از سطح سواد بالایی برخوردار نبودند اما شم مهندسی آنها بسیار بالا بود. می‌توان افراد فعال در این حوزه را به دو گروه تقسیم کرد؛ گروهی که کهولت سنی فراوانی دارند و نسل‌های آخرین و سنتی این حوزه به شمار می‌روند و در اقلیت هستند و گروه دیگر که قشر بزرگی را در بر می‌گیرند از این شم و علم بی‌بهره‌اند و فقط به حفاری مشغول هستند و متاسفانه به قنات‌ها بیشتر آسیب می‌زنند. وظیفه اول ما حفظ محیط زیست و قنات است. زمانی که منطقه مورد حفر مشخص، شناسایی و برنامه‌ریزی می‌شود نباید بیش از مقدار تجویز شده مورد بهره‌برداری قرار گیرد و حفر چاه‌های متعدد و پروژه‌های غیر فنی لحاظ شود.» وی سود حاصل از تولید محصولات صیفی در برخی از مناطق نسبتا کم آب را کمتر از زیان رو به افزایش ناشی از مصرف بی‌رویه آب و تخریب قنات ذکر کرد و افزود: «در بخش‌هایی نظیر نظرآباد کرج آب با حفر چاه‌های عمیق، آب بسیاری هدر می‌رود، البته نمونه‌هایی اینچنینی بسیار هستند. از یکسو تکنیک‌ها، روش‌ها و متخصصان به شکل ناکارآمد در این زمینه به کار گرفته می‌شوند و از سوی دیگر می‌بایست ارزیابی شود که محصولاتش با چه روشی در کجا به عمل آیند و همچنین استفاده از آب‌های زیرزمینی توسط چاه با نظارت دقیق و استاندارد انجام پذیرد.» شمشکی برخی متخصصان و مسئولان حوزه آبی در شهرهای مختلف را فاقد تخصص در این حوزه عنوان کرد و گفت: «این افراد با سطح تحصیلات خود در حوزه‌های کاری مربوط به نوع تحصیلات‌شان دارای کاربرد هستند اما گماشتن آنها در پست‌های غیر تخصصی و کاملا متفاوت با معلومات آنها، اشتباه بزرگی است که به کرات دیده می‌شود. همچنین سازمان‌های اداری در تهران نیز دچار موازی‌کاری شده‌اند و از این بابت لزوم نظارت علمی ویژه و مدیریت جامع و درست در این حوزه بسیار لازم است که کمتر دیده می‌شود.» بلورچی نیز در این باره اذعان کرد: «مقنی سال‌های دور از علائم طبیعی نظیر رویش گیاهان، انواع آنها، رگه‌های خاکی و گیاهی قادر به یافتن آب‌های زیرزمینی بود. سپس از بررسی و اقدامات اساسی، تهویه مناسب و حفر چاه‌های متناسب با منطقه ایجاد می‌شود. ایرانیان باستان با ظرافت خاص و بسیار پیچیده عمل می‌کردند و بیراه نیست این گفته برخی محققان که «علم آبشناسی به دنبال پدر خود بود، با کتاب کرجی جدّ خود را پیدا کرد!». اگر دقت و تاملی شایسته به این کتاب کرجی که برای یکی از پادشاهان نوشته بود، شود به عمق متون علمی آن می‌توان پی برد. اما سوال اینجاست که چرا این کتاب چاپ، حاشیه‌نویسی، تحلیل لازم نشده است؟ متاسفانه برای آب ارزش کمی قائل هستیم، طبق آمار سال 42 مقدار مصرف آب با احتساب 750 تا 1000 لیتر در ثانیه، مبلغی در حدود 50 میلیارد ریال هزینه در برداشته است! نکته قابل تعمق دیگر اینکه قنات‌های مختلف در جهان نظیر الجزایر و حتی در چین از تکنیک‌ها و روش‌های ایرانی استفاده شده و می‌شود در حالی که در کشور ما قنات‌ها مورد توجه شایسته‌ای قرار نگرفته‌اند.» وی همچنین با بیان این که طبیعت روشی خودسیستمی دارد و نیازمند ناظر نیست، افزود: «ایرانیان در نوروز باستان 12 گونه گیاهی مختلف در حدود 20 تا 30 روز پیش از بهار در ظروفی قرار داده و می‌کاشتند و در عید نوروز هر کدام از آنها که به رشد و شکوفایی قابل ملاحظه‌ای می‌رسید مورد گزینش قرار می‌گرفت و در مقیاس گسترده کاشت می‌شد. در حال حاضر در کشور ما تولید برخی از محصولات در مناطقی از کشور دچار ضایعات فراوان می‌شود و دلیل آن هم نبود تخصص و علم کشاورزی است. علم کشاورزی نظیر علم زمین‌شناسی و آب‌شناسی در کشور ما دارای قدمت بسیاری است که نیازمند تحقیق و بررسی بیشتر است تا کارآمدی خود را بازیابد. از طرفی هم نسخه‌ای که در اروپا برای کشور ما در این باره بسته می‌شود، کارآمدی لازم را ندارد.» شمشکی در این باره عنوان کرد: «اگر چه برخی تدابیر به عمل آمده در خصوص قنات در بخش‌هایی پاسخ مناسبی داده است اما در پاره‌ای مناطق مشکل‌آفرین نیز بوده است. به عبارت بهتر حفر قنات و چاه لزوما در تمامی موارد و مناطق پاسخ‌گو نیست و حتی منجر به ضرر و زیانی بسیار می‌شود. در شرایط کنونی در برخی مناطق حفر چاه و در پاره‌ای حفر قنات موثر است. تکنولوژی قنات خیلی چیز پیچیده‌ای نیست و دید احیاگر می‌خواهد؛ آگاه کردن مسئولان و مردم و اهمیت فراوان قنات‌ها برای کشور باید بیش از پیش مورد تاکید و تبیین واقع شود.» «دستاوردهای همایش‌های حوزه قنات چقدر کاربردی است؟» بلورچی همایش‌های این حوزه را مانند اغلب همایش‌های دیگر ارزیابی کرده و معتقد است که این همایش‌ها بیشتر صوری است تا کاربردی. او در این باره اذعان کرد: «به جای برپایی همایش‌های متعدد بهتر است که منطبق با الگوی جهانی هر چهار سال یکبار سمینار یا همایشی برپا شود تا یافته‌ها و راهکارها در جمع مطرح و نتیجه اساسی و بزرگی به دست آید. فرصت چهارساله برای پژوهشگران این امکان را فراهم می‌کند که بدور از دغدغه ضیق وقت، تولید علم انجام پذیرد. در حال حاضر پژوهشکده قنات برای متخصصان و علاقه‌مندان این حوزه علمی و فرهنگی بستر مناسبی فراهم آورده است. شمشکی نیز با اشاره به این که اصولا درباره قنات کمتر بحث به عمل آمده است، اذعان کرد: «در دروسی که مربوط به آبشناسی است نیز کمتر از قنات صحبت شده است و اما به طور کلی مطلب کمتری وجود داشته و پراکنده کاری بوده است و البته کتاب مهندس بهنیا در این باره به عنوان فعالیتی چشمگیر به شمار می‌رود. همینطور بحث‌های فرهنگی، اجتماعی، باستان‌شناسی و تاریخی کمتر در آن دیده می‌شود. ثروت آب کمتر از ثروت نفت نیست و لازم است دید همگان و مسئولان ذی‌ربط به آن تغییر یابد.» بلورچی نیز در خاتمه خاطرنشان کرد: «جز با همکاری متخصصان و پژوهشگران حوزه آبی کشور نمی‌توان امیدی به روند رو به رشد و بهبودی قنات‌ها داشت. با توجه به اقداماتی که در خصوص قنات‌های کیش شده و بهره‌برداری توریستی را امکان‌پذیر کرده است، می‌توان مشابه چنین اقداماتی را در قنات‌های مختلف حتی قنات‌هایی که بازدهی لازم را ندارند، انجام داد. به طور نمونه قنات موند در اردستان که دارای دو طبقه و کانال است از این مقوله به شمار می‌رود.»

 

خبرگزاری میراث فرهنگی