وی با تأکید بر اینکه نباید اجازه دهیم موضوعات علمی و کارشناسی، رنگ و بوی سیاسی به خود بگیرد، تصریح کرد: فرونشست بحث ملی است و محدود کردن آن در چارچوب استان درست نیست.

رئیس بخش زلزله‌شناسی مرکز تحقیقات راه مسکن و شهرسازی کشور درباره مصوبه اخیر معماری و شهرسازی که امیدی را در دل ما پیرامون موضوع فرونشست ایجاد کرده است، گفت: خوشبختانه امروز کارهایی در کشور انجام می‌شود و حتی رئیس قوه قضاییه، مقننه و ... نیز در مورد فرونشست حرف می‌زنند، بنابراین اینکه همه در مورد این موضوع حرف می‌زنند، موفقیت‌آمیز است و به‌هرحال از این تلاش‌ها جواب خواهیم گرفت.

وی با بیان اینکه فرونشست و نشست، به معنی پایین رفتگی تدریجی و ناگهانی زمین در سطح گسترده و در سطح عوامل طبیعی و غیرطبیعی است، تصریح کرد: با این‌ وجود علت تمام فرونشست‌های کشور افت سطح آب‌های زیرزمینی است که اثرات ثانوی آن، شکاف‌ها را ایجاد می‌کند.

بیت‌الهی با تأکید بر اینکه نشست و فرونشست زمین با افت آب‌های زیرزمینی گره‌ خورده است، توضیح داد: این پدیده از دیدگاه علمی واضح است و با از بین رفتن آب، وزن بیشتری بر لایه‌های تحتانی فشار وارد می‌کند و شاهد فرونشست می‌شویم به این نحو که بر اثر افزایش فشار، تراکم صورت می‌گیرد و ضخامت لایه آب‌دار کمتر می‌شود که اثرات آن در لایه‌های دیگر زمین دیده می‌شود.

وی با بیان اینکه هر چه ضخامت لایه آبدار بیشتر باشد در همان محیط فرونشست بیشتری را شاهد خواهیم بود، تأکید کرد: شرط فرونشست علاوه بر افت آب‌های زیرزمینی، ریز دانه بودن رسوبات و خاک‌های زیر زمین است.

رئیس بخش زلزله‌شناسی مرکز تحقیقات راه مسکن و شهرسازی کشور با اشاره به اینکه اثراث فرونشست به‌صورت انحنا، شکاف، فروچاله، شکاف‌های خطی و ... نمایان می‌شود، گفت: در پدیده فرونشست دو پارامتر کنترلی تراکم آبرفت و همچنین کنترل نشست زمین تأثیر دارند، اگر لایه آبداری که پایین می‌رود نسبت به سطح زمین نزدیک باشد، نرخ فرونشست بیشتر خواهد بود.

وی با تاکید بر اینکه تراکم لایه‌های زمین تا بی‌نهایت ادامه پیدا نمی‌کند، افزود: امروز ما برای کاهش اثرات فرونشست زمان نامحدودی نداریم و این را باید به مدیران و کارشناسان کشور گوش زد کنیم که پدیده فرونشست عمری دارد و اگر کاری برای پیشروی و مقابله با آن نشود، دشت‌های ما از بین می‌رود.

بیت الهی همچنین گفت: امروز گاهی در یک منطقه نرخ فرونشست کمتر از گذشته اعلام می‌شود و به این دلیل است که تراکم خاک بیشتر شده و به‌نوعی آبخوان در حال از دست رفتن است.

وی در ادامه به آثار فرونشست زمین اشاره کرد و افزود: عامل اصلی فرونشست زمین که افت سطح آب‌های زیرزمینی محسوب می‌شود، زمان‌بر است، اما برای کاهش اثرات فرونشست، باید بر روی روش‌ها و چگونگی تاب‌آوری آنها کار کنیم.

رئیس بخش زلزله‌شناسی مرکز تحقیقات راه مسکن و شهرسازی کشور ادامه داد: در بررسی فرونشست زمین باید به گرادیان نشست توجه کنیم که آثار مهندسی و ابنیه آن را بیشتر از یک نشست متقارن حس می‌کنیم و اگر در یک محیط فرونشست از یک حد بیشتر شود، ترک‌های فرونشست به حالت نامتقارن خواهد بود و این باعث برش و چرخش بنا می‌شود.

وی اضافه کرد: ممکن است نشست زمین از نظر عددی میلیمتری و سانتیمتری باشد، اما از نظر محیطی، کیلومتری خواهد است.

بیت الهی تاکید کرد: متأسفانه امروز اثرات فرونشست زمین در اصفهان را به ویژه در محیط شهری بیشتر از بقیه شهرها می‌بینیم.

وی با بیان اینکه پدیده فرونشست زمین در تمام حوضه‌های آبریز وجود دارد و از سال ۵۵ تاکنون تمام استان‌های کشور با کسری مخزن آب‌های زیرزمینی مواجه هستند، گفت: متأسفانه در این سال‌ها ۱۵۵ کیلومتر آب زیرزمینی را از دست داده‌ایم و این ناشی از جانمایی نامناسب صنعت و توسعه کشاورزی و ... است، در حالی‌که بیش از ۶۰ درصد مساحت ایران خشک است.

رئیس بخش زلزله‌شناسی مرکز تحقیقات راه مسکن و شهرسازی کشور با بیان اینکه امروز پدیده فرونشست زمین باید در سطح ملی بحث شود، تصریح کرد: اکنون در استان اصفهان، تعداد شهرهایی که در منطقه فرونشست قرار دارند و همچنین میزان نرخ فرونشست آن بالاست، زیاد است.

وی با اشاره به اینکه در حال حاضر اصفهان، خراسان رضوی، فارس و کرمان به شدت کسری مخزن آب‌های زیرزمینی آنها از حد بحرانی فراتر رفته است، گفت: باید توجه داشت که در استان اصفهان میزان مساحت بافت‌های فرسوده زیاد و ترک‌های زیادی که ناشی از فرونشست در این مناطق ایجاد می‌شود بعضاً امکان مقاوم‌سازی آنها وجود ندارد.

بیت‌الهی با بیان اینکه روش‌های کنترل فرونشست در سه حوزه است، توضیح داد: نخست باید نرخ فرونشست را از طریق مدیریت منابع آب، کشاورزی، جانمایی درست صنعت و ... کنترل کنیم، دوم از گسترش آثار فرونشست جلوگیری کنیم و سوم تاب‌آوری زیرساخت‌ها همچون دکل‌ها، راه‌آهن و ... را افزایش دهیم.

وی با تأکید بر اینکه باید پکیجی تحت عنوان «مقررات ملی کاهش خطرات فرونشست» ایجاد کنیم و نباید فرونشست را به سازگاری با کم‌آبی گره بزنیم، تصریح کرد: اگرچه تأمین آب کشاورزی مهم است، اما اکنون فرونشست زمین و آثار تخریبی آن مهم‌تر است، حتی اگر قرار باشد کشاورزی منطقه‌ای را برای همیشه تعطیل و شغل‌های جایگزین برای آن را تعریف کنیم.

رئیس بخش زلزله‌شناسی مرکز تحقیقات راه مسکن و شهرسازی کشور تصریح کرد: من به‌عنوان یک کارشناس غیر اصفهانی، بدون هیچ تعصبی معتقدم که برای شهر اصفهان جریان دائم زاینده‌رود همانند اکسیژن است و باید توجه کنیم که فرونشست زمین عمر محدودی دارد و ما زمان زیادی نداریم و مقابله با آن اصلی‌ترین کار است.

وی با تأکید بر اینکه باید فرونشست زمین را پدیده ملی بدانیم، چراکه موضوعی مربوط به یک شهر و استان نیست، گفت: اکنون باید وضعیت آب‌های زیرزمینی شهر اصفهان به‌دقت مانیتور شود و از سوی دیگر ریسک فرونشست و نشست ساختمان‌ها را بررسی کنیم.

۴۵ درصد چاه‌های کشور غیرمجاز است / کشاورزی رقیب آب‌های زیرزمینی

 دکتر جهانگیر عابدی کوپایی عضو هیات علمی گروه مهندسی آب دانشگاه صنعتی اصفهان در وبینار تخصصی فرونشست اصفهان، با تاکید بر اینکه بر اساس آمارها روند برداشت آب های زیر زمینی به شدت در 4 دهه گذشته افزایش یافته است به گونه ای که رتبه ایران در میان 116 کشور دنیا از لحاظ برداشت آب 14 جهانی گزارش شده است.

وی تعداد چاه‌های بهره برداری کشور از 47 هزار حلقه به بیش از 763 حلقه دانست و اظهار کرد: آمارهای جدید نشان می دهد که این تعداد به یک میلیون حلقه رسیده است و به این ترتیب میزان برداشت سالانه آب از منابع زیر زمینی از 9 میلیارد متر مکعب به رقمی بیش از 47 میلیارد متر مکعب رسیده و این عدد یعنی تعداد چاه ها 16 برابر و میزان برداشت 5 برابر شده است.

عابدی با اشاره به آمارهای وزارت نیرو، خاطر نشان کرد: 45 درصد چاه های موجود در کشور غیر مجازند و تحقیقات نشان دهنده آن است که میزان برداشت آب از تغذیه استراتژیک آب زیر زمینی سالانه 5 میلیارد متر مکعب است. در سال 90 نیز آمارها نشان می دهد که تقریبا 120 میلیارد متر مکعب از آب استاتیک منابع آب زیر زمینی استفاده کردی. اگر کل ذخایر کشور را 500 میلیارد متر مکعب در نظر بگیریم، حدود یک چهارم این ذخایر آبی که باید برای نسل های آینده حفظ کنیم، را تاکنون مصرف کردیم.

عضو هیات علمی گروه مهندسی آب دانشگاه صنعتی اصفهان با بیان اینکه این آمار در سال های اخیر از 120 میلیارد متر مکعب به 136 میلیارد متر مکعب رسیده است، یادآور شد: صدور بیش از 150 هزار پروانه برای چاه های غیر مجاز، رایگان شدن آب کشاورزی، لغو تبصره ذیل ماده 3 استفاده از چاه ها عاملی برای برداشت بی رویه آب بوده است.

این محقق دانشگاهی اضافه کرد: تقریبا 56 درصد از ظرفیت سدهای کشور خالی بوده است و باعث شده که آب های سطی را از دست دهیم و به سمت استفاده بی رویه از آب های زیر زمینی برویم. در نتیجه ایران در کنار کشورهایی همچون امریکا، چین، هند، عربستان سعودی قرار گیرد که بیشترین میزان تخریب اب های زیر زمینی را در قرن بیستم داشته اند.

به گفته وی از سال 1987 میلادی عربستان تصمیم گرفت از ذخایر استاتیک آب های زیر زمینی استفاده کند و این امر باعث شد که در سال 2000 این کشور به صادر کننده گندم تبدیل شود ولی از سال 2012 ذخایر استاتیک این کشور رو به انحطاط گذاشت و هیچ ابی حتی در آب های ژرف وجود ندارد به صورتی که از سال 2016 عربستان تبدیل به کشور 100 درصد وارد کننده گندم شد.

عابدی اضافه کرد: این مثال به ما نشان می دهد که باید 100 درصد از ذخایر آب های زیر زمینی را برای نسل های آینده باقی بگذاریم.

این عضو هیات علمی دانشگاه صنعتی اصفهان خاطر نشان کرد: آمار جدید نشان می دهد که کاهش سطح آب های زیر زمینی در مناطق مختلف کشور از 10 تا 100 سانتی متر در سال با میانگین 49 سانتی متر در سال در سراسر کشور داشتیم و این امر موجب شده که شوری آب های زیر زمینی افزایش یابد و از تقریبا 6 حوضه اصلی کشور با خطر شوری بسیار بالا برای آبیاری روبرو هستند. این واقعیت موجب افزایش فراوانی فرونشست زمین را به همراه دارد.

وی به وضعیت استان اصفهان اشاره کرد و گفت: افزایش شدید صنعتی در این استان را شاهدیم به گونه ای که در میان 15 مجتمع بزرگترین فولاد سازی ایران، بزرگترین آن در استان اصفهان مستقر شده است و تولید بیش از 60 درصد از فولاد کشور بر عهده این استان است.

وی 4 شرکت پتروشیمی و 4 نیروگاه های سیکل ترکیبی به همراه 550 صنعت آلاینده را از دیگر صنایع موجود در استان اصفهان نام برد و یاداور شد: عمده این صنایع در شعاع 50 کیلومتری اصفهان قرار گرفته اند.

عابدی با تاکید بر اینکه افزایش فعالیت صنعتی موجب مهاجرت مردم به شهر اصفهان شده است، افزود: استان اصفهان بعد از استان البرز دومین استان مهاجرت پذیر کشور به شمار می رود و عمده مهاجرت ها از استان های خوزستان، چهارمحال و بختیاری و لرستان بوده است.

به گفته وی بیشترین سطح توسعه اراضی کشاورزی در بالا دست و پایین دست سد زاینده رود داشته است و آمارها نشان می دهد که توسعه اراضی باغی در این استان به شدت افزایش یافته است.

وی با بیان اینکه این روندهای فعالیت کشاورزی در بالا دست و هم فعالیت صنعتی موجب شده که دیگر آبی در زاینده رود نداشته باشیم، ادامه داد: برداشت از آب های زیر زمینی در حوضه گاو خونی با سرعت بالایی در حال افزایش است و میزان برداشت سالانه از آب های زیر زمینی در سال های قبل بین 311 تا 522 میلیمتر بوده که نشان می دهد که روند تخلبه آبخوان و عدم تغذیه آن در سال های آتی باعث می شود که به سمت تخریب کامل آبخوان ها حرکت کنیم.

عابدی با تاکید بر اینکه از 35 دشت استان اصفهان، 27 دشت ممنوعه اعلام شده است، خاطر نشان کرد: تنها 8 محدوده آزاد داریم و 10 منطقه نیز ممنوعه بحرانی است.

وی شوری آب ها، کاهش محصولات کشاورزی، افزایش انرژی پمپاژ و فرونشست زمین را از پیامدهای برداشت بی رویه آب از منابع آبهای زیر زمینی عنوان کرد و گفت: در سال 1345 تعداد 31 دست از 609 دشت کشور با بیلان منفی روبرو بود که این آمار در سال 98 به 409 دشت و در سال 1400 به 468 دشت رسید.