گفتوگو با دکتر خسرو خسروتهرانی و دکتر فریده کشانی
اینبار دو مهمان داریم دو زمینشناس با تجربه که سالیان سال عمر خود را وقف زمینشناسی ایران کردهاند و سالهاست شریک لحظات تلخ و شیرین زندگی یکدیگرند. دکتر خسرو خسروتهرانی استاد و مدیر نمونه منتخب از سوی دانشگاه علوم و تحقیقات، بیش از 35 جلد کتاب در زمینه زمینشناسی ایران و چینه و فسیلشناسی، راهنمایی 25 رساله دکترا و 60 پایاننامه فوقلیسانس بیش از 70 مقاله داخلی و خارجی را در کارنامه خود دارد. خانم دکتر فریده کشانی نیز مفتخر به 35 سال سابقه فعالیت در سازمان زمینشناسی و اکتشافاتمعدنی کشور و دریافت عنوان مدیر نمونه گروه فسیلشناسی در سال 82 است. هر دو هنوز هم از جامعه دانشگاهی کشور جدا نشدهاند و اندوختههای علمی خود را به دانشجویان زمینشناسی ارزانی میکنند. قلب هر دو برای زمین و زمینشناسی ایران مهربانانه میتپد و آرزوی سرافرازی میهن عزیزمان را در عرصههای مختلف علوم، از جمله زمینشناسی در دل میپرورانند. خاطرات، نظرات و دیدگاههای این دو یار همیشگی زمین را که در سال 88 انجام شده در ادامه خواهید خواند.
گفتوگو مرضیه کاظمی
ابتدا برای آشنایی بیشتر کمی از خودتان بگویید.
خسروتهرانی: سال 1319 در تهران بهدنیا آمدم و پس از گذراندن تحصیلات ابتدایی وارد دانشسرای مقدماتی شدم و سال 1338 پس از اخذ دیپلم تجربی در کنکور دانشگاه تهران در دو رشته شیمی و زمینشناسی شرکت کردم. آنزمان سیستم آموزش ترمی بهتازگی در دانشگاههای ایران آغاز شده بود و به اینترتیب ما جزو نخستین دانشجویان این دوره محسوب میشدیم. درسهایی از جمله سنگشناسی، چینهشناسی، کارتوگرافی، تهیه نقشههای زمینشناسی، رسوبشناسی، زمینشناسی نفت به عنوان واحدهای اصلی رشته زمینشناسی محسوب میشد و من با علاقه فراوانی زیرنظر استادانی از جمله زندهیادان دکتر یدا.. سحابی، دکتر شیخنیا، دکتر آزادیافشار، مهندس خادم و دکتر زرعیان به مطالعه دروس میپرداختم. به دلیل نمرات عالی و کسب شاگرد ممتازی در دانشگاه، دکتر آزادیافشار و دکتر سحابی به من پیشنهاد اعطای بورس برای ادامه تحصیل را دادند، که بهخاطر طولانی بودن زمان دریافت آن، ترجیح دادم با هزینه خود به فرانسه رفته و در دانشگاه سوربن پاریس ثبت نام کنم. سال اول در رشته زمینشناسی عملی با گذراندن دورههای عملی و دریافت گواهینامه در دو بخش آزمایشگاهی و تحقیقات زمینشناسی سپری کردم. پس از آن با توصیه یکی از استادان فرانسوی خود که سالها در ایران و افغانستان به فعالیت زمینشناسی پرداخته بود و از ذخایر عظیم نفت آن مناطق اطلاع داشت، دوره زمینشناسی نفت را هم گذراندم. در ادامه در زمینشناسی تحتالارضی یا میکروپالئونتولوژی به تحصیل پرداختم. سال 1965 پس از موفقیت و اخذ D.E.A (فوق لیسانس)، رساله دکترای تخصصی خود را درباره استراتوتیپهای سئولین منطقه پاریس در سال 1968 به پایان بردم. بهدلیل اینکه موضوع تحقیقی من برای اخذ مدرک دکترای تخصصی بسیار جالب و قابلتوجه بود و دستاوردهای آن جنبه بینالمللی داشت، مجوز ثبتنام در دکترای تخصصی دولتی در یکی از ایالتهای اسپانیا به من پیشنهاد شد که به خاطر علاقه برای انجام تحقیقات زمینشناسی در ایران، منطقه کلاهقاضی در جنوب شرقی اصفهان و همچنین مناطقی واقع در شمال نائین، عقدا، اردکان، شیرکوه یزد و مناطق وسیع دیگری از ایران مرکزی چون خور، بیابانک، جندق، عروسان، نخلک، چاپدونی را بهعنوان مناطق تحقیقاتی برای رساله دکترای دولتی خود انتخاب کردم، که حدود 15 مقطع چینهشناسی مختلف را با تعداد 4هزار و700 نمونه برداشت کردم که در مجموع تعداد 7 مقاله بینالمللی از رساله مرکزی دولتی خود منتشر کردم. در نهایت پس از پایان تحصیلات و دریافت مدرک دکترای زمینشناسی در گرایش چینهشناسی و میکروپالئونتولوژی به ایران بازگشتم. با رجوع به سازمان زمینشناسی کشور و انجام مصاحبه با پروفسور اشتوکلین و استپانوف_که در آن زمان از سوی سازمان ملل در ایران به فعالیتهای زمینشناسی مشغول بودند_ به مدت دوسال به تحقیقات زمینشناسی پرداختم. سال 1348، دانشگاه تهران از من برای تدریس در رشته زمینشناسی دعوت کرد که پس از آن علاوه بر تدریس در دانشگاه به عنوان استادیار، دو روز در هفته در سازمان نیز به فعالیت میپرداختم. پس از ورود به دانشگاه متوجه شدم، دروسی از جمله چینهشناسی ایران، میکروفسیل و میکروفاسیس در سطح بسیار پائینی تدریس میشود. به این ترتیب به کمک دیگر همکاران، موفق به توسعه این گرایشها در دانشگاه تهران شدیم. در حال حاضر بیش از 35 کتاب درسی زمینشناسی در رشتهها و گرایشهای مختلف تالیف کردهام. همواره سعی من بر این بوده تا دانشجویان را از نزدیک با مباحث و مسائل زمینشناسی آشنا کنم که به این منظور در هر ترم حداقل 15 روز را در مناطق مختلف کشور و در مسیرهای تهران، اصفهان، قم و کرمان و همچنین درههای هراز و چالوس در اطراف تهران، جلفای ارس، زنجان، قزوین تا جلفای ارس، اراک، ملایر، تویسرکان، درود خرمآباد، پلدختر، اندیمشک، همراه با دانشجویان بهسر میبردم. از سویی دیگر در دانشگاه نیز بهطور مرتب در آزمایشگاه بر روی میکروفسیلها و میکروفاسیسها کار عملی آزمایشگاهی انجام میدادیم. در سال 1353 رتبه دانشیاری و در سال 1357 پس از گذراندن یک دوره 5 ساله دانشیاری و ارایه چندین مقاله بینالمللی به درجه استادی نایل شدم، بدینترتیب از سال 1348 تا 1373 در دانشگاه تهران به تدریس پرداختم و پس از درخواست بازنشستگی، در دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوموتحقیقات تهران به عنوان استاد تماموقت تا به امروز در کسوت استادی و به عنوان مدیر گروه زمینشناسی فعالیت میکنم. سال گذشته نیز از طرف دانشگاه بهعنوان استاد و مدیر گروه نمونه انتخاب و معرفی شدم. باید اعتراف کنم که بیش از نیمقرن به فرهنگ و دانشگاههای کشورم خدمت کرده و در عرصه بینالمللی نیز با سمت استادی به مدت یکسال استادی دانشگاههای پاریس و لیون فرانسه را به داشتم و پژوهشهای مربوط به تتیس را با همکاری استادان فرانسوی و روسی انجام دادهام. بسیار خوشحالم در گوشهای از عرصه زمینشناسی کشور به فعالیت مشغول هستم و امیدوارم این علم به همت متولیان و علاقهمندان آن بیش از گذشته رونق یابد و به جایگاه واقعی علمی خود در کشور و دنیا دست یابد.
اگر ممکن است شما نیز از خودتان و فعالیتهای علمی و تحقیقاتیتان بگویید.
کشانی: دوران ابتدایی و دبیرستان را در کرج گذراندم و لیسانس زمینشناسی را از دانشسرایعالی تهران دریافت کردم. با دیدن آگهی استخدام سازمان زمینشناسی، در گزینش ورودی شرکت کردم و استخدام شدم. سال 1355 با زندهیاد مهندس امیرمباشر از کارشناسان گروه معدن، آشنا شدم و ازدواج کردم، که نتیجه آن دو فرزند پسر است و در حال حاضر هر دو در رشته کامپیوتر فعالیت میکنند. ابتدای ورودم به سازمان در گروه زمینشناسی در تلفیق مشغول بهکار شدم و پس از آن در بخش عکسهای ماهواره همکاری داشتم. به مدت دوسالونیم نیز در منطقه نائین در پروژه ایران مرکزی با کارشناسان ایرانی و روسی پروژه تکنواکسپورت همکاری کردم. پس از آن به قسمت فسیلشناسی که بسیار به آن علاقهمند بودم، منتقل شدم. در این فاصله یک دوره کارآموزی بلندمدت روی مقاطع تیپ زاگرس، بیواستراتیگرافی وزوناسیون و میکروفاسیسهای این ناحیه در شرکت ملی نفت ایران زیر نظر دکتر علی گلستانه داشتم. همزمان با بهدنیا آمدن فرزند دومم، فوقلیسانسم را در گرایش چینه و فسیلشناسی از دانشسرایعالی تهران گرفتم و بلافاصله وارد مقطع دکترا شدم.
فعالیت من در سازمان زمینشناسی و اکتشافاتمعدنی کشور در مراحل مختلف کارشناسی، مسئول آزمایشگاه، معاون و رئیس بخش فسیلشناسی طی شد تا اینکه سال 84 بازنشسته شدم و پس از آن تا 3 سال نیز بر اساس قراردادی که با سازمان داشتم به همکاری مجدد با گروه فسلشناسی ادامه دادم و به مطالعه میکروسکوپی فسیلهای نقشههای شمال و شمالشرق ایران پرداختم. در کنار کار از فعالیتهای دانشگاهی نیز غافل نبودم و در کسوت هیأت علمی پژوهشکده علومزمین به مدت 11سال در رشته میکروفسیل پیشرفته و میکروفسیل بیواستراتیگرافی به تدریس و راهنمایی رسالهها پرداختم و همزمان در دانشگاه آزاداسلامی واحد علوم و تحقیقات تهران نیز تدریس داشتم و هماکنون نیز به راهنمایی و مشاوره رساله دانشجویان مقاطع کارشناسی ارشد و دکترا مشغول هستم.
شما قدری از خانواده خود برایمان بگویید.
خسروتهرانی: دو پسر حاصل ازدواج اول من است که یکی از آنها در دبیرستان ویکتورهوگوی پاریس در رشته ریاضی و سپس در دانشگاه پاریس در رشته پزشکی به تحصیل مشغول بود و پس از گذراندن دوره تخصصی خود موفق به اخذ بورس 3 ساله از دانشگاه بوستون آمریکا برای ادامه و فوقتخصص شد و با ارائه بیش از 23 مقاله پژوهشی در زمینههای مختلف پزشکی با بالاترین امتیاز، مدرک خود را در رشته فوقتخصص پوست دریافت کرد. سپس با عزیمت مجدد به پاریس به اداره دو بیمارستان مشغول شد و در حالحاضر نیز در کوئیزلند استرالیا سرپرست تحقیقات درباره D.N.A در دانشگاه به فعالیت پزشکی مشغول است. دومی نیز پس از اخذ مدرک دندانپزشکی از دانشگاه شهیدبهشتی برای دریافت فوقتخصص در کانادا بهسر میبرد. درسال 1371 با خانم فریده کشانی، ازدواج کردم که ایشان نیز دو پسر بهنامهای سامی و مانی دارد.
فسیلشناسی چیست و در تهیه نقشههای زمینشناسی چه کاربردی دارد؟
کشانی: فسیلشناسی رشتهای زیربنایی و بنیادی است. در ابتدا برای تعیین سن نسبی و شناخت رخسارهها کاربرد دارد و در گرایشهای مختلف زمینشناسی از جمله نقشههای زمینشناسی، اکتشاف نفت، معادن رسوبی بهکار میرود. در رخسارههای رسوبی دریایی و حتی رخسارههای رسوبی قارهای، علاوه بر تعیین سن نسبی میتواند ما را به نتایج پالئواکولوژی و پالئوژئوگرافی رهنمایی کند. کاربرد این علم در تهیه نقشههای زمینشناسی نیز کاربرد دارد. برای مثال زمینشناسان بر اساس دادههای فسیلشناسی، اقدام به رنگآمیزی نقشهها و تعیین حدود آنها میکنند. به زبانی دیگر، رنگهایی که برای نشان دادن سنگهای رسوبی مختلف در نقشهها استفاده میشود، بر اساس دادههای ارسال شده از سوی فسیلشناسان است. با اطلاعات جامعی که فسیلشناس درباره سن و زمان تشکیل سنگها ارائه میکند، زمینشناس بر اساس استانداردهای موجود و متناسب با سن داده شده، رنگها را انتخاب کرده و نقشه را رنگ میکنند. برای مثال در نقشههای زمینشناسی، رنگهای نشاندهنده لایههای تریاس پایینی و میانی و بالایی دارای درجههای متفاوتی هستند. رنگ آبی، سبز و زرد نیز هر کدام به ترتیب نمایانگر دورههای ژوراسیک، کرتاسه و کواترنر هستند. نتایج فسیلشناسی مشخص میکند که آیا در یک منطقه طبقات متوالی هستند و آیا اتفاقات تکتونیکی و ساختمانی نظیر گسلها، چینخوردگیها، راندگیها وپیشروی و پسرویها و وقفههای زمانی به خصوص در مواردی که لایهها و نشانههای این حوادث در روی زمین از خاکها و واریزهها پوشیده شده است، حادث شده یا خیر؟
جایگاه بخش فسیل در موسسات علمی چگونه است؟
کشانی: در همه موسسات زمینشناسی، به جایگاه علم فسیلشناسی و کاربرد آن در تهیه نقشههای زمینشناسی به خوبی توجه نمیشود. به همین دلیل تعدادی از این نقشهها نادرست چاپ میشوند که باعث ضرر و زیان مادی برای موسسه مسئول انتشار نقشه خواهد بود. در گذشته در سازمان زمینشناسی و اکتشافاتمعدنی کشور نیز بخش فسیلشناسی دارای جایگاه مطلوب نبوده و اسامی فسیلشناسان در نقشههای زمینشناسی تهیه شده، عنوان نمیشد. زمانی که به عنوان رئیس گروه فسیلشناسی فعالیت داشتم، از مسئولان زمینشناسی خواستم تا اسامی فسیلشناسان در کنار نام زمینشناس و تهیهکننده نقشه چاپ شود، که خوشبختانه با مساعدت و حسننظر آنها، این کار عملی شد و در حال حاضر انگیزه بیشتری برای کارشناسان این گروه فراهم شده است. با توجه به این که هدف اصلی سازمان زمینشناسی و اکتشافاتمعدنی کشور تهیه نقشههای زمینشناسی و معدنی است، باید توجه بیشتری به گروه فسیلشناسی شود و برای کارشناسان آن که همگی بسیار فعال، پرانگیزه و دقیق هستند، شرکت در دورههای تخصصی مختلف فسیلشناسی فراهم شود تا نقشههای زمینشناسی پربارتر و دقیقتر تهیه شوند.
با توجه به تجربیاتی که در زمینههای مختلف زمینشناسی دارید، چه مقایسهای از زمینشناسی ایران در گذشته و حال حاضر دارید؟
خسروتهرانی: شرایط فعلی از هر جهت که به آن نگریسته شود، با زمان گذشته متفاوت است. سال 1338 هنگامیکه در دانشگاه تهران مشغول به تحصیل بودم، تنها کتاب زمینشناسی عمومی نوشته مرحوم دکتر یدا... سحابی، بهعنوان منبع اصلی تدریس میشد که از آن نیز تنها یک جلد در کتابخانه دانشکده علوم موجود بود. آن زمان سازمان زمینشناسی هنوز بهطور رسمی فعالیت علمی و تحقیقاتی خود را آغاز نکرده بود و ما تنها از منابع موجود در شرکت ملی نفت-آن هم بهطور محدود- استفاده میکردیم. از سوی دیگر استادان دانشگاه نیز در زمان خود بسیار پرتجربه و کارآزموده بودند. برای مثال دکتر سحابی در گرایش کانیشناسی و سنگشناسی، دکتر آزادیافشار در رشته دیرینهشناسی و دکتر فریدون فرشاد در رشته چینهشناسی صاحبنظر بودند. در دانشکده فنی نیز مهندس اصفیا بهترین استادی بود که به تدریس معادن فلزی میپرداخت و دکتر معتمدی در رشته کانیشناسی و دکتر ضیایی-رئیس اسبق اتاق بازرگانی-در رشته زمینعمومی به فعالیت مشغول بودند و افرادی از جمله دکتر افتخارنژاد، مهندس نبوی و دکتر هوشمندزاده و دیگران که هر کدام از مفاخر زمینشناسی کشورمان هستند، فارغالتحصیلان آن دوره هستند. همچنین دانشجویان که بسیار باهوش، سختکوش و بااستعداد بودند نیز هیچ فرصتی را برای مطالعه و علمآموزی از دست نمیدادند. احساس میکنم در حالحاضر دانشجویان علاقه و انگیزه گذشته را ندارند و مباحث زمینشناسی را بهطور دقیق و جدی نمیآموزند. البته علت این معضل شاید در هدایت نادرست دانشجویان و نبودن نظم و انضباط گذشته در دانشگاه است. ایجاد علاقه در دانشجو، تسلط بر کلاس درس، بیان صحیح مباحث درسی، اطلاعات و دانش بهروز، استفاده از فناوریهای نوین در هر رشته، همراهی کردن با دانشجو و بهرهگیری از منابع جدید و معتبر، میتواند باعث ارتقای علوم شود که این مسائل نباید از دید استادان پنهان بماند.
بهعنوان یک زمینشناس خانم که دارای مقاطع بالای تحصیلی و تخصصی در این رشته هستید و بهواسطه شغلتان در طبیعت و کوه و شرایط سخت قرار داشتید، نظرتان را درباره زمینشناسی و روحیه ظریف زنان بیان کنید.
کشانی: در حال حاضر خانمهای زیادی در رشته زمینشناسی تحصیل کردهاند و همپای مردان به فعالیت و تحقیقات زمینشناسی پرداختهاند و مشکل چندانی نداشتهاند. البته محدودیتهایی وجود دارد که نمیتوان آنها را انکار کرد ولی بهقدری نیستند که مانع علاقه خانمها در ادامه تحصیل و فعالیت در عرصه زمینشناسی شود. خیلی وقتها تصور میشود که زمینشناسی بهخاطر ارتباط تنگاتنگ با کوهها و سنگها، رشتهای سخت است و روحیهای خشن میطلبد. بهنظر من، این عقیده صحیح نیست و زمینشناسی با طبیعت سروکار دارد و کسی که زمینشناسی را دوست دارد، بهطور یقین میتواند عاشق طبیعت هم باشد و این موضوع در آقایان و خانمهای زمینشناس تفاوت ندارد. بسیاری از علاقهمندان رشته زمینشناسی، هنگام حضور در طبیعت و انجام عملیات صحرایی علاوه بر بررسی سنگها و فسیلها به جمعآوری گیاهان و جانوران کوچک نیز میپردازند و نگاهی همه جانبه به محیط اطراف خود دارند و همیشه از فعالیت روی زمین و حضور در دل طبیعت لذت میبرند.
سازمان زمینشناسی و اکتشافاتمعدنی کشور را نسبت به زمان گذشته چگونه مقایسه میکنید؟
خسروتهرانی: این سازمان از زمان تاسیس به همت جمعی از کارشناسان ایرانی و خارجی از جمله دکتر اسپتانوف استاد دانشگاه لنینگراد، دکتر روتنر از اتریش، دکتر اشتوکلین از سوئیس با همکاری زمینشناسان ایرانی اداره میشد. آقایان اشتوکلین و روتنر با فارغالتحصیلان زمینشناسی به تحقیقات زمینشناسی در مناطق مختلف کشور میپرداختند و هیچ آموزشی را از آنها دریغ نمیکردند. گزارشهای تهیه شده آنها از نقاط مختلف ایران بسیار کامل و قابل استناد است. امروز هم باید به نحوی فعالیت کنیم تا نقشهها و گزارشهای تهیه شده در سازمان زمینشناسی و اکتشافاتمعدنی کشور به عنوان دستاوردهای معتبر و مطابق با استانداردهای بینالمللی شناخته شود تا بتوان از آن در مجامع مختلف بینالمللی مرتبط با زمینشناسی دفاع کرد. باید به خاطر داشت برای تهیه نقشههای زمینشناسی، هزینه و وقت زیادی صرف میشود و در صورتی که نقشهها با شرایط حاضر بر روی زمین مطابق نباشد، همگام با کشورهای دیگر در عرصه زمینشناسی پیشرفت نکردهایم.
جایگاه زمینشناسی در زندگی روزمره ما انسانها کجاست و چه نیازی به شناخت و استفاده از این علم در دنیای امروز وجود دارد؟
خسروتهرانی: در یک جمله باید گفت، ما هرچه داریم از زمین است. البته همه علوم برای زندگی ما انسانها و ایجاد رفاه بیشتر، مفید هستند و ما باید قدر همه علوم موجود شناخته شده از سوی انسان را بدانیم و از آن در زندگی خود بهره ببریم. برای شناخت تاریخ زمینشناسی باید صدها کتاب نوشت. منابعمعدنی مختلف، چهرههای گوناگون، مسایل محیطزیست، مخاطرات و بسیاری از ابعاد دیگر زمین را انسان شناخته و از آن در زندگی خود استفاده میکند. متاسفانه با دخل و تصرف ما انسانها در زمین و توجه نکردن به قوانین موجود در طبیعت، چرخه زمین از حالت عادی خارج شده و در بسیاری از مواقع ما شاهد برخورد تند طبیعت با انسانها بهخاطر عملکرد نادرست آنها هستیم. پایان یافتن بسیاری از منابع زیرزمینی، مشکلات زیستمحیطی، از بین رفتن بسیاری از گونههای گیاهی و جانوری، تغییرات آبوهوایی، بروز مخاطرات گسترده و در مجموع تغییر چهره حقیقی زمین و بسیاری خطرات دیگر برای زندگی انسانها، حاصل درک نادرست ما از طبیعت پیرامونمان است. با ارتباط صحیح با زمین و درک مفاهیم آن و بهرهبرداری اصولی از آنچه خداوند در زمین در اختیار ما انسانها گذاشته، از بروز بسیاری مشکلات و دگرگونی بیش از حد زمین و برهم خوردن تعادل موجود در طبیعت جلوگیری خواهد شد.
نظرتان درباره میزان اطلاعات افکار عمومی از زمینشناسی چیست؟
کشانی: بخشی از جامعه ما دانشجویان زمینشناسی هستند که بهطور یقین اطلاعات جامع و کاملی از این رشته دارند. مردم نیز تا حدودی با مسائلی از جمله زلزله، آتشفشان و زمینلغزش و منابع نفتی آشنا هستند. روابطعمومیها و مطبوعات و تلویزیون باید ذهن مردم را نسبت به این علم پایهای و بسیار حساس روشن کرده و فرهنگسازی مناسبی درباره کاربرد این رشته در ابعاد مختلف زندگی انسان داشته باشند. مصاحبه و گفتوگو با کارشناسان و زمینشناسان مردم را به این علم علاقهمند میکند و باعث آشنایی بیشتر آنها میشود.فیلمهای مستند نیز در روشنسازی مطالب و ایجاد انگیزه بسیار موثر هستند.
شما آگاهی و دانش مردم از زمین و زمینشناسی را چگونه ارزیابی میکنید؟
خسروتهرانی: عموم جامعه درباره علم زمینشناسی و کاربرد آن در زندگی روزمره خود اطلاعات محدودی دارند و این در حالیست که ما هر لحظه ارتباط تنگاتنگی با زمین و علوم وابسته به آن داریم. فرهنگسازی و آگاهی بخشیدن به مردم درباره زمین و آنچه در اطرافشان میگذرد به عهده مسوولان و فعالان علمی این رشته است. رسانهها و تلویزیون نیز با برنامهسازیهای مناسب نقش مهمی خواهند داشت و میتوانند با تهیه و پخش برنامههای تاثیرگذار درباره زمین، نسبت به ارتقای دانش عمومی جامعه گامهای اساسی بردارند. چنانچه مردم با طبیعت و زمین آشنا شود و آن را درک کنند، ارتباطی متقابل و دو سویه بین انسان و محیط شکل میگیرد وبسیاری از مسایل و معضلات پیشروی بشر امروز در رابطه با زمین برطرف میشود. مشکلاتی که ما با زمین و محیط خود داریم، بهخاطر نبودن درکی عمیق و اصولی از علم زمینشناسی است که در صورت ارتقای جایگاه علم زمینشناسی در ابعاد مختلف و کاربردیتر شدن این رشته در امور مختلف زندگی، شاهد از بین رفتن این مسائل خواهیم بود.
چرا زمینشناسی را به عنوان رشته تحصیلی و شغلی خود انتخاب کردید؟
کشانی: در دوران دبیرستانم، درس زمینشناسی را زیرنظر خانم دبیری که دارای بیان بسیار قوی و شیوه تدریس مناسبی بود، گذراندم و همین امر باعث شد تا علاقه فراوانی به این رشته در وجود خودم احساس کنم ودر امتحانات نهایی موفق به دریافت نمره 20 از درس تکامل و زمینشناسی شوم و همین مسائل باعث شد تا در دانشگاه نیز همین رشته را ادامه دهم. علم زیستشناسی را هم بسیار دوست دارم و کار با میکروسکوپ و دیدن اجزای کوچک جانوران و سنگها برایم بسیار لذتبخش است و مشاهدات میکروسکپی در من احساس راز و نیاز و نمایش مهارتهای خالق هستی را زنده میکند.
جنابعالی چطور، اگر به گذشته بازگردید زمینشناسی انتخاب مجدد شما به عنوان رشته تحصیلی و عنوان شغلیتان خواهد بود یا خیر؟
خسروتهرانی: بهخاطر دارم، پس از پایان دوره تحصیلات دانشسرای تهران، با برخی دوستان و همکلاسیهایم درباره این که چه رشتهای را برای ادامه تحصیل در دانشگاه انتخاب کنیم، بحث و گفتوگوی فراوان داشتیم. ابتدا مایل بودم در رشته داروسازی به تحصیل بپردازیم که این مساله با پیشنهاد یکی از دوستانم مبنی بر تحصیل در رشته زمینشناسی دانشگاه تهران منتفی شد. به دلیل علاقه به زمینشناسی نفت و اکتشاف آن، شناخت زمین و چگونگی نحوه شکلگیری منابع نفتی و همچنین بهرهبرداری از آن احساس کردم به کمک علم زمینشناسی بهتر میتوانم نسبت به منابع موجود در دل زمین آگاهی یابم. یکسال پس از ورود به دانشگاه، با علم زمینشناسی آشنا شدم و این علم را از نظر علمی بهتر درک کردم. به مرور زمان این آشنایی کاملتر شد اکنون نسبت به ارزش و کاربرد علمی و اقتصادی زمینشناسی در امور مختلف زندگی بشر آگاهی بیشتری دارم. خوشبختانه دوران تحصیل من در مقاطع مختلف بهخوبی سپری شد و توانستم به درجات بالا برسم و از نظر شغلی نیز به علایق خود دست یابم. بر همین اساس از انتخاب رشته زمینشناسی پشیمان نیستم و انتخاب مجدد من نیز زمینشناسی خواهد بود.
بهنظر شما چه تفاوتی بین نگاه افراد عادی و زمینشناسان به محیط اطراف خود و زمین وجود دارد؟
خسروتهرانی: شاید بتوان بین زمینشناسان و نقاشان طبیعت نوعی تشابه شغلی و اشتراک در نحوه نگریستن به پیرامون خود پیدا کرد. کسی که طبیعت را به تصویر میکشد، به همه اجزای آن با دقت نگاه میکند و با شناخت دقیق، تابلویی ترسیم میکند و از این کار لذت فراوانی هم میبرد. زمینشناس هم بهواسطه دانشی که از این رشته دارد به اجزای بسیار کوچک فرآیندهای زمین و طبیعت توجه کرده و با آن ارتباط برقرار میکند. بدین ترتیب میتوان گفت هر دو گروه موفق به ایجاد ارتباط مفهومی و تنگاتنگ با محیط میشوند و این در حالیست که افراد عادی تنها با دیدن مناظر زیبای طبیعت و چهرههای گوناگون زمین احساس لذت و ذوقی زودگذر پیدا کرده و ارتباط چندانی با آن برقرار نمیکنند.
نقشههای زمینشناسی تهیه شده در مقیاسهای مختلف را چگونه ارزیابی میکنید؟
خسروتهرانی: تحقیقات علمی و اطلاعات جدید برای پیشبرد هر علمی بسیار مفید است که دانش زمینشناسی نیز از این امر مستثنی نیست. همانطور که اشاره شد، برای تهیه نقشههای زمینشناسی هزینه و وقت زیادی صرف میشود. اطلاعات گسترده و متعددی در بخشهای مختلف با همدیگر ترکیب میشوند، تا یک نقشه زمینشناسی تهیه شود. اگر بخشی از این اطلاعات با دقت تهیه نشده باشد، باعث بروز اشکالات کلی و جبرانناپذیر در انتشار نقشه میشود. نقشهها باید با آنچه بهطور واقعی روی زمین وجود دارد، مطابقت داشته باشد تا بتوان برای کشف ذخایر معدنی، انجام طرحهای عمرانی و توسعهای شهری به آنها استناد کرد. متاسفانه در بسیاری موارد کارشناسان در بخشهایی که تخصص و تجربه کافی ندارند، بهکار مشغول میشوند که نتیجه آن تهیه اطلاعات نادرست است. از سویی به دلیل اینکه کمیت بیشتر از کیفیت مورد توجه قرار میگیرد، درصد خطا در نقشهها بیشتر میشود و استانداردهای لازم در تولید آنها بهکار نمیرود که بر همین اساس بسیاری از نقشههای تهیه شده به تجدیدنظر نیاز دارند. سازمان زمینشناسی و اکتشافاتمعدنی به عنوان متولی تهیه نقشههای زمینشناسی ایران در مقیاس مختلف شناخته شده، بهطوری که همین نقشهها به عنوان اولین دستاوردهای آن محسوب میشوند. حال چنانچه در تهیه نقشههای زمینشناسی، استانداردهای لازم رعایت نشود و دقت کافی در آنها وجود نداشته باشد، هیچ توجیهی وجود نداشته و در مجامع زمینشناسی بینالمللی قادر به رقابت و ارائه محصولات خود نخواهیم بود. بنابراین مسوولان باید نسبت به تهیه نقشهها دقت بیشتری داشته باشند و کارشناسان مسوول تهیه دادهها از اطلاعات کافی و جدید مطابق با فناوریهای روز دنیا برخوردار باشند.
ارتباط سازمان زمینشناسی و اکتشافاتمعدنی کشور و دانشگاه را چگونه میبیند؟
خسروتهرانی: بسیاری از دانشجویان رشته معدن و زمینشناسی در زمان تحصیل خود حتی یکبار هم به این سازمان مراجعه نمیکنند و از فعالیتهای آن اطلاع چندانی ندارند. من همیشه دانشجویان را تشویق میکنم به سازمان مراجعه کرده و فعالیتهای علمی و تحقیقاتی آن را از نزدیک مشاهده کنند و همواره به آنها یادآور میشوم، این وظیفه آنهاست که موسسات و نهادهای مرتبط با زمینشناسی کشورشان را بشناسند و با آنها ارتباط برقرار کنند. بخشهای آموزشی، پژوهشی و کتابخانه سازمان هم باید با دانشجویان ارتباط بیشتری برقرار کرده و انگیزه لازم را برای حضور آنان در این عرصه ایجاد کنند.
چه توصیهای برای جوانان علاقهمند به تحصیل در رشته زمینشناسی و فعالان این عرصه دارید؟
خسرتهرانی: ابتدا مایلم به همه این توصیه را داشته باشم که علوم پایه از جمله زمینشناسی را از همان ابتدا به کودکان و نوجوانان آموزش دهیم، تا آنها نیز با انگیزه و علاقه وارد این علم شود. ضریب پایین درس زمینشناسی در کنکور، نبودن تخصص کافی در برخی دبیران علوم و زمینشناسی، جایگاه پایین این رشته در فعالیتهای کاربردی کشور و بسیاری موارد دیگر، از جمله مسایلی هستند که باعث شده تا امروز به این علم بهای لازم داده نشده و جایگاه مناسبی برای آن تعریف نشود. زمینشناسی رشته بسیار شیرینی است به شرط آنکه با آن ارتباط مناسب برقرار کنیم، اما سختیها و دشواریهای خاص خود را هم دارد. علاقهمندان این رشته باید توانایی ورود به این عرصه را داشته باشند و بتوانند برخی مشکلات احتمالی موجود را که بیشتر در زمان حضور در طبیعت به وجود میآید، تحمل کنند. بدیهی است زمینشناسی با نشستن پشت میز و انجام امور اداری و دفتری مغایرت دارد و یک زمینشناس باید همواره در طبیعت و مطالعه زمین به دنبال کشف اطلاعات جدید باشد. جوانانی که علاقهمند به این عرصه هستند باید با شناخت این رشته مشکلات را از پیشروی بردارند و تنها کسانی که سختکوش و باانگیزه هستند در پیشرفت این علم موفق خواهند بود.
نظرتان را درباره دکتر خسرو تهرانی بیان کنید؟
کشانی: جدای از اینکه ایشان همسرم هستند، احترام بالایی برای ایشان بهعنوان استادم قائل هستم. ایشان دارای تالیفات زیادی در رشته چینه و فسیلشناسی است که کار را برای استادان و دانشجویان آسان کرده و کتابهایشان در کتابخانه همه زمینشناسان و دانشجویان زمینشناسی وجود دارد. دکتر خسروتهرانی بهطور خستگیناپذیر و شبانهروز در حال تحقیق و نوشتن است و موضوع باارزش این است که ایشان همواره سعی میکند تالیفات و گزارشهای تهیه شده را با نازلترین قیمت در اختیار دانشجویان قرار دهد. خوشبختانه هر دوی ما زمینشناس و با گرایشهای مشابه هستیم و من احساس میکنم همیشه یک استاد و زمینشناس بسیار قابل را در کنار خود دارم. او زمینشناسی ایران را بهطور عملی میشناسد و قادر است همه مسائل را از لحاظ زمینشناسی به بهترین نحو بیان کند که این امر برای من در زمانی که در طبیعت حضور داریم، بسیار لذتبخش است.
فایل صوتی گفتوگو با دکتر خسروتهرانی را در اینجا بشنوید
