گفتوگو با دکتر محمدهاشم امامی
هر بار که او را در حال گفتوگو با دانشجویان و زمینشناسان میدیدم، حس میکردم چطور با صبر و حوصله پاسخ همه را میدهد. برخوردش زمینشناسانی را به خاطرم میآورد که پای صحبتشان نشسته بودم؛ همه دارای طبعی لطیف، روحیهای شاداب، ضمیری آشنا با زمین و قلبی به پهنای طبیعت اطرافمان هستند. صدای زمین را خوب میشنوند و پی به احساس سنگها بردهاند. دکتر محمدهاشم امامی دارای دکترای زمینشناسی از دانشگاه گرونیل فرانسه و معاون پیشین امور آزمایشگاهها و فرآوری موادمعدنی سازمان زمینشناسی و اکتشافاتمعدنی کشور، به اهمیت زمینشناسی و کاربرد علم کانهآرایی و فرآوری در معادن تاکید فراوان دارد و دانستههای خود را در اینباره در اختیارمان میگذارد. گفتوگو با ایشان را که در سال 89 انجام شده با یکدیگر مرور میکنیم.
گفتوگو مرضیه کاظمی
ابتدا با خوانندگان از خودتان و فعالیتهای علمی و تحقیقاتیتان بگویید؟
سال 1324 در شیراز به دنیا آمدم و تحصیلات ابتدایی و دبیرستان را همانجا گذراندم و با معدل 18.39 در رشته ریاضی و با رتبه ممتاز فارغالتحصیل شدم. زمینشناسی جزو رشتههای طبیعی و تجربی بود ولی به دلیل علاقه زیادی که به اکتشافات نفت داشتم، ترجیح دادم در کنکور دانشگاه تهران در رشته زمینشناسی شرکت کنم. سال 1347 موفق به اخذ مدرک کارشناسی زمینشناسی از دانشگاه تهران شدم و پس از آن دوره کارآموزی را در سازمان زمینشناسی کشور، زیر نظر دکتر افتخارنژاد برای تهیه نقشه زمینشناسی یک دویستوپنجهزارم منطقه مهاباد و اکتشاف بوکسیت زیرنظر مهندس صمیمی گذراندم. پس از آن به خدمت سربازی اعزام شدم و به عنوان افسر ترویج به امور خاکشناسی پرداختم و سال 1350 بهطور رسمی وارد سازمان زمینشناسی کشور شدم. آنزمان امکان انتخاب برای زمینشناسان بیشتر بود و میتوانستم در وزارت نیرو و ذوبآهن نیز مشغول بهکار شدم ولی بهخاطر فضای علمی و پژوهشی سازمان زمینشناسی کشور و وجود کارشناسان بینالمللی با تجربه ترجیح دادم در این مجموعه مشغول بهکار شوم. آنزمان بهعنوان زمینشناس همراه با مهندس نبوی، دکتر حاجیان و دکتر اشتوکلین به تهیه نقشههای زمینشناسی یکدویستوپنجهزارم پرداختم و پس از مدتی به عنوان زمینشناس مسؤول، به تهیه نقشههای یکدویستوپنجهزارم زمینشناسی چهارگوش مناطق قم، آران و کاشان یکصدهزارم منطقه مختاران پرداختم. تا سال 1357 موفق به تهیه 3 نقشه زمینشناسی یکدویستوپنجاههزارم و یک نقشه یکصدهزارم شدم. طی همان سالها به عنوان زمینشناس مسوول بخش تکتونیک هم مشغول به کار بودم و موفق به اخذ مدرک کارشناسی ارشد شدم. اوایل سال 1357 برای ادامه تحصیل به فرانسه رفتم و سال 1360 مدرک دکترای خود را از دانشگاه گرونیل دریافت کردم و برای موضوع رساله دکترا به بررسی ژئوشیمی سنگهای آتشفشانی منطقه قم و آران پرداختم و بااخذ درجه عالی بسیار افتخارآمیز با تبریک هیات ژوری فارغالتحصیل شدم.
آیا امکان اقامت و اشتغال در فرانسه برای شما وجود نداشت؟
پس از پایان تحصیلاتم، پیشنهادهایی برای اقامت و اشتغال دریافت کردم ولی بهخاطر علاقهام به میهن و هموطنانم، تصمیم گرفتم به ایران برگردم و در همین خاک به خدمت مشغول شوم. طی آنسالها، کشورمان درگیر جنگ تحمیلی با عراق بود و افراد زیادی به من توصیه میکردند همانجا بمانم ولی من فکر میکردم جنگ برای همه است و من نیز باید در کنار هموطنان خودم باشم. پس از بازگشت، دوباره به سازمان زمینشناسی آمدم و در سمت معاونت و رئیس بخش سنگشناسی مشغول به کار شدم. از سال 1362 بهعنوان استاد مدعو از سوی دانشگاه تهران برای تدریس در مقطع کارشناسی دعوت شدم و از همان سالها تا امروز در دانشگاههای مختلف کشور تدریس کردم و راهنمایی و مشاوره پایاننامهها متعددی را بهعهده داشتم. در طول خدمتم در مسوولیتهای مختلفی مثل ناظر علمی نقشههای زمینشناسی، مدیر امور زمینشناسی، معاون پژوهشکده علومزمین و معاون آزمایشگاههای سازمان زمینشناسی کشور فعالیت کردم. همچنین نظارت علمی بر 40 نقشه یکصدهزارم را هم به عهده داشتهام و از سال 1375 تا امروز به عنوان هیات علمی پژوهشکده علوم زمین مشغول هستم. تاکنون 10 پایاننامه دکترا و 70 پایاننامه کارشناسی ارشد را راهنمایی کردهام و مشاوره بیش از 80 پایاننامه کارشناسی ارشد را نیز بهعهده داشتهام. کتابهای ماگماتیسم در ایران و زمینشناسی چهارگوش منطقه قم، آتشفشان دماوند و احتمال فعالیت آن را نیز تالیف کردم و تعداد زیادی مقاله علمی در موضوعات مختلف زمینشناسی در ابعاد داخلی و بینالمللی نیز چاپ کردهام. همچنین عضو IGCP (کمیته همارزی زمینشناسی بینالمللی وابسته به یونسکو)، انجمن زمینشناسی، بلورشناسی و کانیشناسی، نظام مهندسی معدن، قائممقام مدیر مسوول فصلنامه علومزمین و هیات تحریریه نشریه علمی دانشگاه تربیتمعلم نیز هستم.
درباره کاربرد بخش آزمایشگاه آنالیز مواد معدنی در اکتشاف موادمعدنی توضیح دهید.
مطالعات زمینشناسی و اکتشافی بدون آزمایش و آنالیز موادمعدنی امکانپذیر نیست. مستندسازی نمونههای معدنی وابسته به دادههایی است که زمینشناسان جمعآوری میکنند. وظیفه بخش آزمایشگاه موادمعدنی بسیار سنگین است. زمان و هزینه صرف شده برای آنالیز نمونهها بسیار زیاد است. بنابراین باید در آزمایش نمونهها دقت کافی شود تا کمترین خطا را داشته باشد و کارشناسان به دادههایی با اطمینان کامل دست یابند. دقت و صحت مطالعات آزمایشگاهی و آنالیزهای شیمیایی و تلفیق صحیح دادهها و عیارسنجی از مهمترین وظایف بخش آزمایشگاه است. آزمایشگاه موادمعدنی باید همپای پیشرفتهای روزافزون دنیا پیش رود. روشهای آنالیز سنتی پاسخگوی نیازهای امروز کشور نیست و از دقت کافی برخوردار نیست. بنابراین باید سعی کرد از روشها و تکنیکهای بهروز دنیا بهره ببریم تا بتوانیم خدمات مناسبی به بخشهای دولتی و خصوصی ارائه کنیم. آزمایشگاه موادمعدنی سازمان زمینشناسی و اکتشافاتمعدنی کشور علاوه بر پشتیبانی از پروژههای اکتشافی دولتی، به خدماترسانی به بخشهای خصوصی نیز پرداخته است. البته در حال حاضر آزمایشگاههای مجهز متعددی در سراسر کشور وجود دارند که آنالیز موادمعدنی را به بهترین نحو و مطابق با شیوههای استاندارد بینالمللی انجام میدهند و سازمان نقش تعدیلکننده را دارند. البته هزینه آزمایشها و آنالیز نمونههای معدنی در سازمان زمینشناسی و اکتشافاتمعدنی کشور نسبت به بخش خصوصی بسیار پایینتر است. نباید فراموش کردآزمایش وآنالیز در نتایج مربوط به پروژههای علمی زمینشناسی و اکتشافی انکارناپذیر است و نقشههای زمینشناسی و گزارشهای اکتشافی به کمک دادههای ارائه شده از سوی کارشناسان بخش آزمایشگاه تهیه میشوند. کارشناسان بخشهای آزمایشگاههای سنگشناسی، فسیلشناسی، آزمایشگاه شیمیو... به کمک همدیگر دادههایی را تهیه میکنند که به دست زمینشناسان میرسد و نتیجه فعالیت همه آنها منجر به تهیه یک نقشه زمینشناسی میشود. کسب دادههای دقیق آزمایشگاهی و در نهایت تهیه گزارشهای مستند اکتشافی علاوه براینکه افق واضحی را پیشروی مسوولان کشور درباره میزان ذخایر معدنی موجود قرار میدهد، به ایجاد رشد و توسعه پایدار درکشور نیز کمک میکند. به این ترتیب خواهیم دانست روی کدامیک از مواد معدنی استراتژیک خود سرمایهگذاریهای داخلی و خارجی را متمرکز کنیم و قادر خواهیم بود ارزش افزوده و مزیتهای نسبی موادمعدنی خود را افزایش دهیم. دستیابی به این هدف، نیاز به اطلاعات دقیق بخش آزمایشگاه آنالیز مواد معدنی دارد.
به نظر شما ابزار و امکانات موجود در بخش آزمایشگاه با استانداردهای بینالمللی مطابقت دارد یا خیر؟
خوشبختانه سازمان زمینشناسی و اکتشافاتمعدنی کشور طی سالهای اخیر اقدام به تجهیز آزمایشگاههای خود کرده و سرمایهگذاری مناسبی برای ارتقای سطح کمی و کیفی این بخش داشته است. از سویی، تجهیز و راهاندازی مرکز پژوهشهای کاربردی علومزمین واقع در کرج نقطه عطفی در توسعه اهداف بخش آزمایشگاهی این مجموعه بهشمار میرود. البته باید به یاد داشت در کنار تجهیز آزمایشگاهها، حضور نیروهای انسانی کارآزموده و مسلط نیز بسیار مهم است. خوشبختانه سازمان زمینشناسی پس از تجهیز آزمایشگاههای خود نسبت به آموزش نیروی انسانی مجّرب اقدام کرد. البته وجود برخی تحریمها علیه کشورمان نیز باعث بروز کندی در بسیاری اهداف میشد ولی کارشناسان و متخصصان ایرانی با تکیه بر نیروی اراده خود بر همه مشکلات فائق آمدند. البته هنوز بسیاری از دستگاههای مورد نیاز وارد نشدهاند و ما معمولا" برخی از آزمایشگاههای ایزوتوپی و ICP-MS را به کشورهای استرالیا، چین، کانادا و اروپایی ارسال میکنیم که امیدواریم بهزودی با رفع مشکلات پیشروی در آنالیز مواد معدنی بهطور کامل مستقل شویم.
آیا در حال حاضر آزمایشگاههای آنالیز مواد معدنی ایران در سطح بینالمللی فعالیتی داشته یا خیر؟
بخشهای زمینشناسی و اکتشافات فعالیت برونمرزی بیشتری نسبت به بخش آزمایشگاه دارند. مدیریت آزمایشگاه بهطور مستقیم فعالیت بینالمللی خاصی ندارد و پروژههای زمینشناسی و اکتشافی ایران را در دیگر کشورها حمایت میکند. البته برخی کارشناسان سازمان زمینشناسی کشورهای عضو اکو با حضور در ایران آموزشهایی در بخش آزمایشگاه و آنالیز نمونههای معدنی داشتهاند. آزمایشگاهها بیشتر نقش سرویسدهنده را داشتهاند و نسبت به نقش تحقیقاتی و پژوهشی آن غفلت شده است. باید به گونهای عمل کرد که آزمایشگاه آنالیز مواد معدنی علاوه بر سرویسدهی به بهینهسازی روشها و توسعه و بهروزرسانی فعالیت پژوهشی خود نیز بپردازد. خوشبختانه کارشناسان مدیریت آزمایشگاههای سازمان زمینشناسی و اکشتافاتمعدنی کشور دارای تحصیلات بسیار عالی هستند و باید با تشویق و ایجاد انگیزه در آنها نسبت به توسعه اهداف این بخش تلاش کرد.
فرآوری و کانهآرایی چیست و چه کاربردی در اکتشاف موادمعدنی دارد؟
موادی را که در طبیعت وجود دارند، نمیتوان بهطور مستقیم در صنایع و بهخصوص صنایع معدنی استفاده کرد. برای استفاده موادمعدنی طبیعی باید آن را به شکلی درآورد که قابل بهرهبرداری در صنایع باشند که به این فعالیت کانهآرایی و فرآوری گفته میشود. کانهآرایی از مرحله غنیسازی یا تغلیظ کردن برای بالابردن عیار کانیها آغاز میشود. در این مرحله باید عیار و درجه خلوص عناصر مفید موجود در ماده معدنی را بالا برد و عناصر باطله را از بین برد. این روش ساده نیست و برا ی همه مواد معدنی از یک فرمول خاص استفاده نمیشود و میتوان گفت به تعداد عناصر موجود در جدول تناوبی عناصر شیمیایی(مندلیف) باید از روشهای متفاوت برای کانهآرایی استفاده کرد. هنر کانهآرایی است که از روشهای فیزیکی و شیمیایی استفاده میکند تا غلظت عناصر مفید را افزایش دهد و عناصر مضر را از بین ببرد، به گونهای که این فعالیت اقتصادی باشد. البته این فعالیت نباید به هر قیمتی انجام شود و باید روشی مقرون به صرفه و با توجیه اقتصادی باشد. کانهآرایی از بخش آزمایشگاهی شروع میشود و غنیسازی و با کمکردن باطلهها به بخش نیمه صنعتی و پایلوت وارد میشود و پس از پایان این فرآیند مرحله فرآوری صنعتی فرا میرسد. پس از فرآوری، ارزش افزوده مواد معدنی تا چند برابر افزایش مییابد. متاسفانه طی سالهای گذشته، بیشتر مواد خامی صادر میشد که ارزش افزوده کمی داشت و ارزش آن در کشورهای دریافت کننده افزایش مییافت. ممکن است یک ماده معدنی در یک سنگ دارای عیار بالا باشد که بر همین اساس، باید پروژههای اکتشافی در کنار پروژههای فرآوری تعریف شود و با هم پیوند بخورند تا بتوان بهطور همزمان پس از اکتشاف، موادمعدنی را به سوی فرآوری هدایت کرد.
اینکه ایران موادمعدنی را با قیمت بسیار پایین تولید و صادر میکند و پس از فرآوری در دیگر کشورها، دوباره وارد میکند، مورد انتقاد است. آیا در کشورمان ابزار و تجهیزات کافی وجود ندارد یا این کار مقرون بهصرفه نیست. چرا ماده معدنی فرآوری شده مورد نیاز در صنایع را خودمان تولید نمیکنیم؟
ایران کشوری وابسته به اقتصاد تک محصولی نفت است وبیستر به واردات انواع موادمعدنی فرآوری شده تکیه دارد. امکان فرآوری بیشتر موادمعدنی در کشورمان وجود دارد ولی بخش بازرگانی و واردات راحتترین راه را که همان واردات موادمعدنی است، انتخاب کردهاند. بدون شک برای انجام عملیات فرآوری در کشورمان مشکلی وجود ندارد و تنها باید اهمیت این بخش را به مسوولان بیشتر متذکر شد و نسبت به آموزش نیروی متخصص این بخش کوشید و سرمایهگذاری دراین بخش را تقویت کرد. در آنصورت میتوان گفت ارزش افزودهای که از فرآوری موادمعدنی و صدور آن به دیگر کشورها نصیب کشور میشود، باعث رشد و توسعه اقتصادی خواهد شد و منافع و نتایج آن برای کل کشور خواهد بود.
به جز سازمان زمینشناسی و اکتشافاتمعدنی کشور، در چه بخشهای دیگری عملیات فرآوری و کانهآرایی انجام میشود و فعالیت آنها را چگونه ارزیابی میکنید؟
بیشتر معادن بزرگ دارای تجهیزات فرآوری موادمعدنی هستند. مرکز پژوهشهای کاربردی علومزمین در کرج نیز در بخش فرآوری بسیار خوب عمل میکند و دولت سرمایهگذاری مناسبی برای توسعه و تجهیز آن داشته است. متاسفانه بخشهای آزمایشگاهی و فرآوری ارتباط مناسبی با یکدیگر ندارند و باید به گونهای عمل کرد تا از ظرفیتهای موجود در کشور به بهترین نحو بهره برد. در حال حاضر آزمایشگاههای فرآوری موجود در کشور هرکدام بهطور جداگانه و به شکل جزیره مانند عمل میکنند وارتباط چندانی با یکدیگر ندارند. ممکن است بسیاری از تجهیزات در یک مرکز وجود داشته باشد و مرکز دیگری از آنها محروم باشد. با توسعه ارتباطات و ایجاد یک بانک اطلاعات درباره فرآوری مواد، میتوان این مشکلات را برطرف کرد. از سویی باید ارتباط بین دانشگاه و بخش فرآوری را تقویت کرد تا به نتایج بهتری در این بخش دست یافت.
برخی کارشناسان بر این باورند سهم بخش معدن در تولید ناخالص ملی، بسیار کم است. اگر بخش فرآوری را هم به معادن اضافه کنیم و مواد معدنی را از زمان استخراج تا استفاده در صنایع درنظر بگیریم، آیا میتوان نسبت به افزایش سهم معدن در تولید ناخالص ملی امیدوار بود؟
ایران دارای پتانسیل بالایی در بخش معادن فلزی و غیرفلزی است و همانطور که یادآور شدم سادهترین راه برای صدور موادمعدنی انتخاب شده است. به همین دلیل است که سهم موادمعدنی در تولید ناخالص ملی کشور بر اساس آمار 1.5 درصد برآورد میشود. برای مثال ایران دارای ذخایر بسیار غنی مس است که برای بررسی نقش آن در تولید ناخالص ملی باید کاربرد آن را در آلیاژها و صنایع تبدیلی نیز درنظر گرفت. شناخت هرچه بهتر ذخایر معدنی موجود در کشور، کلید توسعه بخش فرآوری و هموارشدن راه دستیابی به توسعه پایدار است. درحال حاضر با فناوریهای موجود ارزش افزوده مواد معدنی افزایش مییابد و کشورها از نظر اقتصادی پیشرفت بیشتری میکنند. مطالعات زمینشناسی، اکتشاف، استخراج و فرآوری مواد معدنی باید کنار یکدیگر و همگام با بهرهبرداری مواد در صنایع بزرگ باشد. باید علاوه بر توجه به فرآوری موادمعدنی به بازیافت نیز توجه کرد. به این ترتیب که موادمعدنی استفاده شده در صنایع را بدون اینکه به طبیعت وارد شوند و باعث تخریب محیطزیست شوند دوباره بازیافت و در صنایع دیگر استفاده کرد.
چه توصیهای برای مسؤولان کشور دارید؟
باید به گونهای کار کرد تا از اقتصاد تکمحصولی وابسته به نفت رهایی یابیم. معادن جزو فعالیتهای اقتصادی دارای رسیک و دیربازده است و سرمایهگذاران این بخش دیرتر به سود اقتصادی دست مییابند که همین امر باعث رکود و کندی فعالیتهای اکتشافی در کشور است. مسؤولان با حمایت از بخش معدن و اختصاص منابع مالی به ارتقای جایگاه آن کمک خواهند کرد. جذب سرمایهگذاریهای داخلی و خارجی برای ارتقای سهم معادن بسیار مهم است که تحقق این امر توجه بیشتر مسؤولان را طلب میطلبد. علم زمینشناسی در مسائل توسعه شهری و صنعتی، شناسایی و اکتشاف معادن و دستیابی به توسعه پایدار نقش بسیار اساسی دارد که بر همین اساس باید اهمیت بیشتری برای آن قائل شد و نقش آن را بیشتر از گذشته در نظر گرفت.
فایل صوتی مصاحبه با دکتر محمدهاشم امامی را بشنوید/.