گفتوگو با دکتر منصور علوینائینی
یکی روز مهمان خانه یکی از پیشکسوتان عرصه علومزمین شدیم که عشق و علم را در زمینشناسی آن چنان به هم آمیخته بود که از صحبت کردن با وی خسته نمیشدیم. هر بار که از خاطرات و راهپیماییهای طولانی خود در طبیعت مختلف کشورمان میگفت، کف دستش بیاختیار زانوانش را که امروز رنجور و نحیف بودند، نوازش میکرد و من به این فکر میکردم، تنها زبان و ذهن او نیست که امروز به یادآوری خاطرهها پرداخته و شاید در همین لحظه همه وجود او لبریز از گذشتههای دور شده و همه را به یاد میآورد. فعالیتهای علمی و تحقیقاتی ایشان در کنار زبان شیرین و خوی افتاده وی برای بسیاری از زمینشناسان آشناست و در ابتدا میگوید:" بسیار خوشحالم که پس از من و دیگر همدورههایم، زمینشناسان و کارشناسان با کفایت و با تجربهای امور جاری را در سازمان زمینشناسی و اکتشافاتمعدنی کشور بهعهده گرفتهاند. ایشان بیش از سی سال به طور پیوسته در سازمان زمینشناسی و اکتشافاتمعدنی کشور به برداشت نقشههای زمینشناسی در مقیاس مختلف و تدریس و تحقیقات متعدد پرداخته است. آثار بسیاری به صورت نقشه، مقاله و گزارشهای زمینشناسی از ایشان انتشار یافته که هر کدام گوشهای از هویت زمینشناسی ایران را آشکار کرده است. دکتر منصور علوینائینی به عنوان یکی از پایهگذاران زمینشناسی ایران که خدمات شایانی در این راه انجام داده است. گفتوگوی با ایشان که در سال 88 انجام شده را در ادامه میخوانیم.
گفتوگو مرضیه کاظمی
ابتدا خودتان را برای خوانندگان بیشتر معرفی کنید.
17 اسفند ماه سال 1315 در اصفهان به دنیا آمدم. البته والدین من در اصل نایینی هستند. به دلیل شغل پدرم و سکونت در شهرهای مختلف بیشتر مناطق ایران را میشناسم و در آن سکونت داشتهام. تحصیلات ابتدایی من در اصفهان، نایین، رشت و تبریز گذشت و برای دوران متوسطه و دبیرستان در تهران سکونت داشتیم. بهخاطر دارم دوران دبیرستان بسیار پرنشاط و پر سروصدا بودم، بهخاطر همین موضوع همواره با مسوولان مدرسه با مشکلات متعددی مواجه بودم. بالاخره دوران متوسطه را در دبیرستانهای شرف، مروی و دارالفنون گذراندم. سال 1334 به دانشکده علوم، رشته زمینشناسی وارد شدم و سال 1338 موفق به اخذ مدرک خود در رشته زمینشناسی از دانشگاه تهران شدم. پس از آن سال 1958میلادی از سوی شرکت ملی نفت ایران- که با فرانسویها برای استخراج نفت در دشت مغان قرارداد امضا کرده بود- به همکاری پرداختم. پس از آن برای ادامه تحصیل به مدت سهسال به فرانسه اعزام شدم و فوق لیسانس مهندسی خود را در رشته زمینشناسی نفت از فرانسه دریافت کردم. از آنجا که برای تحصیل در فرانسه به شرکت استخراج نفت تعهد داده بودم، میبایست در ازای دریافت بورس تحصیلی به مناطق موردنظر آنها میرفتیم و به فعالیت میپرداختم. شرکت مورد نظر مناطق جنوبی را برای من در نظر گرفته بودند که البته من راضی به این امر نبودم و بیشتر مایل بودم در دشت مغان به فعالیتهای اکتشافی بپردازم و در نهایت استخدام و اشتغال من در شرکت نفت منتفی شد. سال 1340 سازمان زمینشناسی کشور که تاسیس آن در سال 1338 به تصویب قوهمققنه رسیده بود، فعالیت خود را آغاز کرده بود. سال 1341 با آگهی دعوت بهکار سازمان زمینشناسی در روزنامههای کثیرالانتشار آن زمان مواجه شدم. به خاطر دارم درآن زمان پس از برگزاری آزمون استخدامی به همراهی آقایان دکتر افتخارنژاد، مرحوم زاهدی و دکتر هوشمندزاده برای فعالیت در سازمان زمینشناسی پذیرفته شدیم. البته آقایان نبوی و صمیمینمین یکسال قبلتر از ما به عنوان کارآموز از سوی دانشکده فنی دانشگاه تهران به سازمان اعزام شده بودند و در نهایت در مجموع 6 نفر کارشناس زمینشناسی به فعالیت در این عرصه پرداختیم و به عنوان نخستین بنیانگذاران سازمان محسوب میشدیم. در سال 1346 برای ادامه تحصیل در مقطع دکترا عازم شهر لیون در کشور فرانسه شدم و سال 1350 موفق به اخذ مدرک دکترای دولتی در رشته زمینشناسی از دانشگاه کلودبرنارد شدم و پس از مراجعه مجدد به ایران و فعالیت در سازمان زمینشناسی کشور از سال 1352 در دانشگاههای تهران، تبریز، شیراز، پلیتکنیک، شهید بهشتی، دانشکده علومزمین و پژوهشگاه نفت مشغول تدریس، راهنمایی، داوری و مشاوره دانشجویان مقطع کارشناسی ارشد و دکترا شدم.
پس از 39 سال فعالیت از سازمان زمینشناسی بازنشسته شدم و به فعالیت بیشتر در عرصه دانشگاهی کشور پرداختم. در حال حاضر به دلیل برخی ناراحتیهای جسمی در منزل به فعالیتهای علمی و تحقیقاتی و ارتباط خود با اساتید و دانشجویان و محققان عرصه زمینشناسی کشور ادامه میدهم.
البته باید یادآور شوم به غیر از 6 نفر کارشناسی که از آنها یاد کردم، تعدادی کارشناس زمینشناسی خارجی نیز در سازمان زمین شناسی به فعالیت مشغول بودند، زیرا سازمان در آن زمان به همت سازمان ملل متحد و اعزام کارشناسانی از کشورهای مختلف از جمله دکتر اشتوکلین سوییسی به همراه دکتر افتخارنژاد و مهندس صمیمی در زنجان به فعالیت مشغول بودند و من به همراهی مهندس نبوی و دکتر روتنر در منطقه شیرگشت به تهیه نقشههای زمینشناسی میپرداختیم.
زمانی که تشکیلات سازمان بهطور رسمی مشخص شد، من به عنوان زمینشناس همراه با اکیپ کارشناسان همراه میشدم و پس از آن رییس گروه زمینشناسی منطقهای و در ادامه رییس گروه تلفیق دادهها و معاون امور زمینشناسی به فعالیت پرداختم. پس از آن به عنوان مشاور عالی رییس سازمان منصوب شدم و بعدها نیز معاون امور زمینشناسی سازمان شدم. مدیر امور مراکز چهارگانه سازمان، مدیر عامل شرکت خدمات اکتشافی کشور، نظارت بر عملیات زمینشناسی- ژئومتال و B.R.G.M فرانسه و آب و خاک با مشارکت کارشناسان کانادایی و سرپرستی سازمان به مدت کوتاه و تدریس در پژوهشکده علوم زمین را نیز در کارنامه خود دارم.
همچنین افتخار عضویت در شورای ارزشیابی مشاغل تحقیقی و تخصصی در سازمان زمینشناسی کشور، عضو و معاون کمیته ملی چینهشناسی ایران، عضو و معاون کمیته ملی همارزی زمینشناسی وابسته به یونسکو، عضو شورای ارزیابی نقشهها و گزارشهای زمینشناسی در سازمان زمینشناسی کشور، عضو شورای نویسندگان فصلنامه علومزمین، عضو کمیته ملی کواترنر وابسته به یونسکو را نیز دارم.
زمینشناسی اقتصادی جهت تدریس در دانشگاه تبریز، زمینشناسی نفت جهت تدریس در دانشگاه تبریز، زمینشناسی ایران جهت تدریس در دانشگاه شیراز و دانشگاه صنعتی امیرکبیر تهران، چینهشناسی ایران جهت تدریس در پژوهشگاه نفت و دانشگاه شیراز نیز فهرست مقالات و گزارشهای زمینشناسی اینجانب است.
نظر جنابعالی در مورد زمینشناس موفق و متعهد چیست و چه کسانی را جزو این دسته محسوب میکنید؟
باید یادآور شوم زمینشناسان به دو دسته تقسیم میشوند. یک دسته زمینشناسانی هستند که به دنبال واقعیتهای موجود بر روی زمین هستند که مهندس نبوی یکی از این زمینشناسان است. چنین زمینشناسانی آنچه را که بهطور واقعی در زمین وجود دارد، مشاهده میکنند و به ثبت و ضبط آن بر روی نقشهها و گزارشها میپردازند که دستاوردهای چنین کسانی بسیار قابل استناد است. اما متاسفانه عده دیگری از زمینشناسان نیز وجود دارند که بدون توجه به واقعیتهای موجود در طبیعت و به دلیل کمبود تجربه و علم کافی اطلاعات ناقص و غیرقابل استفاده در گزارشات خود ثبت میکنند که همین مساله باعث بروز مشکلات گاه جبرانناپذیر میشود.
با توجه به توضیحاتی که ارایه کردید، فعالیتهای زمینشناسی که در دوران گذشته انجام میشد را با تحقیقات زمان فعلی چگونه مقایسه میکنید؟
آنچه به صراحت میتوانم بگویم این است که زمینشناسان ایرانی در گذشته پس از حضور در طبیعت و انجام فعالیتهای زمینشناسی و برداشت نمونههای مختلف، دقتنظر بالایی داشتند و مطالعات بهطور جدی، دقیق و تخصصی انجام میشد که بهطور کامل قابل استناد بود و هیچگونه خطایی در آنها مشاهده نمیشد. در گذشته گاهی مواقع زمینشناسان ماههای طولانی در مناطق مختلف و به دور از خانواده خود به مطالعات زمینشناسی میپرداختند، اما با این حال به دلیل اینکه مشغله معاش نداشتند، وظایف خود را به بهترین نحو انجام میدادند که نتیجه آن تهیه و تولید اطلاعات و نقشههای دارای کیفیت بسیار بالا و در سطح عالی بود و نتایجی که حاصل میشد، بسیار دقیق بود. به دلیل شاخههای متعدد و فراوان در علم زمینشناسی، اظهارنظر در آن قدری مشکل است. برای مثال کسی که متخصص در تشخیص و بررسی آمونیتها است، نمیتواند با صراحت و یقین کامل درباره دیگر فسیلها به اظهارنظر بپردازد. نقشهها و گزارشهایی که سالهای گذشته در سازمان زمینشناسی کشور تهیه و تولید شدهاند، هنوز قابل استفاده و استناد هستند. در حال حاضر سازمان نسبت به گذشته توسعه فراوانی یافته و حوزه فعالیتهای علمی و تحقیقاتی آن و کارشناسان و زمینشناسان آن گسترش پیدا کرده است. برهمین اساس میتوان گفت در حال حاضر متاسفانه کیفیت فدای کمیت میشود و برای مسوولان وزارت صنایعومعادن و حتی سازمان نیز حجم نقشههای تهیه شده مهمتر از کیفیت آنها است. در حالحاضر بوجههای ارایه شده برای انجام فعالیتهای تحقیقاتی و علمی زمینشناسی بیشتر صرف تهیه هر چه بیشتر نقشهها در مقیاسهای مختلف میشود و این در حالیست که متاسفانه گاهی استانداردهای لازم در تهیه آنها رعایت نمیشود. بهنظر من حتی تهیه یک نقشه که دارای کیفیت بسیار بالاست و همه استانداردهای بینالمللی در آن رعایت شده است، میتواند به اندازه تعداد زیادی نقشه دارای اشکال، برای ما در بعد علمی و تحقیقاتی جهان افتخار به وجود آورد. البته باید گفت در حال حاضر که سازمان در حال تهیه نقشههای زمینشناسی در مقیاس یکبیستوپنجهزارم است، فعالیت بسیار مثبتی در راستای توسعه مطالعات زمینشناسی صورت گرفته است.
بهنظر جنابعالی برای بالابردن کیفیت نقشههای زمینشناسی چه باید کرد؟
بسیاری از کشورهای پیشرفته دنیا، نقشههای زمینشناسی در مقیاسهای مختلف و با کیفیت بسیار بالا تهیه میکنند که از آنها در فعالیتهای شهری و عمرانی و همچنین مطالعات اکتشافی استفاده کاربردی میکنند. ما باید با مطالعه نقشههای آنها و فرستادن کارشناسان خود به دانشگاههای معتبر خارجی جهت آموزش صحیح جمعآوری اطلاعات و تهیه نقشهها، نسبت به ارتقای سطح کیفی نقشههای خود تلاش کنیم. باید به نحوی عمل کرد که هر زمینشناس در زمینه تخصصی مرتبط با گرایش خود به تهیه نقشهها بپردازد و از بهرهگیری کسانی که در برخی زمینهها متخصص نیستند، پرهیز کرد. برای مثال ما باید نسبت به تربیت کارشناسان در گرایشهای مختلف فسیلشناسی و کانیشناسی تلاش کنیم تا بتوانیم نسبت به تعیین سن سنگها، فسیلها و شناسایی کانیها بهطور دقیق و مطابق با دورههای مناسب آن اقدام کرد. در صورتیکه کیفیت آموزش در دانشگاهها و فعالیت علمی و تجربی دانشجویان در زمان تحصیل ارتقا یابد، میتوان نسبت به تهیه نقشههای دارای کیفیت بالا و دقت کافی امیدوار بود. همانطور که میدانیم وظیفه حاکمیتی و اصلی سازمان زمینشناسی و اکتشافاتمعدنی کشور تهیه نقشههای زمینشناسی است. باید بدانیم آبرو و حیثیت کشورمان در علم زمینشناسی در صورتی حفظ خواهد شد که ما نسبت به تهیه نقشههای دارای کیفیت بالا و مطابق با استانداردهای بینالمللی کوشا باشیم.
فعالیتهای علمی و تحقیقاتی سازمان زمینشناسی و اکتشافاتمعدنی کشورمان را با سازمانهای زمینشناسی مشابه در دیگر کشورها چگونه مقایسه و ارزیابی میکنید؟
زمانی که در سازمان به فعالیت مشغول بودم، کارشناسان خارجی که برای فعالیت و یا آموزش کارشناسان به ایران سفر میکردند، از برنامههای علمی و تحقیقاتی جاری در این مجموعه حیرتزده میشدند و بدون اغراق لب به اعتراف میگشودند و به تعریف و تحسین از این برنامهها میپرداختند. حتی یکبار یکی از این کارشناسان به من گفت که هرگز تصور نمیکرده که ایرانیان در بخش زمینشناسی تا این حد پیشرفت کرده باشند و به چنین دستاوردهای علمی و تحقیقاتی والایی دست یافته باشند. متاسفانه در حال حاضر تصور بسیاری از کشورهای خارجی از ایران در ابعاد مختلف علمی، تحقیقاتی، صنعتی، اقتصادیو... بسیار نامطلوب است که بر همین اساس این وظیفه ماست که دید آنها را نسبت به اقدامات انجام شده از سوی کارشناسانمان باز کنیم و درهای علمی کشورمان را به روی آنها بگشاییم. زمینشناسان و کارشناسان ایرانی، زمانی که در کنفرانسهای بینالمللی شرکت میکنند با استقبال و تشویق همکاران خارجی خود مواجه میشوند، زیرا تحقیقات و مقالات بسیار عالی برای ارایه در مجامع جهانی به همراه دارند که همین امر تحسین همگان را برمیانگیزد. تهیه نقشه متالوژنی خاورمیانه به درخواست یونسکو از سوی سازمان زمینشناسی و اکتشافاتمعدنیکشور دلیل واضحی بر این مدعاست که ایران و زمینشناسان آن اگر بخواهند، میتوانند در سطح بینالمللی بدرخشند و همپای سازمانهای مشابه در دنیا به فعالیت بپردازند.
بهنظر شما اهمیت علمزمینشناسی در زندگی ما چیست و چرا باید به این رشته اهمیت داد و به آن پرداخت؟
همه موجودات زنده ارتباط انکارناپذیری با کره زمین دارند و حیات تکتک ما به حیات زمین زیر پایمان بستگی دارد. بهنظر من همه ما باید در یک سطح حتی بسیار کوچک هم شده، در مورد علم زمینشناسی و مسایل آن اطلاع داشته باشیم. متاسفانه قدر و منزلت علم زمینشناسی در ایران بسیار پایین است و این به خاطر این است که بسیاری از مسوولان رده بالای کشور درباره اهمیت بالای این علم در زندگی انسانها آگاهی چندانی ندارند و از سویی دانشجویان پس از فارغالتحصیلی و ورود به محیط خارج از دانشگاه با بازار کار مناسبی در رشته زمینشناسی مواجه نمیشوند و همین امر موجب دلسردی آنها این رشته میشود و دید خانوادهها نیز نسبت به این علم مخدوش میشود. باید دانشجویان را از همان زمانی که در دانشگاه تحصیل میکنند، به فعالیت و تحقیق در مورد مسایل زمینشناسی مشغول کرد و بهطور اصولی و صحیح آنها را با آنچه در زمینشناسی کشورمان میگذرد، آشنا کرد.
اگر بتوانیم در تهیه نقشههای زمینشناسی از دانشجویان فعال و مستعد کمک بگیریم، علاوه بر اینکه وظایف سازمان انجام میشوند و از نزدیک با روند این کار آشنا میشوند؛ با کسب تجربه بیشتر، نسبت به اشکالات موجود آشناتر میشوند و در صدد رفع آن در آینده برمیآیند.
یک سوال درباره خودتان دارم، اینکه چرا پس از پایان دوران متوسطه، تحصیل در رشته زمینشناسی را انتخاب کردید؟
اگر حقیقت را بخواهید من در ابتدا وارد آزمون رشته پزشکی شدم و پس از آن در کنکور زمینشناسی شرکت کردم و قبول هم شدم. در ابتدا تمایلی برای تحصیل در این رشته در خود احساس نمیکردم، اما بعدها پس از تفکر در این رشته و آغاز تحصیل، آنچنان به علم زمینشناسی علاقهمند شدم که دیگر جدایی از آن برایم غیرممکن شد و شب و روز خودم را به کسب تجربه و دانش در این عرصه صرف میکردم. حضور در کلاسهای اساتیدی از جمله دکتر یدا.. سحابی و دکتر فریدون افشار- که به عنوان بزرگترین اساتید زمینشناسی ایران محسوب میشوند- مرا بیش از گذشته مجذوب این رشته میکرد. بهخاطر دارم در بیشتر گردشهای علمی زمینشناسی با دکتر سحابی همراهی میکردم. علاقه من به رشته زمینشناسی به حدی شد که در کلاس به عنوان نفر اول محسوب میشدم و پس از آن همانطور که اشاره کردم به فرانسه برای ادامه تحصیل اعزام شدم. درآن دوره که زمان یادگیری و تجربهاندوزی بود به بهترین نحو در طبیعت و در کنار اساتید برجسته و باتجربه خود حضور مییافتم و هر آنچه که در درون زمین بود را کشف میکردم و به اندوختههای علمی و تحقیقاتی خود میافزودم. همواره در تهیه نقشهها و گزارشهای خود بیشترین دقت را میکردم و همین امر باعث شد که نقشههای تهیه شده آن دوره توسط من و دیگر همکارانم به عنوان نقشههای مناسب و مطابق با واقعیتهای روی زمین محسوب شوند.
تصور کنید باز هم به گذشته بازگشتهاید و در لحظه انتخاب رشته برای ورود دانشگاه قرار دارید. آیا با توجه به تلخیها و شیرینیهایی که از این رشته طی سالیان طولانی متحمل شدهاید، باز هم وارد عرصه زمینشناسی میشوید؟
سوال خیلی خوبی کردید. در طول این سالها همیشه به این موضوع فکر میکردم که اگر یک روز این امکان وجود داشت که به عقب بازگردم، چه میکردم. آیا با توجه به سختیهای متعدد در این رشته باز هم زمینشناسی را به عنوان رشته تحصیلی و شغل آینده خود انتخاب میکردم یا خیر. اما امروز با صراحت و قاطعیت از درون وجودم اعتراف میکنم، شیرینی و لذت موجود در این رشته بهقدری زیاد است که سختیها و مشکلات احتمالی را در سایه خود قرار میدهد به نحوی که شاید اگر از همه زمینشناسان قدیمی هم این سوال را بپرسید با جدیت و عشق تمام، زمینشناسی را به عنوان شغل خود برمیگزینند و هیچیک از این انتخاب خود ناراضی نیستند. اگر اقراق نباشد من بسیار خوشسفر هستم و این زمانیکه در طبیعت مشغول به فعالیتهای زمینشناسی هستم، دوچندان میشود و اغلب همکاران من به این مساله واقف هستند. حضور در طبیعت و کار بر روی زمین، برداشت دادهها و جمعآوری نمونههای مختلف، سفر به نقاط مختلف کشور، شناخت پیکرههای مختلف زمین در مناطق گوناگون، مشاهده زیباییهای طبیعت و آنچه که زمین به خودی خود ایجاد کرده است، چنان شور وشعفی در من ایجاد میکرد که همواره از زندگی و شغلم لذت میبردم. البته نباید فراموش کرد زندگی هر کس با مسایل و مشکلات ناخواستهای نیز همراه است. اما آنچه مهم است روح و روان ما انسانهاست که اگر آزاد باشد، دیگر مسایل باعث نخواهد شد که چهره ما به مشکلات و ناراحتیهای موجود خراشیده شود.
کمی از خانواده خود و زمانی که در مأموریتهای طولانی به سر میبردید، برایمان بگویید، آنها در مواقع سختی و نبودن شما، با یک پدر و همسر زمینشناس که اغلب اوقات در بیرون از منزل و در نقاط مختلف و مکانهای دشوار بهکار مشغول است، چگونه برخورد میکردند؟
باید اعتراف کنم یکی از دلایل اصلی که من امروز در این مرحله قرار دارم، همسرم و صبوریهای اوست که همواره در عرصه زندگی مرا تنها نمیگذاشت. بهخاطر دارم اوایل زندگی امکانات بسیار کمی در اختیار داشتم و روزهای طولانی نیز در مناطق دورافتاده بهسر میبردم و همسرم و فرزندانم همواره به تنهایی گذران زندگی میکردند. البته اوایل در منزل پدریم زندگی میکردیم، درآن زمان رییس سازمان مرحوم خادم بود که علیرغم فعالیت سخت کارشناسان در مناطق مختلف و حقوق بسیار پایین آنها و همچنین مشکلات پیشروی بهخاطر نوپا بودن سازمان، رسیدگی مناسبی به آنها میکرد و زمینشناسان دغدغه خاطری بابت معاش خود نداشتند. همسر من در این دوران مشکلات فراوانی را تحمل میکرد و به تنهایی به امور منزل و فرزندانم رسیدگی میکرد. در آن زمان با این که حقوق دریافتی کارشناسان زیاد نبود، اما زندگی آنها تامین میشد. بسیاری از مواقع و زمانی که من در بیابان در ماموریت به سر میبردم، فرزندانم بیمار میشدند و همسرم به تنهایی از آنها پرستاری میکرد و اجازه نمیداد وقتی که به منزل بازمیگردم که از مسایل و مشکلات پیش آمده، آگاه شوم. او همیشه سعی میکرد من با آرامش خاطر سرکار بروم و همه مسایل را به تنهایی به دوش میکشید. همواره خدا را شاکر هستم که فرزندانم به مدد تلاشهای بیدریغ همسرم بهخوبی تربیت شدهاند و همه به مدارج بسیار بالای علمی دست یافتهاند و در حال حاضر با تحصیلات عالی در خدمت خود و جامعه هستند.
چه توصیهای برای مسوولان کشور دارید؟
بسیاری از طرحهای عمرانی و شهری کشور بدون انجام مطالعات زمینشناسی انجام میشوند که در نهایت منجر به ایجاد مجموعههایی میشود که کارآیی چندانی ندارند و در بسیاری از مواقع با وجود صرف هزینه بالا، ضررده نیز هستند. باید مسوولان رده بالای کشور با مسایل زمینشناسی آشنایی بیشتری داشته باشند و این علم را بیش از گذشته در امور کشور وارد کنند. متاسفانه در بسیاری از معادن بدون اینکه کار تحقیقاتی و اکتشافی مناسبی انجام شده باشد، سرمایهگذاریهای هنگفتی میشود که نتیجه آن هدررفتن سرمایه و پول کشور است. باید بدانیم زمین امکانات گستردهای در اختیار ما قرار داده که اکر به خوبی از آن استفاده کنیم، زمینه رشد و توسعه و بالندگی کشور را نیز فراهم کردهایم. برای مثال ژئوتوریسم در ایران دارای پتانسیل بسیار بالایی است که در صورت سرمایهگذاری و مطالعه روی این بخش، درآمد بسیارمناسبی نصیب کشور خواهد شد.
سخن آخر؟
امیدوارم با تدبیر بیشتر مسوولان کشور، علم زمینشناسی به جایگاه واقعی خود دست یابد و راهی شود برای رسیدن کشور عزیزمان به افقی روشن.
