گفتوگو با مهندس سیدمهدی آوینی
پای به اندرونی که میگذارم، او با چهرهایی گشاده و پاهایی که خستگی سالها فعالیت در عرصه معادن کشور را به رخم میکشد، به استقبالم میآید. به قول خودش بیش از نیم قرن حضور در معدن و معدنکاری این سرزمین خودش یک عمر است. یک عمر تلاش و کوشش و کسب تجربه. اگر بگویم امروز مهمان خانه پرمهر مهندس سید مهدی آوینی کارشناس خستگیناپذیر استخراج معادن کشور و پدر بزرگوار یک شهید هستیم، قطعا" متعجب و خوشحال خواهید شد. چهره منقلب او زمانی که از فرزند برومندش سید مرتضی آوینی-کسی که کلامش در "روایت فتح" گوش کوچک و بزرگمان را سالهای پس از جنگ نوازش کرده-میپرسم، فراموش ناشدنیست. ایشان دارای مدرک کارشناسی استخراج معادن از هنرسرای عالی تهران و دارای سابقه و تجربه طولانی در عرصه فعالیتهای معدنی کشور است و با وجود سابقه بیماری هنوز دست از کوشش برنداشته و بطور غیرمستقیم مشاوره و نظارت بر چند معدن بخش خصوصی را در دست دارد. به پاس قدردانی از زحمات ایشان در دوران ریاست جمهوری سید محمد خاتمی و ریاست مهندس اسحاق جهانگیری بر وزارت صنایع و معادن به عنوان پیشکسوت معدنی انتخاب و معرفی شد. حاصل گفتوگوی ما در سال 86 را در پایان یک روز کاری در منزل ایشان خواهید خواهد.
گفتوگو مرضیه کاظمی
به عنوان اولین سوال از خودتان و محل تولدتان و فعالیتهای علمی و تحقیقاتی که تا به حال انجام دادهاید، قدری برای آشنایی بیشتر خوانندگان ماهنامه بگوئید؟
سال 1301 در شهر ری بهدنیا آمدم و پس از پایان دوره ابتدایی، برای ادامه تحصیل در دبیرستان به تهران آمدم و سال 1319 وارد دانشگاه شدم. تحصیلات خود را در رشته مهندسی معدن در هنرسرای عالی تهران آن دوره که در حال حاضر تحت عنوان دانشگاه صنعت و معدن شناخته میشود، ادامه دادم و سال 1322 موفق به اخذ مدرک لیسانس در رشته استخراج معدن شدم. پس از پایان تحصیلات بازدیدی از معادن زغالسنگ فرانسه داشتم و پس از آن با اتمام دوران خدمت سربازی در در شرکت سهامی کل معادن و ذوب فلزات آن زمان مشغول بهکار شدم وبه مدت 16 سال در استخراج معادن مختلف مس، زغال، سرب و روی و طلا بطور مستقیم فعالیت کردم. از سال 1347 به مدت 9 سال در شرکت معادن که در حال حاضر تحت عنوان شرکت تهیه و تولید مواد معدنی ایران شناخته میشود، عضو هیأت مدیره بودم. سال 1355 پس از 30 سال خدمت از این شرکت بازنشسته شدم و به مدت 2 سال در شرکتهای معدنی وابسته به بخش خصوصی فعالیت کردم. پس از پیروزی شکوهمند انقلاب اسلامی به عنوان مشاور معدنی بنیاد مستضعفان تا سال 1363 خدمت کردم. سپس در دوران بازنشستگی نیز تا سال 1379 و به مدت 17 سال در شرکت ملی فولاد ایران فعالیت داشتم. بخاطر دارم در طول این مدت صنایع دفاع طرحی را برای تولید فسفر مورد نیاز خود داشت که با مطالعاتی که در آن زمان انجام دادم موفق به راه اندازی معدن فسفات جیرود در نزدیکی شمشک شدم که نخستین معدن رسوبی فسفات در ایران بود و خود نیز به عنوان ناظر و مجری معدن آن به کار مشغول شدم. از آن زمان نیز در پست مشاور معدنی صنایع شیمیایی وابسته به صنایع دفاع مشغول به کار هستم که متأسفانه به علت بیماری قادر به حضور در جلسات نیستم و همکاران و کارشناسان جلسات را با حضور در منزل اینجانب انجام میدهند. هنوز بسیاری از شرکتهای معدنی جهت انجام مشاورههای فنی و استخراجی خود به من مراجعه میکنند. در حال حاضر حدود 4 هزار صفحه گزارش طرح فنی و اقتصادی برای معادن کشور نوشتم و برای معادنی از جمله مس، طلا و آهن گزارشات فنی و استخراجی تدوین کردم.
علت اینکه برای تحصیل در دانشگاه، رشته معدن را انتخاب کردید و آنرا به دیگر رشتهها ترجیح دادید، چه بود؟
البته باید بگویم در زمانی که من تحصیل میکردم، مسأله انتخاب رشته مثل امروز چندان اهمیتی نداشت. به پیشنهاد یکی از دوستانم تحصیل در این رشته بود که متوجه میزان علاقه خود به معدن و معدنکاری شدم. البته در دوران کودکی به طبیعت علاقه فراوانی داشتم و در دوران نوجوانی نیز در راهپیمایی زیادی دردل کوه و طبیعت داشتم که همین مساله مرا بیشتر به سوی این رشته سوق میداد.
آیا سختی کار در محیط معدن باعث نمیشد زمانی به این فکر کنید که ای کاش رشتهای راحتتر برای تحصیل و اشتغال انتخاب میکردید؟
همانطور که شما نیز یادآور شدید عرصه معدن بسیار سخت و گاهی هم طاقتفرساست. اما علاقهای که در وجود من بود باعث میشد که هرگز به سختیهای موجود در این راه توجه نکنم و همین مسأله باعث شد 16 سال بطور مداوم در معادن به فعالیت بپردازم و اوقات بسیار کمی را در تهران حضور داشته باشم. در آن زمان حتی همسر و فرزندانم نیز در کنار من زندگی میکردند و هیچگاه احساس نارضایتی نداشتند. اگر یک معدنکار به کار خود علاقه داشتند، با تمام وجود سختیهای آن را هم میپذیرد و در این راه هرگز خسته و دلزده نخواهد شد. البته پس از سالها فعالیت و تلاش در عرصه معدن و معدنکاری کشور، همزمان باروز گرامیداشت صنعتومعدن در سال 83 و در زمان وزارت آقای جهانگیری در صنایعومعادن کشور و ریاست جمهوری آقای خاتمی، اینجانب به عنوان پیشکسوت نمونه معدنی انتخاب و مفتخر به دریافت لوح تقدیر از ایشان شدم.
از احساس خانوادهتان در زمانی که با شما در معادن حضور داشتند، برایمان بگویید
اولین معدنی که من به آن عزیمت کردم معدنی در خمین گلپایگان بود. به خاطر دارم اولین روزی که من به آنجا رفتم همسرم با 3 فزرندم به همراهم آمدند که یکی از آنها شهید مرتضی بود. در خمین خانهای را اجاره کردم و خانوادهام در آنجا مستقر شدند و من نیز به فعالیت در معادن پرداختم. پس از مدتی از آن محل به معدنی دورافتادهتر منتقل شدم که با زنجان چندین ساعت فاصله داشت. در آن زمان برای تحصیل فرزندانم مدرسهای وجود نداشت و من طی نامهنگاری با وزارت آموزش و پرورش زنجان موفق به تأسیس یک مدرسه با چهار کلاس درس در معدن شدم و با همراهی کارمندان باسواد آنجا به تدریس فرزندانمان پرداختیم.
از فرزندانتان قدری برایمان بگویید و آیا هیچکدام از آنها به خاطر فعالیت شما در عرصه معادن کشور به این رشته علاقمند شدند یا خیر ؟
نمی دانم به چه علت اما هیچ کدام از فرزندان دختر و پسرم علاقهای به تحصیل در این رشته نداشتند. یکی از فرزندانم دارای دکترای ریاضیات است و در حال حاضر ساکن آمریکاست و در دانشگاه اویستن تگزاس تدریس میکند. فرزند دیگرم سید محمد در حال حاضر سرپرستی روایت فتح را بعد از سید مرتضی به عهده دارد.
در صورت امکان از فرزند شهید خود سید مرتضی آوینی و خصوصیات اخلاقی ایشان قدری برای خوانندگان سازمان زمینشناسی و اکتشافاتمعدنی کشور بگویید ؟
در کودکی پسر بسیار آرام و متین و در عین حال باهوش و درسخوانی بود. علاقه به نقاشی، شعر و نویسندگی از همان دوران طفولیت در ایشان نمایان بود و همین امر موجب شد تا در همین زمینهها به تحصیل در دانشگاه بپردازد و موفق به اخذ فوق لیسانس معماری از دانشگاه تهران بشود. پس از پیروزی انقلاب شکوهمند اسلامی ایران جهت فکری سید مرتضی کاملا" تغییر کرد و به فعالیت در عرصه جهاد سازندگی در جبهههای جنگ تحمیلی پرداخت و بعد از آن هم به فعالیت در پروژه روایت فتح مشغول شد تا اینکه در سال 1372 به درجه رفیع شهادت نائل شد.
به سئوالات در بخش معدن بازگردیم. یک معدنکار به لحاظ موقعیت و شرایط شغلی خود لحظاتی را به دور از سر و صدا و هیاهوی زندگی شهری و در میان طبیعت بکر و دست نخورده میبیند. در چنین شرایطی جه احساسی به شما دست میداد؟
از همان اولین لحظات حضور در طبیعت، احساس میکردم که همه آنچه را در اطرافم وجود دارد و میبینم را به خاطر خدایی که با قدرت بیانتهای خود آنها را خلق کرده، دوست دارم بدینترتیب هرروز نسبت به گذشته شیفته کند و کاو و جستجو در دل طبیعت میشدم. باید بگویم همه معادن موجود در کشورمان را از نزدیک دیده و به بررسی بسیاری از آنها نیز پرداختهایم. به خاطر دارم درمنطقهای بنام بشاگرد که دارای راههای عبور و مرور بسیارسخت بود و سید مرتضی نیز برای روایت فتح فیلمهایی تهیه کرده بود، اعلام شد معادنی غنی کرومیت وجود دارد و من علیرغم سنگلاخی بودن منطقه به اکتشاف در آن پرداختم که نتایج بسیار ارزندهای نیز در پی داشت.
لحظهای احساس کنید که به سال 1330 بازگشتهاید و در موقعیت انتخاب رشته تحصیلی و شغلی خود قرار گرفتهاید، حال با توجه به همه تلخی و شیرینیهایی که در عرصه معدن کشور طی چندین سال فعالیت مستمر درک کردهاید، آیا باز هم همین رشته را انتخاب میکردید؟
بطور یقین باز هم رشته معدن را انتخاب میکردم. اما آنچه مسلم است این انتخاب فعلی با انتخابی که سالهای گذشته داشتهام، بسیار متفاوت است. باید بدانیم شرایط معدنکاری در زمان حاضر نسبت به سالهای گذشته بسیار راحتتر شده است. خوشبختانه وسایل و ابزار و امکانات معدنکاری پیشرفت قابلتوجهی داشته است و در عینحال سطح توقعات معدنکاران نیز نسبت به گذشته فراتر رفته است. در حال حاضر مهندسان معدنکار دارای امکانات بیشتری نسبت به گذشته شدهاند. آنچه مایلم به آن اشاره کنم این است که باید با دیدی بازتر و آگاهتر نسبت به مسائل مربوط به امر معدنکاری کشور وارد شد. الان هم اگر مثل گذشته عرصه فعالیت در بخش معدن کشور پیشروی من باز شود با طیب خاطر وارد آن خواهم شد.
وقتی به آمار نگاه میکنیم متوجه میشویم ذخایر معدنی گستردهای در کشور وجود دارد. جنابعالی به عنوان یک پیشکسوت در بخش معادن کشور که فعالیتها و تجربیات زیادی داشتهاید، فکر میکنید در این بخش از پتانسیلهای موجود به خوبی استفاده کردهایم و برنامههای طی شده در زمینه اکتشاف، استخراج و بهرهبرداری از معادن را چطور ارزیابی میکنید؟
پس از انقلاب اسلامی بیشتر توجه وزارت اقتصاد و وزارت صنایعومعادن بیشتر به معادنی بود که صرفه اقتصادی بالایی داشته باشد و زودتر به نتیجه برسد. بیشتر فعالیت ما در این برهه از زمان به معادن روباز مثل آهک و نمک و غیره مربوط میشود و در خصوص معادن زیرزمینی که نیاز به سرمایهگذاری بیشتری دارد و مشکلات استخراج در آنها بیشتر از گذشته به چشم میخورد، فعالیت کمتری صورت گرفته است. متأسفانه در معادن بزرگی از جمله مس سرچشمه که یکی از بزرگترین معادن بزرگ دنیاست، طرحها و برنامههای خود را در زمینه اکتشاف، استخراج و بهرهبرداری از کشورهای خارجی دریافت کردهایم. آنچه مسلم است اغلب معدنکاران در قسمت روی معادن که دارای عیار بالاتری نسبت به زیر معدن است و استخراج مواد معدنی از آن بسیار راحتتر و با صرفهتر است، به فعالیت میپردازند و بیشتر مواد معدنی که در اعماق زیاد زمینه قرار دارد و دستیابی به آنها قدری مشکل و هزینهبر است از دید ما پنهان ماندهاند. باید فناوریهاو اطلاعات خود در همه زمینههای مرتبط با معادن را به قدری توسعه دهیم که استفاده از معادن در همه حال برای ما دارای صرفه اقتصادی باشد. مسؤولان معدنی کشور باید سعی کنند به بخش معادن زیرزمینی که شامل ذخایر ارزشمندی از جمله سرب و روی و آهن و ... میشود، توجه ویژه داشته باشند.
نظر جنابعالی در مورد ورود بخش خصوصی به عرصه فعالیتهای معدنی کشور با توجه به اصل 44 قانون اساسی چیست؟
بهتر همانطور الان هم به همین صورت عمل میشود معادن بسیار بزرگ وارزشمند در انحصار دولت باقیبماند. زیرا سپردن این معادن به بخش خصوصی قدری با ریسک همراه است. اما در عین حال بخش خصوصی انگیزه بیشتری برای فعالیت در این بخش دارد. با نگاهی به فعالیتهای صورت گرفته در دو بخش متوجه میشویم بسیاری از هزینههای تمام شده در بخش خصوصی شاید به نصف هزینههای موجود در بخش دولتی برسد. باید به نحوی برنامهریزی کرد که فعالیت بخش خصوصی بر روی معادن جدید متمرکز شود، این در حالی است که متأسفانه در بسیاری از موارد بخش خصوصی بیشتر هزینه و وقت خود را صرف استخراج از ذخایر به اتمام رسیده معادن قدیمی میکند.
نظر جنابعالی در مورد فناوری و تکنولوژی که در ایران جهت اکتشاف، استخراج و بهرهبرداری از معادن چیست و آیا ما در این خصوص همگام با کشورهای پیشرفته دنیا در عرصه معدن همگام هستیم یا خیر؟
ما دارای کشور ثروتمند با ذخایر بسیار غنی معدنی هستیم و خوشبختانه بسیاری از فناوریهای روز دنیا در زمینه مختلف معادن توسط مهندسین و کارشناسان ما استفاده میشود. اما اینکه ما برای استفاده بهینه و با صرفه از معادن خود از اطلاعات و دستاوردهای کشورهای خارجی نیز استفاده کنیم، اشکالی ندارد.
در خصوص فعالیتهای سازمان نظام مهندسی معدن و دخیلکردن فارغالتحصیلان بخش معدن و زمینشناسی در معادن کشور نظرتان را بگویید؟
وجود مهندسان معدن و زمینشناسی به عنوان ناظر بر سر معادن بسیار مهم است که علاوه بر مسؤولان معدنی کشور، متولیان بخش معدن نیز باید به آن توجه ویژه داشته باشند. حضور ناظرین در معادن از اتلاف بسیاری از هزینههای جاری جلوگیری میکند و سود حاصل شده را به بالاترین حد خود ارتقا خواهد داد. ناظران معادن از همه مسائل فنی، مهندسی و اقتصادی موجود در معادن اطلاع دارند و با دیدی بازتر فعالیتهای صورت گرفته را نظارت میکنند.
به عنوان سخن آخر، یک توصیه برای جوانان و علاقهمندان به عرصه معادن کشور بیان دارید
جوانان بدانند اولین شرط ورود به عرصه فعالیتهای معدنی کشور داشتن علاقه و انگیزه فراوان است. آنچه مسلم است عرصه معدنکاری کشور بسیار سخت و دشوار است و اگر با دیدی باز به انتخاب آن دست نزنیم، به زودی از آن دلزده و خسته خواهیم شد. دانشجویان و جوانان باید بدانند آنچه در مورد مسائل معدن و زمینشناسی کشور سر کلاسها و در کتابها و جزوات میخوانند با آنچه بطور حقیقی در طبیعت با آن مواجه خواهند شد، بسیار متفاوت است. امیدوارم جوانان این کشور با ایمان و همت عالی خود ایران را به بالاترین مرتبه علمی و اقتصادی خود در دنیا برسانند و بار امانت آنان که با جان و دل از این خاک پاسداری کردند را به بهترین نحو نزد خود نگاه دارند.
