گفتوگو با دکتر عبدالمجید یعقوبپور
دکتر عبدالمجید یعقوبپور، یکی دیگر از پیشکسوتان عرصه زمینشناسی و معدن کشورمان است که به دلیل چندین سال خدمت خالصانه از سوی انجمن زمینشناسی ایران به عنوان زمینشناس نمونه انتخاب و معرفی شد. ایشان از احساس درونی خود پس از اینکه به این افتخار نائل شد و از بار سنگینی که پس از آن بر دوش خود احساس میکند، برایمان میگوید و پدرانه از جوانان و دانشجویان علاقهمند میخواهد که دست در دست متولیان عرصه زمینشناسی و معدن کشور بگذارند و در راه آبادانی این خاک پر گهر، آموختههای خود را با عمل توأم کرده و ایرانی سربلند در صنعت و فناوری به دنیا معرفی کنند. این استاد بزرگ از اینکه دانشجویان تعلیم یافته در مکتب علمی ایشان هر کدام گوشهای از فعالیتهای زمینشناسی و معدن کشورمان را در دست دارند، بسی خشنود است و من نیز به عنوان عضوی کوچک از سازمان زمینشناسی و اکتشافاتمعدنی کشور خرسندم که ساعاتی در کنار این معلم علاقهمند و آگاه به علومزمین نشستم و از سخنانش بهره بردم.
گفتوگو مرضیه کاظمی
در آغاز گفتوگو ضمن معرفی خودتان برای علاقهمندان، از فعالیتهای علمی و تخصصی خود برایمان توضیحاتی ارائه فرمایید؟
سال 1320 در بروجرد به دنیا آمدم و دوره ابتدایی تا دبیرستان را در همان شهر گذراندم. سال 1342 پس از فارغالتحصیلی از دانشگاه تربیت معلم در رشته آموزش زمینشناسی، به مدت 5 سال دبیر آموزش و پرورش بودم. سپس به عنوان دبیر آزمایشگاه و پس از آن در سمت مربی گروه زمینشناسی دانشسرای عالی سابق ( دانشگاه تربیت معلم امروز ) به خدمت مشغول شدم. سال 1353 برای ادامه تحصیل به آمریکا رفتم و سال 1358 موفق به اخذ درجه دکتری در رشته زمینشناسی اقتصادی شدم. به رغم پیشنهادهای مکرر برای ادامه تحقیقات و اقامت دائم در آمریکا از طرف کارشناسان و رئیس سازمان زمینشناسی ایالتی که در آن تحصیل میکردم، به وطن بازگشتم. به خاطر دارم انقلاب فرهنگی یکسال پس از بازگشت من به ایران رخ داد و من در شورای برنامهریزی زمینشناسی و علوم پایه و مرکز نشر دانشگاهی وابسته به ستاد انقلاب فرهنگی و همچنین در سمت عضو شورای عالی وزارت معادن، وزارت معادن و فلزات آن زمان به همکاری پرداختم. در همین حال گاهی با سازمان زمینشناسی و اکتشافاتمعدنی کشور نیز همکارهای علمی و تحقیقاتی داشتم. پس از بازگشایی دانشگاهها تدریس و تحقیق در دانشگاههای مختلف را در دروس زمینشناسیاقتصادی و اکتشاف معدن عهدهدار شدم و حاصل تلاش و تجربه سالهای متمادی بهصورت کتابها و مقالاتی است که در داخل و خارج از کشور انتشار یافته است. اکنون نیز خوشحالم که بسیاری از دانش آموختگانم در مدارج عالی علمی در رشتههای زمینشناسی و معدن در حال خدمت به هموطنان عزیز خود هستند.
از دلیل علاقه و گرایش خود به رشته زمینشناسی و انتخاب آن به عنوان رشته تحصیلی و شغل آینده، برایمان توضیحاتی را ارائه کنید؟
باید یادآور شوم، اینجانب علاوه بر قبولی در رشته مهندسی کشاورزی دانشگاه تهران، در رشته زمینشناسی دانشسرای عالی آن زمان که در حال حاضر به عنوان دانشگاه تربیت معلم شناخته میشود نیز پذیرفته شدم. به خاطر دارم از همان دوره ابتدایی، رنگهای مختلف سنگها برایم بسیار جالب بود و همواره دوست داشتم دلیل تفاوت رنگها را در سنگهای مختلف بدانم. در آن زمان در اینباره از اطرافیان، بویژه معلمان سوال میکردم و جوابهایی نیز دریافت میکردم که در آن برهه از زمان و در آن مقطع سنی، برایم تقریبا" قانع کننده بود. جالب این بود که در فصل بهار وقتی معلمان دبستان، ما را دسته جمعی برای تمرینهای ورزشی به خارج از شهر میبردند، با اینکه دیگر دانشآموزان به بازی سرگرم میشدند، من همواره با جستجو در طبیعت، انواع و اقسام سنگهای اطراف را جمعآوری میکردم. همین علاقه موجب شد پس از پذیرفته شدن در دانشکده کشاورزی و حدود یکماه تحصیل در آن، تغییر رشته داده و در رشته مورد علاقه خود یعنی زمینشناسی ادامه تحصیل دهم. باید بگویم، اگر زمان به عقب برمیگشت و من میخواستم رشتهای برای آینده و شغل خود انتخاب کنم، بدون شک باز هم انتخابم جز زمینشناسی نمیبود. اما آنچه امروز برایم اهمیت دارد، این است که ترجیح میدهم در کنار فعالیتهای دیگری که دارم، بیشتر در خصوص زمینپزشکی مطالعه و پژوهش داشته باشم و برای پیدا کردن دلایل برخی بیماریهایی که در ارتباط با زمین هستند، تلاش کنم و در راه خدمت به هموطنانم، بیشتر از گذشته مفید واقع شوم.
از خانواده خود و زمانی که بنا بر شغل مورد علاقهتان در طبیعت و به دور از آنها به سر میبردید، برایمان بگویید؟
خوشبختانه آنچه مرا بیش از هرچیز خوشحال میکند، این است که همسرم نیز آشنا به زمین و زمینشناسی است و مرا از نظر کار و زمانی که برای تحقیق و مطالعه صرف میکنم، درک و پشتیبانی میکند. ایشان مدرک کارشناسی ارشد دیرینهشناسی گیاهی از آمریکا دارند و در بسیاری از تألیفاتم نیز مرا یاری رسانیدهاند. برای من، جای بسی افتخار است که تنها دخترم نیز دارای مدرک کارشناسی ارشد زمینشناسی اقتصادی است و او نیز به همراه همسرم در بسیاری از موارد، مرا در بازدیدهای تحقیقاتی زمینشناسی همراهی میکرد. بنابراین وقتی یک خانواده زمینشناس باشند، قاعدتاًَ همه دارای درک و فهم کافی در خصوص علایق شغلی و فکری یکدیگر هستند.
به خاطر داریم سال گذشته جنابعالی به عنوان زمینشناس نمونه از سوی انجمن زمینشناسی ایران انتخاب و معرفی شدید. از احساس درونیتان در آن زمان بگویید؟
وقتی که این عنوان به من داده شد، دو احساس بسیار خاص در من ایجاد شد، یکی اینکه برایم اثبات شد که اگر کسی کاری را با خلوص نیت و با تعهد کافی انجام دهد، کسانی هستند که متوجه فعالیتهای او باشند و آنها را ارزیابی کنند. احساس دوم، سنگینی بار مسوولیتی بود که پس از آن انتخاب، بردوش خود احساس میکردم و مرا بر آن میداشت که برای تحقیقات خود در مسائل علوم زمین و رشتههای مرتبط با آن و در جهت خدمت بهتر، بیشتر بکوشم.
چطور میتوانیم از علوم مربوط به زمین، بهترین بهره را ببریم و آن را برای راحتی و بهتر زندگی کردن در خدمت بگیریم؟
برای روشن شدن این موضوع میخواهم مثالی بزنم. تصور کنید یک فرش دستباف داریم که گوشهای از آن آسیبدیده است. در صورت رجوع به رفوگری ماهر، میتوانیم آنرا ترمیم کنیم، به طوری که حتی خبرهترین کارشناسان فرش نیز متوجه آسیبدیدگی آن نشوند؛ اما اگر فرش ماشینی باشد، در صورت آسیب دیدن نمیتوان آن را بسادگی ترمیم کرد، زیرا فناوری آن متعلق به کشور ما نیست . به همین ترتیب در صنایع معدنی نیز اگر تکنیک متعلق به خودمان نباشد یا حداقل در صورت دریافت فناوری آن از کشورهای دیگر، آنرا به صورت بومی و متناسب با نیازهای داخلی کشورمان در نیاورده باشیم،با مشکلاتی مواجه خواهیم شد. متأسفانه پیشرفت فناوریهای معدنکاری در کشورمان از گذشته تا به امروز تغییر محسوسی نداشته است. چنانچه مسوولان معدنی کشور، به توسعه علوم معدنی و زمینشناسی توجه بیشتری داشته باشند، قطعا" به دستاوردهای قابل قبولی خواهیم رسید و این کار در صورتی تحقق خواهد یافت که به رشد فناوری و تکنیک جدید در معادن اهتمام ویژه داشته باشیم.
با اینکه ذخایر معدنی ارزشمندی در کشورمان داریم؛ اما طبق آمار،سهم بخش معدن در تولید ناخالص ملی چیزی کمتر از 5/1 درصد است. دلیل این موضوع چیست و برای رهایی از این وضعیت، چه پیشنهادی دارید؟
شناخت کامل معادن، این کار را برایمان محقق میسازد تا برای استفاده بهینه از آنها، بدانیم چه امکاناتی باید فراهم کنیم و در نهایت پس از شناخت کافی از معادن، برای ایجاد صنایع مربوط به آنها در کشور، با برنامهریزی لازم اقدام کنیم. به عبارت سادهتر، نباید اول صنعت را در کشور پایهریزی و تأسیس کنیم و بعد به دنبال ماده معدنی آن بگردیم. آنچه مهم است، اول باید بدانیم چه داریم،کجا داریم ، چه مقدار داریم و بعد به دنبال فناوری مورد نیاز آن برویم. باید سعی کرد برنامهریزیهای مربوط به صنایع و معادن بهصورت بلند مدت تدوین و تنظیم شود تا با آیندهنگری درست و مناسب، بدانیم برای آینده به چه نیاز داریم. در حال حاضر، بر روی عناصر خاکی کمیاب، سرمایهگذاری گستردهای صورت میگیرد که فعالیت در این زمینه همت و تلاش سازمان زمینشناسی و اکتشافات معدنی کشور را نیز میطلبد. به همین منظور باید در حد قابل قبول، اعتبارات لازم را در اختیار طرحهای معدنی و زمینشناسی گذاشت و امکانات را برای پیشبرد اهداف آماده کرد تا بتوان برنامه و اهداف مدنظر را به بهترین شکل پیش برد. همچنین امکانات و تجهیزات آزمایشگاهی را باید به بالاترین حد امکان ارتقا داد تا مجبور نباشیم نمونههای آزمایشهای خود را برای انجام آزمایشات لازم به دیگر کشورها بفرستیم. از طرفی نباید فراموش کنیم که یکی از اشکالهای بزرگ ما وارد کردن فناوری بسیاری از علوم از دیگر کشورها بدون توجه به مسأله بومی کردن آن در کشورمان است که در صورت بهوجود آمدن هر گونه مشکلی ،نقصی در صنعت وارد میکند که دیگر قادر به استفاده و بهرهبرداری لازم از آن نیستیم.
برای حل مشکلاتی که پیش روی مسائل معدنی و زمینشناسی کشورمان قرار دارد، به نظر شما سازمان زمینشناسی و اکتشافاتمعدنی کشور چه راهکار عملی پیشروی دارد؟
سازمان زمینشناسی و اکتشافاتمعدنی کشور و دانشگاهها و دیگر مراکز و نهادهای دخیل در امور زمینشناسی و معدنی برای حل و فصل مشکلات موجود باید پشتیبان و حامی یکدیگر باشند تا بتوانند به نتایج مورد نظر دست یابند. این در حالی است که سازمان زمینشناسی و اکتشافات معدنی کشور تنها مراکز علمی و تحقیقاتی هستند و در امور اجرایی دخالتی ندارند. مسوولان معدنی کشور باید هزینه، امکانات، اعتبار و قوانین لازم را برای بهبود وضعیت علوم زمین در کشور مدنظر قرار دهند. نباید این موضوع را فراموش کرد که انسان به فضای مناسب برای زندگی نیاز دارد و بدون انواع مواد معدنی و انرژی قادر به ادامه زندگی نیست. وقتی به این همه نیازهای بشر از جمله سرپناه، آب، مواد معدنی فلزی و غیر فلزی، مواد غذایی و دارویی، انرژیهای فسیلی و غیرفسیلی که بهطور مستقیم و غیر مستقیم از زمین بهدست میآیند، نگاه کنیم، توجه به مسائل زمینشناسی و معدنی قدری مهم و در خور توجه برایمان جلوه میکند.آنچه ما امروز از آن رنج می بریم، تعدد مراکزی است که برای یک هدف خاص بوجود آمدهاند. مثلاً مشاهده میشود در زمان بروز مخاطرات طبیعی مانند زمین لرزه ، مدعیان زیادی برای بحث اطلاعرسانی، امداد، مطالعات و دیگر مسائل مربوط به آن پیدا میشود، اما همین که مدتی از زمان وقوع پدیده گذشت و شرایط به حالت عادی بازگشت، کمتر نهاد یا سازمانی نسبت به جمعآوری اطلاعات و تحقیقات در آن خصوص اهتمام میورزد. از طرفی، مراکز و نهادهای متعددی در کشور ما وجود دارد که در خصوص یک موضوع مشترک به طور موازی و نه در کنار یکدیگر در حال فعالیت هستند و هیچکدام حاضر به ارائه خدمات و اطلاعات خود به دیگری برای پیشبرد و تحقق اهداف جمعی نیستند و نتیجه همین موازیکاریها و در کنار هم کار نکردنها، باعث شده که بخش معدنی کشور شکوفایی لازم را نداشته باشد و رشد و توسعه در آن با کندی پیش رود. اگر کارشناسان عرصه علومزمین و معدن کشور با هم همکاری نکنند و انتقادهای سازنده یکدیگر را نپذیرند، به پیشرفتی در این علم دست نخواهیم یافت. باید سعی کنیم به نقاط مثبت و سازنده کار یکدیگر توجه بیشتر داشته باشیم و آن را تقویت کرده و پرورش دهیم و اگر ایرادی هم وجود دارد، در صدد رفع آن برآییم و دوستانه در حل آن بکوشیم.
زمینشناسی و معدن و توجه به این علوم و رشد و توسعه آنها در کشورمان چطور ارزیابی میکنید؟
جوانان و علاقهمندان عرصه معدن باید روشهایی در علومزمین پایهریزی و ابداع کنند که خاص کشور خودمان و نه وارداتی از دیگر کشورها باشد؛ به طوری که با استفاده درست و مطلوب از آن، علوم زمین را در بالاترین حد ممکن به ارتقا رسانیده و حتی بتوانیم یافتههای خود به دیگر کشورها انتقال دهیم،که در این صورت میتوان گفت، ما نیز همانند دیگر کشورها توانستهایم در عرصه علوم زمین و معدن حرفی برای گفتن داشته باشیم و این کار محقق نخواهد شد، جز اینکه علاقهمندان این عرصه با یک فکر و ایده جالب به بارور کردن علوم زمین در کشور بپردازند. سازمانهای مرتبط با علوم زمین باید ارتباط و نزدیکی خود را با دانشگاههای کشور منسجمتر کنند و برای اعتلای وضعیت معادن در کشور بکوشند. این کشور و تمام منابع موجود در آن متعلق به همه ماست و نباید صبر کنیم و منتظر باشیم تا دیگران راهکارهای لازم برای استفاده از آن را به ما نشان دهند.
ضمن تشکر از جنابعالی بهخاطر فرصتی که در اختیار ما قرار دادید، در پایان چه توصیهای برای علاقهمندان به تحصیل در رشتههای مرتبط با علومزمین دارید؟
این را دوستانه میگویم که جوانان برای ورود به این رشته باید علاقه واقعی داشته باشند و بدانند همه کسانی که با اشتیاق و میل باطنی وارد این رشته شدهاند، در آن ماندگار شده و به بالاترین حد موفقیت رسیدهاند. آنچه مسلّم است اگر زمینشناسی را برای گرفتن مدرک در نظر بگیرند، بدانند از آن بهره و ثمری مناسب نخواهند برد. در صورتی جوانان در هررشتهای موفق و سربلند خواهند بود که هدفشان یادگیری باشد. توصیه میکنم، علاوه براینکه برای موفقیت در رشته زمینشناسی و معدن دارای علاقه خاص قلبی داشته باشند، هرگز به مطالب تدریس شده در کلاسها اکتفا نکنند. دانشجویان باید سعی کنند از امکانات اینترنتی، منابع کتابخانهای و جزوات بهره ببرند و آموزش عملی را روی زمین و آزمایشگاهها به صورت کاربردی بیاموزند و همواره از کار کردن در طبیعت و کندوکاو در آن نیز غافل نشوند.
روحش شاد و یادش گرامی
