چینه شناسی
چینه شناسی
سنوزوييک Cz

سنوزوييک(Cenozoic)

دوران سنوزوييک که به آن نئوزوييک(Neozoic) يعنى دوران حيات جديد نيز گفته مى شود. در گذشته به دوران هاى سوم(Tertiary) و چهارم(Quaternary) تقسيم مى شده است. امروزه در تقسيمات جديد دوران سنوزوييک را به دوره هاى پالئوژن(Paleogene)، نئوژن(Neogene) و کواترنرى (Quaternary) تقسيم مى کنند. ضخامت رسوبات سنوزوييک کمتر از دوران دوم يعنى در حدود 4000 متر بوده و عمر اين دوران در حدود 65 تا 70 ميليون سال محاسبه شده است. در اين دوران آمونيت ها، بلمنيت ها و خزندگان به کلى ازبين رفته اند ولى بر عکس پستانداران، دوکفه اى ها، گاستروپود ها و نوموليت ها پا به عرصه تکامل گذاشته و در رسوبات اغلب نقاط دنيا يافت مى شوند. چندين فاز از کوهزايى بزرگ آلپى(Alpine) در اين دوران به وقوع پيوسته است و اين امر باعث به وجود آمدن خشکى ها و دريا ها به صورت کنونى شده است، در آخر اين دوران آب و هوا تدريجاٌ سرد شده و اولين مرحله يخچالى آغاز گرديده است. کواترنرى (Quaternary) تقريباٌ از 2 ميليون سال قبل شروع شده و ضخامت رسوبات آن در حدود 200متر بوده و خود به پليستوسن(Pleistocene) و هلوسن(Holocene) تقسيم مى گردد. اين دوره از نظر پيدايش انسان و هم چنين مراحل يخچالى و بين يخچالى حائز اهميت است.

در ايران همانند ديگر نقاط جهان، سنوزوييک از 65 ميليون سال پيش و پس از رخداد کوهزايى جهانى لارامين آغاز شده است و شامل دو دوره ترشيرى و کواترنرى است. جدا از رويداد زمينساختى و تحولات ژئوديناميکى، از نگاه زيستى نيز مرز مزوزوييک و سنوزوييک با ناپديد شدن خزندگان بزرگ، آمونيتها، بلمنيتها و بسيارى از موجودات ذرهبينى مشخص مىشود.

رخداد لارامين يکى از رويدادهاى زمينساختى اثرگذار بر زمينشناسى ايران است که در اثر آن ضمن به همرسيدن صفحههاى جدا مانده و بسته شدن زميندرز کهن (به جز مکران) حوضههاى رسوبى مستقل سنوزوييک ايران شکل گرفتهاند.

در البرز، رخداد لارامين سبب شده است تا دامنه شمالى از دامنه جنوبى جدا شود به همين رو نهشتههاى سنوزوييک بخش شمالى ايران در دو حوضه رسوبى مستقل انباشته شدهاند. در بخش شمالى البرز،کهنترين نهشتههاى سنوزوييک، رديفهاى دريايى ميوسن هستند که رخساره پاراتتيس دارند و نشانگر پيشروى دريايى ميوسن پس از يک دوره خروج طولانى است. شرايط دريايى ميوسن البرز شمالى، کم و بيش تا زمان کواترترنرى ادامه داشته است. در بخش جنوبى البرز، پس از دورههاى فرسايشى و انباشت آوارىهاى پالئوسن (کنگلومراى فجن) زمين با درياى کم ژرفايى پوشيده شده که محل مناسبى براى تهنشست سنگآهکهاى نوموليتدار ائـوسن پيشين، (سازند زيارت)، و توفيتهــاى سبز ائوسن ميانـى ( سازند کرج) بوده است. در مرز ائوسن – اليگوسن، رخداد زمينساختى پيرنئن موجب خروج گسترده البرز جنوبى شده است به همينرو سنگهاى اليگوسن و حتى نئوژن البرز جنوبى گسترش بسيار محدود دارند و اغلب رديفهاى انباشته شده در حوضچههاى بين کوهى با شرايط اکسيدى هستند. رخداد زمينساختى مرز ميوسن – پليوسن (فاز آتيکن) ضمن اثرگذارى بر فراخاست و مورفوتکتونيک البرز، سبب شده تا نهشتههاى پليوسن البرز انباشتههاى کنگلومرايى (سازند هزار دره) باشند که در کوهپايههاى جنوبى البرز به ويژه در حد فاصل قزوين تا سمنان رخنمون دارند. همانند زمان پليوسن، در زمان کواترنرى نيز شرايط رسوبى البرز جنوبى از نوع رودخانهاى سيلابى است که حاصل آن فرسايش شديد بلندىها و پر شدن سريع گودىها است.

در ايران مرکرى، بيشتر سنگهاى پالئوسن انباشتههاى کنگلومرايى حاصل از چرخههاى فرسايشى رخداد لارامين هستند. سنگهاى ائوسن گاهى نشانگر تکاپوهاى آتشفشانى و گاهى انباشتههاى فليش گونهاند که در حاشيه قارهها انباشته شدهاند. عملکرد رخداد پيرنئن موجب برقرارى محيطهاى اکسيدى – قارهاى محدود شده به همينرو سنگهاى اليگوسن ايران مرکزى گسترش محدود دارند و بيشتر از نوع مارن – سنگ ماسه و کنگلومرا هستند (سازند سرخ پايينى) که رنگ سرخ دارند. پس از رخداد پيرنئن ، در اواخر اليگوسن بخش باخترى ايران مرکزى (قم، ماکو، آذربايجان، تفرش، کاشان 000) با درياى پيشرونده اليگوسن - ميوسن پوشيده شده است. سنگهاى اين درياى پيشرونده کربناتهاى سکويى نوع رمپاند (سازند قم) که در محيطهاى کمژرفا انباشته شدهاند و نشان مىدهند که در اين زمان (اليگوسن – ميوسن ) قسمتهاى باخترى ايران مرکزى زير درياى پيشروندهاى بوده است که به احتمال از زاگرس به اين ناحيه آمده است. سنگهاى نئوژن ايران مرکزى انباشتههاى قارهاى – اکسيدى هستند و نشانگر آنند که از ميوسن پيشين، با پسروى دريا، محيطهاى قارهاى حاکم شده که تا زمان پليوسن و حتى کواترنر ادامه يافته است.

در پهنه زاگرس سنگهاى پالئوژن به سه رخساره ساحلى (سازند ساچون)، سکويى (سازند جهرم) و ژرف (سازنده پابده) هستند که نشانگر شرايط و ژرفاى متفاوت محيط رسوبگذارى پالئوژن زاگرس مىباشند. در ائوسن ميانى، در اثر رخداد پيرنئن، دريا از نواحى ساحلى و سکويى پس نشسته در حالى که در ترافها رخسارههاى ژرف سازند پابده به انباشت خود ادامه مىدادهاند. سنگهاى اليگوسن – ميوسن پيشين زاگرس، حتى در نواحى سکويى، کربناتهاى کم ژرفا است (سازند آسمارى) که به بازگشت دوباره دريا و پوشيده شدن نواحى سکويى اشاره دارد. رديفهاى ميوسن پيشين – پليوسن زاگرس (گروه فارس) معرف انباشتگى رسوبهاى همزمان با کوهزايى هستند که در يک درياى پسرونده به سمت جنوب باخترى ته نشست شدهاند. خروج گسترده زمين در زمان پليوسن سبب شده تا پسروى درياى نئوژن، در زمان پليوسن در بيشترين مقدار باشد به همين رو سنگهاى پليوسن زاگرس انباشتههاى کنگلومرايى (سازند بختيارى) هستند.

در شمال خاورى ايران (کپه داغ) در آغاز سنوزوييک، رخداد لارامين همچنان سبب پسروى دريا و انباشت نهشتههاى قارهاى پالئوسن (سازند پسته ليق) شده است. ولى، از اواخر پالئوسن به طور محلى (سازند چهل کمان) و از ابتداى ائوسن به طور سراسرى محيط دريايى سازند خانگيران برقرار شده است. در مرز تقريبى ائوسن – اليگوسن، عملکرد رخداد پيرنئن سبب خروج گسترده و پس نشست دريا براى هميشه از کپه داغ گرديده به همين رو سنگهاى نئوژن اين ناحيه، ته نشست قارهاى – اکسيدى هستند که گسترش بسيار محدود دارند.

در کوههاى خاور ايران، پس از رخداد لارامين، حوضههاى فليشى شکل گرفتهاند که تا زمان ائوسن ميانى دوام داشتهاند ولى در اين زمان در اثر برخورد نهايى صفحههاى لوت و افغان، دريا به طور گسترده و براى هميشه به سمت جنوب پسروى کرده است. در حوضه مکران، نهشتههاى پالئوسن به رخسارههاى گوناگون خشکى، دريايى کم ژرفا و دريايى ژرفاند که به ويژه انواع ژرف آنها با پوستههاى اقيانوسى همراهاند و بخشى از آميزههاى رنگين مکران را تشکيل مىدهند. شرايط و ژرفاى درياى ائوسن مکران تغييرات زياد داشته است به همين لحاظ واحدهاى سنگچينهاى ائوسن به رخساره و نامهاى گوناگوناند که گاهى با سنگهاى پالئوسن و گاهى با سنگهاى اليگوسن پيوند دارند. نهشتههاى اليگوسن مکران رخساره شيلى – ماسهاى فليشگونه (واحد انگوران) دارند که پس از رخداد اليگوسن ميانى (رويداد ساوين) ته نشست شدهاند و رسوبگذارى آنها تا ميوسن ادامه داشته است. نهشتههاى ميوسن بالايى مکران، رسوبهاى مارنى ژيپسدار، سنگ ماسه، شيل و کنگلومرا است که به نام گروه و يا واحد مکران نامگذارى شدهاند. تغييرات محلى رخسارهها سبب شده تا گاهى براى رديفهاى ميوسن بالايى- پليوسن مکران از نامهايى همچون کنگلومراى پالمى و يا واحد تاهتون استفاده شود. جدا از سنگ ماسههاى سست کمسيمان، بخشى از انباشتههاى پليوسن مکران کنگلومرايى با قطعات بزرگ است که گاهى واحد نهنگ و گاهى کنگلومراى تلخاب نام دارند.

نهشتههاى کواترنرى ايران، به طور عمده رودخانهاى – سيلابى هستند که پهنههاى آبرفتى جوان را مىسازند. با وجود اين در حوضه و حاشيه خزر، نهشتههاى کواترنرى دريايى است. در ضمن، در پارهاى نقاط ايران سنگهاى کواترنرى از نوع روانههاى بازالتى، پادگانههاى دريايى، نهشتههاى بادى و رسوبهاى کويرى است.

جدا از انباشته‎‎هاى رسوبى، در نتيجه فشارش و تنشهاى وابسته به دو رخداد کوهزايى آلپ ميانى و پايانى، بخشى از سنگهاى سنوزوييک ايران معرف تکاپوهاى ماگمايى هستند که به صورت روانهها و خاکسترهاى آتشفشانى و يا تودههاى نفوذى، به ويژه در صفحه ايران رخنمون دارند. فراوانى سنگهاى ماگمايى سنوزوييک به اندازهاى است که از اين دوران به عنوان «دوران ماگماتيسم» ايران ياد مىشود که گاهى، به ويژه در زمان ترشيرى، تکاپوهاى آتشفشانى همراه با فلززايى است به همين رو از ترشيرى ايران به عنـوان « دوره فلزى» نيز ياد مىشود

 

لیست دوره های سنوزوييک
 
پلئيستوسن
 
پليوسن
 
ميوسن
 
اليگوسن
 
ائوسن
 
پالئوسن
 
 
copyright 2007-2008, all right reserved. Geological Survey of Iran