زمين شناسى پزشکى ، مطالعه اثر زمين و عوارض آن برروى سلامت انسان ، حيوان و گياه است . از گذشته دور تاثير عواملى چون آب و هوا ، ميزان رطوبت ، دما و ارتفاع و ديگر عوامل محيطي برروى، انسانها شناخته شده است. اين علم دانشى ميان رشته اى است که به تبعات ديگر شاخه هاى مختلف علوم چون بيولوژى ، شيمى ، فيزيک ، رياضيات،آمار ، کشاورزى ، آب و هوا شناسى ، مينرالوژى ، ايمونولوژى ، اپيدميولوژى ، پاتولوژى و پزشکى جغرافيايى مى پردازد. بررسى و تفحص در هرشاخه از اين علم، دنياى وسيعى ازاجزاء بهم پيوسته ومرتبط با کل را به ما مى نماياند .با کشف قوانين حاکم بر اين ارتباط ، به ماهيت کلى هدف زمين شناسى پزشکى مى رسيم که اين هدف همان شناخت عوامل ژئوژنيک و تأثير بر سلامت موجودات زنده است .
همانگونه که پوسته زمين از عناصر مختلف تشکيل يافته است اعضاء و اندام هاى موجودات زنده نيز از عناصر مختلف بوجود آمده اند. براى مثال بيش از 99 % وزن اندام هاى انسانى از 6 عنصر اکسيژن ، کربن ، هيدروژن ، نيتروژن ، کلسيم و فسفر تشکيل يافته است . برپايه مطالعات انجام شده دو گروه اصلى از عناصر اهميت ويژه اى درسلامت و بهداشت انسان دارند . گروه اول ، عناصر ضرورى و حياتى شامل آهن ، منيزيم ، پتاسيم ، کلسيم ، روى ، مس ، يّد ، سلنيم ، فلورئور است . گروه دوم شامل عناصرى است که در مقادير بسيار کم ، اثرات فيزيولوژيکى زيان­آورى ايجاد مي­نمايند که عبارتند از کادميم ،آلومينيوم ، ارسنيک ، سرب ، جيوه و برخى از ترکيبات اورانيوم.
بنابراين فرآيندهاى بيولوژيک ، اين عناصر را براى انجام وظايف بيوشيميايى خاص و ضرورى براى ادامه حيات بکار مى گيرند.برخى از اين عناصر، نقش مهمى در متابوليسم عادى وعملکردهاى فيزيولوژيک درانسان دارند مثلاً کلسيم ، فسفر، فلوئور ومنيزيم نقش مهمى در عملکردهاى ساختارى استخوان و غشاء سلولى دارند. برخى از اين عناصر مثل روى، مس ، سلنيم ، منگنز و موليبدن ، از اجزاء ضرورى آنزيم ها بوده ويا به عنوان حامل آهن براى ليگاندها در متابوليسم عمل مى نمايد . گروهى نيز همانند يّد و کروم ، در ساختار اصلى هورمون ها شرکت دارند . بنابراين عناصر در چرخه طبيعى حيات از طريق خاک ، آب و گياه وارد سيستم بدن موجودات زنده مى شوند .
لذا با توجه به به اهميت اين علم نوين و نياز کشور سازمان زمين شناسى و اکتشافات معدنى کشور در تاريخ 9/12/1383 مبادرت به ايجاد واحد اجراى پژوهش هاى زمين شناسى پزشکى نموده است .
اهم شرح وظايف طرح اجراى پژوهشهاى زمين شناسى پزشکى :
اين طرح شامل کميته هاى فنى-تخصصى و تحقيقاتى ذيل است :
1- کميته بررسى ژئوشيمى
1-1- بررسى تفصيلى ژئوشيمى پزشکى خاک و رسوب مناطق مورد مطالعه در سطح کشور (موضوعى- منطقه اى – ناحيه اى) جهت شناسايى کمى و کيفي عناصر مختلف در روند تاثير بر سلامت موجودات زنده .
2-1- بررسى تفصيلى مقاطع صيقلى و کانى سنگين مناطق مورد مطالعه جهت رديابى عناصر محيطى و تعيين منشا آنها.
3-1- طراحى نمونه بردارى ، انجام عمليات صحرايى نمونه بردارى و پردازش داده هاى آناليز آزمايشگاهى و معرفى مناطق آلوده با منشاء ژئوژنيک وآنتروپوژنيک .
4-1- تنظيم گزارشات بيوژئوشيمى پزشکى و تعيين حد مجاز و حد مطلوب آلاينده و تعيين ميزان آنومالى در محيط براساس استانداردهاى پزشکى موجود .
5-1- تحقيق و تلاش در اخذ بهترين استانداردهاى موجود در مورد رسوب و خاک مناطق مختلف با بهره ورى گوناگون ( مسکونى ، صنعتى ، تفريحى ، کشاورزى ) با در نظر گرفتن وضعيت زمين شناسى منطقه مورد مطالعه .
6-1- ترسيم و تنظيم نقشه هاى آنومالى ژئوشيمى پزشکى و مشخص نمودن حد مجاز و مطلوب آلاينده ها و تفسير موضوعى آن .
7-1- استفاده از سيستم اطلاعات جغرافيايى GIS با بهره گيرى از امکاناتى چون نمايش ، جستجوى مکانى و آناليز و تلفيق داده ها .
8-1 بدست آوردن ارتباط بين فرايندهاى زمين شناختى موثر در توزيع عناصر سمى و ضرورى در محيط و ارتباط آن با انواع بيمارى ها در انسان و ساير موجودات زنده .
9-1 تلفيق داده هاى حاصل از فاکتورهاى زمين شناختى موثر در بروز بيمارى هاى بومى مانند آب، خاک ،رسوب، گياه و مواد پرتوزاى طبيعى .
10-1 جديت در امر ترجمه و تاليف کتب وابسته به ژئوشيمى پزشکى و ديگر شاخه هاى مرتبط با علم زمين شناسى پزشکى و ايجاد روابط علمى و تحقيقاتى با کشورهاى در حال کار در اين زمينه
2- کميته بررسى هيدروژئوشيمى :
1-2- بررسى تفصيلى روان آبها و آبهاى زيرزمينى مورد استفاده در شرب يا کشاورزى با نگرش هيدروژئوشيمى و هيدرولوژى و تعيين کمى و کيفى عناصر مختلف و آلاينده .
2-2- طراحى نمونه بردارى ، انجام عمليات صحرايى و نمونه بردارى سيستماتيک آب ، تعيين روش آزمايشات ، پردازش داده هاى آناليز آزمايشگاهى و معرفى مناطق آلوده با منشاء ژئوژنيک و آنتروپوژنيک با هدف بررسى تأثير آلاينده ها بر سلامت موجودات زنده .
3-2- ترسيم و تنظيم نقشه هاى آنومالى هيدروژئوشيمى و مشخص نمودن کمى آلاينده ها و تفسير موضوعى آن .
4-2- جديت در امر جمع آورى آرشيو مستند از گزارشات علمى ارائه شده در مورد آب مناطق مختلف و جديت در امر ترجمه و تأليف کتب وابسته به هيدروژئوشيمى و شاخه هاى مرتبط با زمين شناسى پزشکي.
3- کميته بررسى راديونوکلئيد هاى طبيعى :
1-3- تعيين مناطق با پرتوزايى بالا در سطح کشور براى انجام تحقيقات و بررسى کنترل راديولوژيک محيط زيست .
2-3- اندازه گيرى ميزان پرتوگيرى مردم و مشارکت در امر تحقيق و پژوهش راديولوژيک محيط و تاثير متقابل اشعه با واکنش عناصر مختلف محيطى بر موجودات زنده.
3-3- تعيين کمى و کيفى مواد پرتوزا در نمونه هاى محيطى ، معدني و مواد بيولوژيکى .
4-3- انجام کليه آزمايشات در بخشهاى مختلف (آب- خاک- رسوب- گياه - موجودات زنده و مواد معدنى ) و تعيين ظرفيت راديولوژيکى محيط زيست‌.
5-3- مقايسه ميزان پرتوزايى هر يک از راديوايزوتوپها در آب و رسوبات و محاسبه (Concentration Factor)
6-3- تهيه مدلهاى محيطى مورد نياز جهت تعيين ميزان پرتو گيرى مردم ناشى از منابع پرتوزاى طبيعى در اکوسيستم هاى مختلف .
7-3- جديت در امر جمع آورى آرشيو مستندات و گزارشات علمى ارائه شده در زمينه مواد راديواکولوژى طبيعى و تلاش در امر ترجمه و تأليف کتب وابسته .
8-3- تحقيق جهت اتخاذ استانداردهاى منطقه اى با نگرش و توجه خاص به استانداردهاى بين المللى براى مواد پرتوزاى طبيعى .
4- کميته بررسى ژئوبوتانى :
1-4- بررسى تفصيلى خاک و تعيين حد آستانه تمرکز مواد معدنى و تعيين آنومالى محيطى بر اساس استانداردهاى زيست محيطى پزشکي.
2-4- مطالعه جامع تنوع زيستى گونه هاى گياهى در مناطق مورد مطالعه شامل تعيين گونه و واحدهاى زير گونه اى گياهان ، تعيين فرم هاى رويش غالب و نادر ، تهيه کليد هاى شناسايى عکس و نقشه پراکنش .
3-4- مطالعه جامعه شناسى گياهى در مناطق مورد نظر به منظور تعيين جوامع گياهى شاخص منطقه وتعيين گونه هاى غالب و شاخص .
4-4- مطالعه Autecology بر روى گياهان مقاوم به آلاينده هاى خاص در منطقه با تاکيد بر ويژگيهاى خاک شناسى شامل غلظت عناصر خاص نظير فلزات سنگين .
5-4- تعيين غلظت عناصر به ويژه فلزات سنگين در بخشهاى مختلف گياهان و مشخص نمودن اندامهاى ذخيره کننده آن و چگونگى مصرف گياه در موجودات زنده .
6-4- تاثير عوامل محيطى در محيطهاى آلوده بر ريخت شناسى گياهان.
7-4- تعيين آزمايشات و روشهاى استاندارد آزمايش در هر مرحله از کار و بر روى هر کدام از بخشهاى مختلف مورد مطالعه.
8-4- جديت در امر ترجمه و تاليف کتب مربوط با هدف واحد پژوهش هاى زمين شناسى پزشکى در مناطق مختلف.
5- کميته بررسى پزشکى :
1-5- بررسى و تحقيق در اپيدمى هاى حاد ومزمن در مناطق تعيين شده و اعلام آمار بيمارى هاى مربوطه .
2-5- بررسى و تحقيق در مورد زمينه سازهاى بيماريهاى مختلف با توجه به داده هاى چند بعدى .
3-5- تعيين در صد آسيب پذيرى جمعيت مورد مطالعه در هر منطقه جهت ارائه آمار به مراکز تحقيقاتى _ آموزشي بين المللى .
4-5- بکارگيرى روشهاى موثر جهت پيشگيرى از آسيبهاى احتمالى به افراد و بيمارى زايى در آنها .
5-5 بررسى و تحقيق دامپزشکى در مناطق مورد مطالعه با نگرش زمين شناسى پزشکي.
6-5- تهيه گزا رش مستند از بيماريهاى بومى در هر منطقه از کشور براى تهيه آرشيو و تعيين اولويتهاى بررسى و تطبيق با گزارشات.
7-5- جديت در امر جمع آورى آرشيو مستند از گزارشات ارائه شده در زمينه بروز بيمارى هاى بومي.
8-5- ترجمه و تأليف متون پزشکى مرتبط با اپيدميولوژى ، سم شناسى محيطى ، پاتولوژى ، پزشکى جغرافيايى و … در ارتباط با هدف واحد پژوهش هاى زمين شناسى پزشکى .
×سازمانها و نهادهاى استفاده کننده از تحقيقات زمين شناسى پزشکى :
1- وزارت بهداشت،درمان وآموزش پزشکى و زيرمجموعه هاى تابعه؛
2- وزارت صنايع و معادن و تمامى سازمانهاى مرتبط ؛
3- وزارت علوم- تحقيقات و فن آورى ؛
4- وزارت جهادکشاورزى ؛
5- وزارت نيرو و زير مجموعه وزارتخانه نظير سازمان آب و فاضلاب کليه استانها ؛
6- سازمان محيط زيست کشور ؛
7- دانشکده هاى پزشکى و گروه پزشکى کشور ؛
8- دانشکده هاى کشاورزى و گروه کشاورزى ؛
9- سازمان انرژى اتمى کشور ؛
10- مؤسسه استاندارد و تحقيقات صنعتى ايران.
×اقدامات انجام شده :
بررسى زمين شناسى پزشکى در برگه 100000: 1 تهران که مشتمل بر چندين جلد گزارش قابل ارائه مى باشد .
چشم اندازآينده :
با توجه به اينکه کشور ما بخشى از کمربند پراکندگى جغرافيايى بيمارى هايى نظير ( گواتر ، کم خونى ، تالاسمى ماژور و برخى از انواع سرطانها ) ميباشد. لزوم بررسى و تحقيقات همه جانبه در سطح ملى امرى بديهى است .
لذا اين واحد پژوهشى در نظر دارد به استناد به تفاهم نامه هاى منعقده با وزارت بهداشت درمان آموزش پزشکى ، سازمان انرژى اتمى کشور ، سازمان آب و فاضلاب استان تهران و ديگر مراکز آموزشى تحقيقاتى دانشگاهى در اولين گام بر طبق گزارشات ارائه شده به تحقيقات موضوعى و منطقه اى بپردازد و سپس با انجام پژوهش هاى ناحيه اى و وسيع سعى در برقرارى ارتباط مفهومى بين آلاينده هاى ژئوژنيک و بيمارى هاى مرتبط نمايد .