تشکیل سیمانهای آهکی و دولومیت ثانوی و ارتباط آنها با توالی های رسوبی سازند مزدوران در شمال شرقی ایران

دسته سنگ شناسی رسوبی
گروه سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور
مکان برگزاری دوازهمین گردهمائی علوم زمین
نویسنده یعقوب- لاسمی
تاريخ برگزاری ۱۸ بهمن ۱۳۷۲
سازند مزدوران (ژوراسیک بالایی) در یک پلاتفرم کربناته کم عمق که در مجاورت دریایی عمیق تر قرار داشته، بجای گذاشته شده است. نهشته های کربناته این سازند تحت تاثیر فرایندهای دیاژنتیکی نظیر میکریتی شدن دانه های اسکلتی، انحلال دانه های اسکلتی آراگونیتی، انحلال فشاری، سیمانی شدن تدفینی- آب شیرین و دولومیت زایی قرار گرفته اند.
مطالعاتی که برروی نمونه های بیشماری از این سازند انجام شده، نشان می دهد که سیمانهای هم ضخامت و دریایی اولیه نادر هستند. این مهم می تواند نمایانگر نرخ رسوبگذاری زیاد کربنات در هنگام بالا آمدن سطح نسبی آب دریا باشد. در اینصورت زمان کافی برای تشکیل این گونه سیمانها وجود نداشته است. آب و هوای خشک در زمان ژوراسیک بالایی که بواسطه وجود مواد تبخیری نظیر ژیپس و انیدریت مشخص می گردد و احتمالاٌ وجود دانه های آراگونیتی کم (دانه های اوئید کلسیتی) باعث شده که فابریک های سیمان وادوز- فری آتیک (Vadose Phreatic) به ندرت تشکیل شوند. به همین دلیل، انحلال فشاری در محل تماس دانه ها تشدید گردیده و مرزهای بین دانه ای از نوع مضرس و فابریک های سیمان تاخیری تدفینی به مقدار زیاد پدید بیایند. این سیمانها بیشتر شامل سیمانهای هم محور حاشیه ای
(Syntaxial Overgrowth) بدور خرده های خارپوستان، بلوکی، دروزی، موزائیک و پویکیلوتوپیک می باشند که فابریک های حاصل از فشردگی تدفینی همراه هستند.
رخساره های حاشیه پلاتفرم کربناته، که بیشتر شامل اوئید گرینستون (Ooid Grainstone) بیوکلاست گرینستون (Bioclast Grainstone) بیو کلاست، اوئید، اینتراکلاست گرینستون (Intraclast Granstone) می باشد، در سنگ های سازند مزدوران فراوان هستند. در بخش شرقی حوضه رسوبی کپه داغ، این رخساره ها بوسیله دولومیتهای درشت بلور ثانوی جایگزین می شوند. وجود سایه ای از دانه های آهکی حاشیه پلاتفرم (در هنگامیکه رخساره های آهکی کاملاٌ دولومیتی شده اند) و یا حفظ بعضی از دانه های آهکی (در زمانیکه رخساره ها کاملاٌ دولومیتی نشده اند) نشان می دهند که رخساره های پر تحرک انتهای پلاتفرم دریایی مزدوران که دارای تخلخل اولیه و نفوذ پذیری بوده اند، تحت تاثیر فرایند دولومیتی شدن قرار گرفته اند. این شواهد در واحد های دولومیتی ضخیمی که سنگ مخزن گازی در شمال شرقی ایران می باشند، دیده می شوند. منشاء این دولومیتها، گرینستونهای آهکی بوده اند که در زمان پیشروی (Transgressive Systems) و یا سکون نسبی و حداکثر سطح آب دریا (High stand System) پدید می آیند.
در سالهای اخیر، تشکیل دولومیت بوسیله آب دریا در کربناتهای نفوذ پذیر حاشیه فلات قاره دریاها مورد توجه قرار گرفته است. در این حالت حجم زیادی از رسوبات متخلخل دریایی به علت نفوذ دائمی آب دریا در میان آنها می توانند به دولومیت تبدیل شوند. تشکیل دولومیت های سازند مزدوران توسط کنوکسیون کوهات (Kohout Convection) و پمپاژ آب دریا در رخساره های انتهای پلاتفرم و در سیستم های پیشرونده (Ts) و حداکثر سطح دریا و سکون نسبی آن (HS) به نحو بهتری امکان پذیر بوده است. ضمن آنکه این دولومیتها در بخش شرقی حوضه کپه داغ فراوانتر هستند، ولی در بخشهای دیگر (برای مثال بخش غربی و جنوبی حوضه) نادر می باشند، پیشنهاد می شود که یک جریان باد غالب از جهت شمال غربی منجر به پمپاژ بهتر آب دریا در بخش رو به باد حاشیه پلاتفرم مزدوران و در نهایت دولومیتی شدن آنها گردیده است.

کلید واژه ها: خراسان شمالى