شواهد پتروژنتیکی توده نفوذی و اسکارن های چندزادی (Polygenetic) کوه آهن منطقه دهشیر استان یزد

متن اصلی:
     سنگ میزبان منطقه کربناتهای سازند تفت است که از نقطه نظر سنگنگاری مجموعهای از بیومیکریت، میکروسپارایت و آهکهای دولومیتی است. پدیده دولومیتی شدن سرآغاز تحرک شیمیایی در سیستمی است که تعادل آن از نظر حرارتی با بالا آمدن تودهی نفوذی به هم خورده و یون Mg از توده نفوذی یا از سنگهای اطراف در سیستم سیالات موجود در محیط جابهجا شده و باعث دولومیتی شدن آهکها شدهاند (سبزهئی و همکار، 1365).
توده نفوذی منطقه دامنهای از سنگهای بازیک تا اسیدی را شامل میشود. تیپهای بازیک در حد کوارتز مونزودیوریت بوده و تیپهای اسیدی در حد گرانودیوریت است که بیشترین حجم توده را تشکیل میدهد. پلازیوکلاز و کوارتز به عنوان کانیهای اصلی و آلکالی فلدسپار، کلسیت، اپیدوت، کانه، آپاتیت و اسفن از متشکلین فرعی گرانودیوریت محسوب میگردد.
توده نفوذی طی سه مرحله جایگیری اولیه، متاسوماتیسم و گرمابی شکل گرفته است (جدول1). در مرحلهی جایگیری اولیه، کانیهای اولیه تیپهای بازیک نظیر پیروکسن و پلاژیوکلاز تشکیل شده است. مرحلهی متاسوماتیسم با سرد شدن توده نفوذی و شکلگیری جریانهای همرفتی سیالات در اطراف توده نفوذی شروع شده است. در این مرحله سیالات آبدار گرانیتی (که یک فاز تأخیری ماگماتیسم است) کانیهای اولیه تیپهای بازیک را تحت تأثیر متاسوماتیسم حالت جامد قرار داده است. برخی شواهد بافتی این مرحله عبارتند از: بعضی پلاژیوکلازهای قدیمیتر توسط پلاژیوکلازهای جوانتر قطع شده است. خصوصیات نوری این دو نسل متفاوت است. برای مثال برجستگی پلاژیوکلازهای قدیمی بیشتر است. برخی پلاژیوکلازها داری حاشیه سالم و مرکزی تجزیه شده هستند. محو شدن ماکل، خاموشی غیریکنواخت و برشی شدن پلاژیوکلاز از موارد دیگر است. در حواشی پیروکسنها و آمفیبولها، بیوتیت ثانویه به خرج پیروکسن و آمفیبول تشکیل شده است. در مرحله گرمابی هجوم سیالات پرفشار باعث ایجاد شکستگیهایی در حاشیهی توده نفوذی اولیه شده است و سپس این شکستگیها توسط کانیهایی از جمله گارنت رگهای پر شده است.
با توجه به شواهد ژئوشیمیایی و پتروگرافی میتوان چنین نتیجه گرفت که این سنگها حاصل آلایش ماگمای بازیک منشأ گرفته از گوشته با ماگمای اسید حاصل از ذوب بخشی پوسته میباشد.
سنگهای آتشفشانی منطقه با ترکیب داسیت است و به صورت گنبدهای زیرآتشفشانی گدازه در غرب توده نفوذی قرار دارد.
سنگهای دگرگونی منطقه شامل سه گروه اصلی هورنفلس، مرمر و اسکارن است. در هورنفلسها کانهسازی پیریت در ابعاد مختلف صورت گرفته است. مرمر از نوع مرمر کلسیتی است، اسکارنها از دو گونه برون اسکارن و درون اسکارن بوده و برحسب همایندکانیایی (Paragenesis) به 4 دسته کلینوپیروکسن ـ پلاژیوکلاز اسکارن، ملیلیت اسکارن، کلینوپیروکسن ـ گارنت ـ وزوویانیت اسکارن و کوارتز ـ اپیدوت اسکارن تقسیم میشوند.
اسکارنهای نیز به تبعیت از توده نفوذی سه مرحله پیشرونده، قهقرایی ـ متاسوماتیسم و گرمابی طی کردهاند (جدول ـ 1) در مرحله پیشرونده همایند کانیهای بدون آب تحت تأثیر توده نفوذی بازیکی دید آمده است. در این مرحله حرارت زیاد، فشار، عمق و XCO2 کم میباشد. در مرحله قهقرایی ـ متاسوماتیسم همایند کانیهای آبدار تحت تأثیر نوفذ تودههای اسیدی سرشار از سیال حاصل شده است. در این مرحله XH2O بالا است. در مرحله هیدروترمال سیالات غنی از Co2 به داخل اسکارنهای نفوذ کرده و موجب پیدایش کانیهایی به خرج کانیهای تشکیل شده در مراحل قبلی شده است. کلیه واکنشهای اتفاق افتاده در مراحل فوق تعیین شده است.
در مرحله پیشرونده یک فاز گارنت اولیه، در مرحلهی قهقرایی ـ متاسوماتیسم یک فاز گارنت جانشینی و در مرحله گرمابی نیز یک فاز گارنت رگهای تشکیل شده است و این گارنتها از نظر عناصر اثری و کمیاب خاکی با همدیگر مقایسه شده است.
سه رخساره پیروکسن ـ هورنفلس، هورنبلند ـ هورنفلس وآلبیت ـ اپیدوت ـ هورنفلس همراه با زیر رخسارههای آنها در منطقه تشخیص داده شد.
با توجه به دولومیتی بودن سنگ مادر، کانیهای منیزیمدار همچون ملیلیت، مونتیسیلیت، فلوگوپیت و کلریت منیزیمدار تشکیل شده است. بنابراین این اسکارنها از نوع اسکارنهای منیزین هستند.
کانهزایی اقتصادی این اسکارنها شامل پیریت، کالکوپیریت، اسفالریت و مگنتیت میباشد که براساس تجزیه SEM و میکروسکوپ انعکاسی مشخص شده است.

کلید واژه ها: دهشیر پترولوژی یزد