بررسی ویژگیها و فعالیت های لرزه ای منطقه مکران

دسته لرزه زمین ساخت
گروه سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور
مکان برگزاری سومین همایش سالانه انجمن زمین شناسی ایران
نویسنده آرزو درستیان-محمدرضا قیطانچی
تاريخ برگزاری ۱۸ شهریور ۱۳۸۴
متن اصلی:
     منطقه زمین ساختی مکران از نظر گسترش جغراقیایی شرق تنگه هرمز در شمال دریای عمان تا حدود غرب بندر کراچی در پاکستان را شامل می‌شود. طول آن در امتداد شرقی – غربی کمتر از 1000 کیلومتر بوده و عرض آن در امتداد شمالی – جنوبی است که مقدار آن در شرق در حدود 600 کیلومتر و در غرب حدود 400 کیلومتر می‌باشد. این منطقه از شرقی توسط سیستم گسل امتداد لغز چپ گرد اورناچ- نال و کمربند افیولیتی مربوط به آن با صفحه هند مجاور بوده و در غرب توسط سیستم گسلهای رورانده زندان – میناب از منطقه زاگرس جدا می‌شود. حد جنوبی آن گودال اقیانوسی دریای عمان و کمربندی افیولیتی شمالی آن با رشته کوههای چین خورده زاگرس مجاور است. لازم به ذکر است که گسل ساحلی مکران مرز تکتونیکی ویژه ای در این منطقه نیست بلکه یکی از گسلهای بزرگ مکران اغلب معکوس، طولی و با روند عمومی تقریباً غربی – شرقی است . دیگری از گسلهای منطقه برشی و عرضی هستند کهغالباً به طور مزدوج نمایان شده و از گسلهای طولی رورانده جوان تر هستند. در ناحیه مکران داخلی ایران ملاحظه شده است که گسلهای برشی عرضی گسلهای طولی و چینها را قطع می‌کند.
پس از تاسیس شبکه استاندارد زلزله شناسی خطای داده های لرزه نگاری دستگاهی در تعیین محل کانون سطح زمین لرزه های بزرگ از 1963 تا 1977 به 15 تا 30 کیلومتر تقلیل یافت. اما متاسفانه عدم یکنواختی در داده های لرزه های تا حال حاضر وجود دارد و تعیین دقیق ژرفای بیشتر زمین لرزه های خاورمیانه توأم با خطا و حتی در برخی موارد غیر ممکن است. با این حال، از مطالعه بر روی عمق زمین لرزه های مکران چنین استنباط می‌شود که فعالیت لرزه ای از سمت ساحل مکران به طرف قوس آتشفشانی بزمان تفتان – سلطان عمیق تر می‌شود بدین معنی که فعالیت لرزه ای کم عمق از دریای عمان در نزدیکی ساحل شروع شدن و در داخل خشکی ادامه می یابد. در حدود 175 کیلومتری شمال ساحل مکران عمق فعالیت لرزه ای به تدریج افزایش یافته و در جنوب قوس آتشفشانی به حدود 80 تا 100 کیلومتر نیز می‌رسد. این افزایش عمق هر چه بواسطه کمبود اطلاعات تغییر شیب روشنی را ارائه نمی دهد اما تصویری از منطقه بنیوف را بازسازی نموده و مسیر احتمالی فرورانش بستر اقیانوسی دریای عمان به زیر توده های قاره ای لوت را آشکار می‌کند. می‌توان انتظار داشت که وقوع زمین لرزه های عمیق در قرن جاری دلیلی بر ادامه این فعالیت باشد و احتمالاً تا بسته شدن دریای عمان ادامه خواهد داشت.
متاسفانه در نوشته های تاریخی به وقوع زمین لرزه های بزرگ و مخرب در منطقه مکران اشاره نشده است که البته فقر اطلاعات را می‌توان با پائین بودن کیفیت زندگی در این نواحی و پراکندگی توزیع جمعیت، و همچنین با ساختار ویژه زمین شناسی منطقه مرتبط دانست با وجود این فراوانی گسلهای بزرگ و کوچکی که به آنها اشاره شد شواهدی دال بر وقوع رویدادهای گذشته و آینده منطقه می‌باشند. منطقه لرزه خیزی رقمی کناره های جنوبی ایران تا سواحل پاکستان در قرن جاری حاکی از آن است که لرزه خیزی مکران با منطقه چین خورده زاگرس که فعالیت لرزه ای مداوم دارد، متفاوت است. صرفنظر از زلزله های محلی که با فاصله زمانی بیشتری نسبت به منطقه زاگرس روی می دهند، به طور کلی فعالیت لرزه ای در منطقه مکران به صورت بروز زمین لرزه های های بزرگ و دوره های بازگشت نسبتا طولانی می‌باشد. منطقه مکران ساحلی پاکستان در قرن اخیر فعال بوده و حداقل دو زمین لرزه بزرگ در آنجا رخ داده است در حالیکه ادامه همین منطقه در ایران تقریباً آرام بوده است. در مقابل، ناحیه مکران داخلی ایران تا حدودی فعال بوده و زمین لرزه هایی با بزرگی متوسط در آن روی داده است. در این مطالعه، زلزله خیزی قرن حاضر منطقه مکران بر مبنای اطلاعات موجود و داده های آژانسهای معتبر بین المللی در 6 بازه زمانی پنج ساله از 1965 تا 1995 و همچنین از 1995 تا ماه می 1999 طی دوره زمانی ساله مورد مطالعه و بررسی قرار گرفت و نقشه های توزیع زمانی و مکانی و تغییرات عمیق تر ترسیم گردید. زمین لرزه های سالهای 1900 تا 1965 به جهت کم بودن امکانات لرزه نگاری از اعتبارات بالایی برخوردار نیستند و به نوعی تاریخی محسوب می شونند، اما به دلیل وقوع زمین لرزه هایی متعدد و بزرگ در این باره زمای مورد توجه و بررسی قرار گرفتند. مقایسه توزیع زمین لرزه ها نشان دهنده تغییرات فعالیت لرزه خیزی در فواصل زمانی مختلف بوده و به کمک تفسیرهایی که ازمکانیسم و انرژی زمین لرزه ها و تغییرات عمق خواهیم داشت می‌توان به چگونگی روند و طبیعت لرزه خیزی منطقه مکران پی برد.
از بررسی زلرزه ها ی منطقه مکران، طی سالها 1965-1900 میلادی چنین استنباط می‌شود که در این باره زمانی نواحی کناره غربی مکران آرام بوده، اما رویداد زمین لرزه ای در سال 1943 با بزرگی 8/5 درجه ریشتر در مقیاس امواج سطحی می‌توان بعنوان زلزله پیش رسی (Precursor) برای زلزله بزرگی 1945 پاسنی – اورمره (Ms=8.2) در سواحل شرقی مکران (توأم با دریا لرزه تسونامی که بیشتر مرتبط با زمین لرزه های مناطق فرورانش هستند، رخ داد) تقلی گردد. از مهمترین رویدادهای لرزه ای دیگر در این باره زمانی می‌توان به زلزله 17 مارس و 7 اوت 1946 با بزرگیهای پنج و 5/5 ریشتر به عنوان پس لرزه های زمین لرزه پاسنی و به زلزله های نهم ژوییه 1950 با بزرگی 6 ریشتر و 14 نوامبر 1950 به بزرگی 5/5 ریشتر اشاره کرد. بین سالهای 1945 تا 1955 مکران داخلی وضعیت آرامی دارد. این در حالی است که جنبش لرزه ای در قسمتهایی از زونهای مکران داخلی به گواه وقوع زمین لرزه های نیمه عمیق در این دوره وجود داشته است. گسترش و بهبود ایستگاههای لرزه نگاری در دهه های اخیر در بالا رفتن تعداد و کیفیت تعیین محل زمین لرزه ها موثر بوده است. صرفنظر از این عامل، فعالیت لرزه ای در دو بازه زمانی 1975-1965 در بخش غربی منطقه مکران در داخل خشکی بیشتر و در نزدیکی ساحل کمتر بوده در حالی که در بخش شرقی مکران سطح لرزه خیزی خشکی، بیشتر و در نزدیکی ساحل کمتر بوده است. طی سالهای 1975 تا 1988، اکثر فعالیت لرزه ای به مناطق داخلی با جهتی تقریبی از جنوب شرقی به شمال غربی کوچ کرده و تمرکز زلزله ها طی سالهای 1980-1975 در منطقه مکران غربی و در داخل خاک ایران، و در بازه زمانی 1995-1990 در مناطق مرکزی مکران پاکستان تاییدی بر این مطلب است.
در این پژوهش ساز و کار زمین لرزه های منطقه مکران مورد بررسی قرار گرفته است. در برخی زمین لرزه ها محو کشش موازی با منطقه شیب داری است که فعالیت لرزه ای در آن اتفاق می افتد. اکثر ساز و کارهای تعیین شده بویگه در منطقه مکران ساحلی به مکانیسم زلزله هایی با مولفه نرمال شباهت دارند اما ذکر دو نکته در اینجا ضروری است؛ اولا مولفه نرمال به زلزله های عمیق مرتبط نمی شوند. ثانیا گسلش نرمال با زمین ساخت تراکمی منطقه مکران مطابقت ندارد. لذا تفسیر قابل قبول این است که زمین لرزه های مذکور به کشش در محل انحنای منطقه شیب دار فعالیت لرزه ای (منطقه بنیوف) نسبت داده می‌شود. وجود زمین لرزه هایی در منطقه با مولفه امتداد لغز یا رورانده همانند زمین لرزه 27 نوامبر 1945 با بزرگی 2/8 ریشتر در مقیاس امواج سطحی را می‌توان احتمالاً بر اساس فرورانش لیتو سفر اقیانوسی و در مرز ژئوتکتونیکی توجیه کرد.
در این مقاله سعی شده است روند زلزله خیزی منطقه با بیان ریاضی آماری بگونه ای مورد توجیه گردد. بدین منظور ابتدا تعداد زمین لرزه های با بزرگی5/7،…،5/4،4+ M> ریشتر در منطقه مشخص گردید. سپس با محاسبه (N)Log و ترسیم نمودار خطی آن بر حسب M بر اساس روش حداقل مربعات بهترین برازش خطی انجام گرفت بطوریکه ضریب a که نمایانگر زمین ساخت منطقه است و نقش مهمی در تعیین فعالیت لرزه خیزی و در نتیجه پهنه بندی مناطق لرزه زا دارد و پارامتر b که بیانگر مقدار فراوانی زمین لرزه های کوچک و بزرگ نسبت به هم و به عنوان پارامتری مهم در زمین شناسی ساختمانی مطرح است، در بازده زمانی 99 ساله و همچنین نرمالیزه شده برای یک سال محاسبه گردیدند. علاوه بر محاسبه پارامترهای فوق، دوره بازگشت زمین لرزه ها متناسب با بزرگی های آنها در منطقه مکران مشخص گردید. ضرایب زلزله خیزی مذکور وجود منطقه بالقوه ای با توان لرزه خیزی بالا در آینده را تایید می‌کنند

کلید واژه ها: سیستان و بلوچستان