معرفی گسله کواترنری باباامان در منطقه بجنورد، شمال غرب استان خراسان

دسته تکتونیک
گروه سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور
مکان برگزاری سومین همایش سالانه انجمن زمین شناسی ایران
نویسنده محمد غفوری-فرزین قائمی-ناصر حافظی مقدس
تاريخ برگزاری ۱۸ شهریور ۱۳۸۴
متن اصلی:
     منطقه مورد مطالعه
منطقه مورد مطالعه بخشی از حوضه رسوبی چین خورده کپه داغ میباشد. حوضه رسوبی کپه داغ پس از بسته شدن دریای هرسی نین در اواسط تریاس به شکل یک حوضه درون قاره ای در شمال شرق ایرانتشکیل شده است (Berberian & King 1981) . این حوضه در شمال استان خراسان، شمال شرق استان گلستان و جنوب کشور ترکمنستان گسترش دارد. از نظر مورفولوژیکی کمربند چین خورده کپه داغ بطرف جنوب غرب با دره های کشف رود – اترک با دشتهای آبرفتی وسیعی محدود شده و بوسیله راست گسلهائی که حرکات نسبتاً افقی با جهت شمال شمال غرب – جنوب شرق دارند مورد تخریب فرسایش قرار گرفته است. بطور کلی شکل گیری حوضه کپه داغ و ساختمان درون حوضه آن در ارتباط مستقیم با رخدادهای زمین ساختی یا مورفوتکتونیک بوده و رشته کوهها و دشتهای موجود در این زون حاصل فازهای تکتونیکی در ادواز مختلف زمین شناسی بوده که گاه بطور محلی نیز عمل کرده و در نتیجه یک حوضه دریایی کم عمق در آن تشکیل شده است و در این حوضه ابتدا رسوبات مولاس قاعده ای کشف رود و سپس رسوبات دریایی کم عمق کربناته و شیلی تشکیل شده اند. این فرآیند تا اواخر پالئوژن ادامه داشته و سپس در اثر کوزهای آلپ حوضه کپه داغ از آب خارج شده و پس از آن رسوبات خشکی روی مجموعه های قبلی بر جای گذاشته شده اند. در منطقه مورد مطالعه عمدتاً سازندهای تیرگان، مجموعه های قبلی بر جای گذاشته شده اند. در منطقه مورد مطالعه عمدتاً سازندهای تیرگان، سرچشمه و سنگانه متشکل از آهک، مارن و شیل گسترش دارند (Afshar-Harb, A1979)
این منطقه از نظر حرکات شدید تکتونیکی قسمتی از زون گسلی کپه داغ بوده ه از برخورد میان صفحات توران از شمال و صفحه ایران در جنوب در بر میگیرد. فشردیهای ناشی از تکتونیک شدید در این منطقه شکستگی های بسیار زیادی را در سطح زمین رخنمون ساخته است گسلهای اصلی منطقه دارای روند شمال غربی جنوب شرقی بوده و تعدادی نیز از روند شرقی غربی تبعیت نموده و گسلهای فرعی بصورت مورب با گسلهای اصلی در پیوند میباشند. چالنکو (1974) که گسلهای لرزه خیز در منطقه را مورد بررسی قرار داده است آنها را بصورت یک سیستم گسلای مورب با جهت شمال شمال غرب جمع بندی نموده است. بربریان (1976) به نقل از چالنکو فعالیتهای لرزه خیزی گسلها را با فعالیت سیستم گسلهای مورب در اواخر پلیوسین و در آغاز مرحله پاسادنین از کوهزائی آلپ می داند. در بین گسلهای منطقه، گسلهای اصلی کپه داغ باغان – گرماب و بجنورد از فعالیت لرزه خیزی بیشتری در قرن حاضر برخوردار بوده اند.
معرفی گسله کواترنری بابا امان
این گسله با امتداد تقریبی N70W از ارتفاعات شرق تا شمال شرقی مجتمع پتروشیمی بجنوبد آغاز شده و بطرف جنوب غرب ادامه یافته و پس از عبور از محل تونل بابا امان نهایتا در نزدیکی شهر بجنورد وارد رسوبات دشت شده و از شهر بجنورد نیز عبور میکند.
تا کنون در هیچ گزارش و نقشه زمین شناسی اشاره ای به این گسله نشده و تنها قسمت کوچکی از رخنمون شمال شرقی آن در نقشه زمین شناسی 250000/1 بجنورد مشخص گردیده ولی در هر حال تا کنون به عنوان یک گسل جنبای کواترنر به آن نگریسته نشده است.
در تمامی رخنمونها رسوبات کواترنری توسط این گسل بریده و جابجا شده اند حتی گسلش جوان در سطح زمین نیز به سادگی قابل مشاهده است که احتمالاً حکایت از فعالیت این گسل در زمین لرزه های 1375 شهر بجنورد ادامه دارد. در اثر این زلزله که بخشهای شمالی استان را لرزاند چندین روستا از جمله قزلقان، ناوه و شیخ بکلی ویران شده و ده ها روستای دیگر آسیب دیدند. این زلزله درناحیه ای اتفاق افتاد که بخش شرقی آن بیش از این در سال 1302 زمین لرزه شدید دیگی را تجربه نموده بود. این زمینه لرزه در راستای گسل ناوه قزلقان که 35 کیلومتر طول دارای روند شمال غرب – جنوب شرق و از روستای شیخ در جنوب تا روستای ناوه در شمال غرب ادامه داشته است.
ابعاد و ساز و کار گسله بابا امان
این گسله عمدتاً از دو خ موازی با فاصله تقریباً 150 الی 200 مترتشکیل شده است. در ناحیه بین دو خط سطوح مختلف گسلش به وفور دیده میشود. در سطوح مختلف گسلش ناحیه بسیار خرده شده گسلی (Gouge) تشکیل شده که در سطوح داخلی اصل ضخامت نسبتا زیادی تا حدود 5/0 متر نشان میدهد در حالیکه در سطح فرعی ضخامت این ناحیه خرد شده کاهش می یابد در واحدهای سنگی قدیمی پر شدگی کلسیتی نیز در سطوح گسلش قابل مشاهده است که حکایت از قدمت این گسل دارد.
طول این گسله نزدیک به 20 کیلومر قابل تعقیب است. بامشاهده خش لغزها (Slickendides) بر روی سطوح سنگی و همچنین چینهای کشیده روی سطح گسل (Drag folds) ساز و کار این گسل از نوع راست امتداد لغزه (Dextral) بامؤلفه نرمال تعیین شد.

کلید واژه ها: خراسان شمالى