لغزشهای مخزن سد و اثرات مخرب آن در سر شهید پارسای فردوس

دسته زمین شناسی مهندسی
گروه سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور
مکان برگزاری هشتمین همایش سالانه انجمن زمین شناسی ایران
نویسنده لشکری پور, غلامرضا ـ غفوری, محمدـ میرمحرابی, حسین ـ ترشیزی, حسین ـ حسینی , سیدعلی
تاريخ برگزاری ۱۰ مهر ۱۳۸۴

 متن اصلی:
     موقعیت و مشخصات سد
سد شهید پارسا در 31 کیلومتری شمال شهر سرایان از توابع فردوس در شرق ایران و در عرض جغرافیایی و طول بر روی رودخانه زو واقع شده است (شکل1).
این سد از نوع خاکی با هسته رسی غیر همگن است. طول تاج آن 5/287 متر, عرض تاج 6 متر و ارتفاع آن 5/30 متر از کف است.حجم کلی مخزن آن 17/3 میلیون متر مکعب است که 86/2 میلیون متر مکعب آن حجم مفید و مابقی آن (31/0 میلیون مترمکعب ) حجم مرده است. مساحت حوزه آبریز آن نیز 7/93 کیلومتر مربع وسعت دارد. هدف از ایجاد سد مهار نمودن سیلاب و زیر کشت بردن بیش از 700 هکتار از رااضی منطقه می باشد. این سد در سال 1369 به بهره برداری رسید.
زمین شناسی منطقه
حوزه آبریز سد بطور کلی از تشکیلات رسوبی پوشیده شده است,در اطراف مخزن واحدهای کنگلومرایی دانه درشت نئوژن با لایه بندی ضخیم بر روی لایه های رنگین مارنی رسی وجود دارد. تشکیلاتی که توده های لغزشی در آنها اتفاق افتاده است بطور کلی از دو بخش تشکیل شده است:
1. رسوبات پلیوکواترنر: شامل کنگلومرای سخت نشده همراه با رس می باشد. ضخامت آن 3 مترو که قسمتی از آنها دچار هوازدگی شیمیایی شده است. این لایه از نظر خصوصیات مکانیکی ضعیف می باشد و فاصله بین ناپیوستگیهای نسبتاً زیاد می باشد.
2.رسوبات کواترنر : شامل کنگلومرای سخت نشده وسست به ضخامت 2 متر بوده که دچار هوازدگی شیمیایی شده است. این لایه از نظر خصوصیات مکانیکی ضعیف می باشد. توپوگرافی اطراف مخزن سد را تپه ماهوها با شیب زیاد تشکیل داده و دره هاv شکل هستند.
مشخصات هیدرولوژی ,اقلیمی, نوع و تراکم پوشش گیاهی
متوسط بارندگی سالیانه 9/224 میلیمتر و حداکثر بارندگی 24 ساعته 7/30 میلیمتر میباشد. تعداد روزهای یخبندان 75 روز و دارای حداکثر درجه حرارت 6/36 و حداقل درجه حرارت 9/10 می باشد (معاونت آبخیزداری جهاد سازندگی , 1378)
از نظر پوشش گیاهی دارای مراتع متوسط تا ضعیف بوده بطوری که 60 تا 70 درصد منطقه فاقد پوشش گیاهی می باشد. در منطقه تپه های مارنی وجود دارد که به دلیل عدم پوشش گیاهی روی آنها فرسایش خاک زیاد می باشد (شرکت سهامی آب منطقه ای خراسان, 1378).
پراکنش زمین لغزش ها در منطقه مورد مطالعه
جهت ارزیابی و تعیین خطر زمین لغزش در هر منطقه مهمترین مرحله , شناسایی و بررسی زمین لغزشهای بوقوع پیوسته در آن منطقه است. به عبارت دیگر با شناسایی زمین لغزشهای منطقه و بدست آوردن ارتباط آنها با ویژگیهای عمومی ناحیه میتوان فاکتورهای موثر بر ایجاد با تسریع زمین لغزش را تعیین نمود و مطالعات گسترده بعدی را روی آنها انجام داد. علاوه بر این با در دست داشتن فهرستی از موقعیت و نوع زمین لغزشها می توان در صورت فعال شدن آنها به هر دلیل مانند بارندگی شدید , زمین لرزه و ... آنها را به شناسایی نمود
کمالی اردکانی و غفوری, 1380)
در اینجا سه مورد از زمین لغزشهای مهمی که در منطقه مورد مطالعه بوقوع پیوسته است مورد بررسی قرار گرفته و توزیع آنها در شکل 2 نمایش داده شده است.
توده لغزش شماره 1
این توده محدوده دریاچه سد واقع شده است.موقعیت جغرافیایی آن شرقی و شمالی می باشد.
لایه رسوبی دارای امتداد E80 S و شیب 20 درجه به سمت شمال شرق است. ناپیوستگیهای موجود در سنگها با دامنه هم شیب بوده و زاویه شیب دامنه 31 درجه است که نقش مهمی در وقوع لغزش دارد. وضعیت زهکشی دامنه لغزش به گونه ای است که جریان آبهای سطحی و زیرزمینی به سمت داخل توده لغزشی میباشد.
نوع لغزش , چرخشی پیش رونده و مکرر بوده و ترکهای طولی و هلالی بسیار باز در سطح لغزش مشاهده می شود. در این لغزش توده ای از سنگ و خاک به حجم 66000 متر مکعب لغزش یافته و میزان حرکت آن کمتر از 10 متر است.
خسارات ناشی از حرکت این توده شامل تخریب حدود 2200 متر مربع از اراضی مرتعی بوده و در صورت ادامه حرکت توده مذکور بالغ بر 50000 متر مکعب نهشته وارد مخزن سد خواهد شد.
موقعیت جغرافیایی این توده شرقی و شمالی است و در محدوده دریاچه سد واقع شده است.
لایه های رسوبی دارای امتداد W84N و شیب 14 درجه به سمت شمال شرق است. شیب دامنه 24 درجه بوده و لایه ها با دامنه بصورت هم شیب می باشند.
از نظر زهکشی آبهای سطحی و زیرزمینی به گونه ای است که آبهای سطحی به طرف خارج توده و آبهای زیرزمینی به طرف داخل توده لغزش جریان دارد. لغزش از نوع چرخشی بوده و ترکهای هلالی کمی باز بر روی توده لغزش مشاهده می شود. در این لغزش توده ای از سنگ و خاک به وسعت 550 متر مربع و حجم 1650 متر مکعل لغزش یافته و میزان حرکت آن کمتر از 10 متر است.
در صورت ادامه حرکت این توده لغزشی حجمی معادل 1650 متر مکعب نهشته لغزشی وارد مخزن سد خواهد شد.
توده لغزشی شماره3
این توده در طول جغرافیایی شرقی و عرض جغرافیایی و شمالی واقع شده است.
لایه های رسوبی دارای امتداد W75N و شیب 17 درجه به سمت شمال شرق است. نوع لغزش , چرخشی پیشرونده بوده و توده ای از سنگ و خاک به مساحت 2975 متر مربع و حجم 13975 متر مکعب لغزش یافته است. در اثر حرکت این توده حدود 850 مترمربع از اراضی مرتعی تخریب شده است.
عوامل موثر در وقوع این لغزش ها به ترتیب اهمیت عبارتند از:
1. ترکیب شناسی و شیمیایی مصالح دامنه جریان دارد.
2. ایجاد دریاچه مصنوعی و نوسانات سطح آب
3. رودخانه دائمی که در پایین دست دامنه جریان دارد.
4. مقدار شیب و جهت شیب دامنده
5. تناوب تراوا و ناتراوا
6. بارندگی
با وجود استعداد منطقه برای حادث شدن این پدیده طبق گزارشات سال 1366؛ پدیده های فیزیکوشیمیایی مثل لغزش , ریزش و انحلال و غیره در مسیر کانال وجود نداشته است (پروژه شبکه آبیاری و زهکشی سد پارسا, مرحله اول, جلد اول, 1366)
عوامل کلی تاثیر گذار و محرک
جنس نهشته ها, نوسان آب مخزن سد, هم شیبی لایه بندی با شیب دامنه , دره های v شکل و شیب زیاد آنها , عبور رودخانه در پایین دامنه لغزشی و ....
با توجه به لرزه خیزی منطقه و وجود گسل تیغ سیاه در 10 کیلومتری محل, امکان تشدید این پدیده توسطزمین لرزه نیز وجود دارد.


شکل 1- موقعیت سد شهید پارسا



 


شکل 2-موقعیت سه موارد از لغزش های منطقه بر روی نقشه تو پوگرافی



 


شکل 3-لغزش شماره 1



 


شکل 4-لغزش شماره 2

کلید واژه ها: خراسان جنوبى