بررسی ژئوشیمیایی پلوتونیسم ترسیر در شمال غرب ایران

دسته پترولوژی
گروه سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور
مکان برگزاری هشتمین همایش سالانه انجمن زمین شناسی ایران
نویسنده اشرفی، ناصر ـ جهانگیری، احمد ـ مؤید، محسن ـ عامری، علی
تاريخ برگزاری ۱۱ مهر ۱۳۸۴

متن اصلی:
     در شکل (1) موقعیت توده‌های آذرین مورد مطالعه نشان داده شه است. تجزیه شیمیایی این توده‌های نفوذی، به تعداد 148 تجزیه، شامل عناصر اصلی و کمیاب پس از بررسی های اولیه و با استفاده از نرم افزار زمین شناسی Minpet2.02 مورد بررسی قرار گرفت.

سری های ماگمایی
ترسیم نمونه‌ها در نمودار مثلثی MgO-K2O+Na2O-FeO (t) که سری کالکو آلکالن را از سری تولئیتی تفکیک می‌کند نشان می‌دهد که توده‌های نفوذی مورد بررسی ویژگی تولئیتی ندارند و نمونه‌های کمی که در محدوده تولئیتی قرار می‌گیرند قابل اعماض می‌باشند (شکل 2). نمودار SiO2-Alk نشانگر مشارکت دو سری ماگمایی آلکالن و کالک آلکالن در تشکیل سنگهای منطقه است (شکل 3). در میان سنگهای سری آلکالن، نفلین سینیت‌ها ویژگی پتاسیک، و آلکالی سینیت های اهر ویژگی سدیک دارند.
محیط تکتونیکی
نمودارهای تفکیک محیط تکتونیکی گرانیتوئیدها، از پیرس و همکاران (1984)، نشانگر این است که سنگهای گرانیتوئیدی ترسیر، در نمودار LogNB-Log Y در محدوده VAG+Syn-COLG (گرانیت قوس آتشفشانی‌+ گرانیت همزمان با تصادم)و در نمودار LofY+Nb-LogRb بیشتر در محدوده VAG (گرانیت قوس آتشفشانی)قرار می‌گیرند. برخی از نمونه‌ها هم در محدوده WPG یا روی خط جدا کننده WPG-VAG قرار می‌گیرند.
در نمودارهای جدیدتر از پیرس (1996)، محدوده POST-COLG (گرانیت پس برخوردی)به نمودارهای قبلی اضافه شده که محل الصاق سه محیط تکتونیکی را در بر می‌گیرد که نشانگر دامنه وسیع منشا گرانیتوئیدهای پس برخوردی است (شکل 4).


شکل (1)



 


شکل (2)



 


شکل (3)



 


شکل (4)


موقعیت توده‌های نفوذی در نمودار A/CNK- A/NK
ترسیم نمونه‌ها در نمودار A/CNK (Al2O3/CaO+Na2O+K2O)، نشان می‌دهد که توده‌های نفوذی بیشتر در محدوده متاآلومینوس (Metaluminous) قرار می‌گیرند (شکل 5).
نمونه‌های کمی نیز در محدوده پرآلومینوس (Peraluminous) قرار می‌گیرند ه می‌ تواند نشانگر آلاایش با مواد پوسته‌ای باشد چراکه نمونه‌های مورد بررسی در نمودار چاپل و وایت (1974)در محدنده S-type قرار نمی‌گیرند (شکل 6). توده‌های نفوذی آلکالن گرایش به سمت محدوده پرآلکالن (Peralkaline)دارند که محیط بازشدگی غیرکوهزایی پست تکتونیک (Post-tectonic) را تداعی می‌کند. ویژگی متاآلومینوس بودن بیشتر نشانگر منشا آذرین است ومحیط تکتونیکی زون فرورانش در حاشیه قاره و جزایر قوسی، محیط مناسبی برای کسب این ویژگی توسط گرنیتوئیدها میباشد.
بررسی ژئوشیمی توده‌های نفوذی در امتداد خط AB
امتداد مورد بررسی در شکل (1)به صورت خط AB نشان داده شده است. در این برسی از تجزیه های شیمیایی که دارای درصد سیلیس 1±5 بود، استفاده ش. که از بین توده‌های نفوذی موجوددر این امتداد، نمونه‌هایی از توده‌های نفوذی شماره 10، 5، 11و 2 در شکل (1)، واجد چین ویژگی بوند. تغییرات اکسیدهای اصلی در امتداد خط AB در شکل (7) نشان داده شده است. در این امتداد دو سری ماگمایی (کالک آلکالن و آلکالن) حضور دارند. درصد MgO, Fe2O3 (t), MnO, CaO در سنگهای سری آلکالن پتاسیک (نفلین سینیت‌های بزقوش و رزگاه) به مراتب کمتر از توده‌های نفوذی کالک آلکالن بوه و برعکس درصد اکسیدهای Na2O, K2O, Al2O3 در آنها بیشتر می‌باشد.میزان زیاد K2O در نفلین سینیت‌ها می‌تواند نشانگر عمق زیاد محل تشکیل ماگما، یا منشا گوشته‌ای که منشا گوشته‌ای که متحمل متاسوماتیسم شده و یا غنی شدگی متاثر از پوسته باشد. البته سرعت صعود ماگماهای گوشته‌ای نیز می‌تواند از عوامل مهم کنترل کننده نسبت K2O/Na2O در ماگما باشد (شیشه‌بر به نقل از معین وزیری،1377).


شکل (5)



 


شکل (6)



 


شکل (7)


در یک منطقه در حال فرورانش اگر سنگهای آندزیتی دارای مقدار درصد سیلیس معین را در نظر بگیریم در اکثر موارد مشاهده می‌شود که درصد پتاسیم این سنگها به تناسب عمق صفحه بنیوف افزایش می‌یابد. در مورد باتولیتهای کالک آلکالن مناطق فرورانش نیز روندهای صعودی برای مقدار پتاسیم و سیلسیم و روندهای نزولی برای کلسیم، منیزیم و آهن با دور شدن از گودال اقیانوسی نشان داده شده است.
در امتداد خط AB و از A تا B در تو ده‌های نفوذی کالک آلکالن، درصد P2O5 و K2O افزایش و درصد Fe2O3(t) و نسبت Na/K کاهش نشان می‌دهد (شکل 7). همچنین میزان عناصر ناسازگار LFS و HFS از قبیل Nb, Zr, La, Ce, U, Th, Rb, Sr, Ba, Pb افزایش پیدا می‌کند که در شکل (8)تغییرات برخی ازاین عناصر آورده شده است. این افزایش بدون در نظر گرفتن سیلیس یکسان برای نمونه‌ها نیز صادق است. در وهله اول به نظر میرسد که فرورانش عامل موثر در این روندها بوده است بخصوص اگر امتداد خط AB (که در حدود 120 کیلومتر می‌باشد) را تقریبا عمود بر زون ماگمایی ارومیه ـ دختر در نظر بگیریم، ولی چون توزیع سری‌های ماگمایی در این امتداد از مناطق فرورانشی تبعیت نمی‌کند و با توجه به اینکه در نمودارهای پیرس محیط پس برخوردی برای توده های نفوذی محتمل به نظر می‌رسد می‌توان تاثیر منبع گوشته‌ای غنی شده (از طریق سابداکشن یا فرایندهای درون صفحه‌ای)به همراه فعل و انفعالات پوسته‌ای را که در تشکیل توده های نفوذی پس برخوردی دخیل‌اند قابل قبول دانست.


شکل (8)


ضریب همبستگی (Correlation Coefficient) بین نمونه‌ها
چنانکه از نمودار SiO2-Alk قابل تشخیص است، در میان سنگهای سری آلکالن حداقل یک همبستگی و ارتباط بین نفلین سینیت‌های آذربایجان و سنگهای آلکالن ون آباد اهر وجود دارد بنابراین ضریب همبستگی مابین عناصر سنگهای مذکور محاسبه شده است.
همبستگی های بهتر را می‌توان مابین SiO2-P2O5, Fe2O3(t)-P2O5,Na2O-P2O5 پیدا کرد که می‌تواند تاثیر تبلور آپاتیت در این سنگها باشد (جدول 1).


جدول (1)

کلید واژه ها: سایر موارد