بررسی لرزه خیزی حوضه خزر جنوبی

دسته لرزه زمین ساخت
گروه سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور
مکان برگزاری پانزدهمین گردهمائی علوم زمین
نویسنده رحمت ...روح الهلی- محمد رضا قیطانچی
تاريخ برگزاری ۲۷ بهمن ۱۳۷۵
کمربند کوهزایی آلپ- هیمالیا یکی از فعال ترین کمربند های لرزه خیز است که از کوههای آلپ در غرب تا هیمالیا در شرق ادامه دارد. عبور این کمربند لرزه خیز از خاورمیانه باعث ایجاد زمین لرزه های زیادی در مناطق ترکیه، قفقاز، ایران، پاکستان و افغانستان شده است. لرزه خیزی خاور میانه در یک نوار گسترده ای پخش شده است. در داخل این کمربند وسیع مناطق بزرگی همانند ترکیه مرکزی، شمال غرب ایران (آذربایجان)، ایران مرکزی و خزر جنوبی وجود دارند که به نظر می رسند غیر لرزه خیز هتند و بنابراین به عنوان بلوک های سخت احاطه شده به وسیله کمربند های فعال رفتار می کنند.
حوضه جنوبی خزر از نظر مکانیزم شکل گیری پیچیده بوده و دارای پوسته شبه اقیانوسی یا اقیانوسی قاره ای است که دارای گود شدگی نسبت به خزر میانی و خزر شمالی است. این بلوک از جنوب به کمربند البرز، از شرق به رشته کوه های کپه داغ، از غرب به رشته کوههای تالش و از شمال به کمربند لرزه خیز قفقاز- کپه داغ محدود شده است. بنابراین این بلوک تحت تاثیر این سه خط لرزه خیز که خود در اثر حرکت همگرای صفحات عربی- اوراسیایی هستند عمل می کند.
توزیع رو مرکز کانونی زمین لرزه های تاریخی و قرن اخیر در منطقه خزر جنوبی نشان دهنده این است که در داخل بلوک خزر جنوبی لرزه خیزی بسیار پایین بوده ولی غالباٌ در امتداد کمربند البرز، تالش، کپه داغ- قفقاز قرار گرفته است. با توجه به زمین لرزه های رخ داده در طی 95 سال گذشته مشاهده می شود که در روی این کمربند ها توزیع زمین لرزه ها یکنواخت نبوده بلکه در قسمت هایی از آنها دارای تجمعی از زمین لرزه ها و در قسمتهای دیگر دارای پراکندگی است.همچنین به منظور بررسی میزان لرزه خیزی منطقه مورد مطالعه، توزیع زمانی و مکانی زمین لرزه ها در دهه های متوالی از سال 1960 تا 1995 ترسیم شده است.
با توجه به تجمع زمین لرزه ها در دوره های مختلف می توان منطقه را به ناحیه هایی تقسیم بندی نموده و به فعال بودن هر ناحیه در آن دوره پی برد. در دهه 1960 ناحیه جنوب شرق دریای خزر فعال تر از سایر قسمت های خزر جنوبی بوده است و در دهه 1970 رو مرکز زمین لرزه ها اندکی به سمت شمال شرق یعنی منطقه کپه داغ مهاجرت نموده است. در دهه 1980 ناحیه شمالی منطقه خزر جنوبی نسبت به سایر نواحی از میزان لرزه خیزی بالاتری برخوردار است و در دهه 1990 ناحیه جنوب غربی منطقه دارای بیشترین فعالیت است که زمین لرزه های منجیل رودبار را شامل می شود. علاوه بر این فراوانی زمین لرزه های ناحیه های مختلف با توجه به داده های زمین لرزه های محدوده های مورد نظر در طی دوره 95 ساله محاسبه گردیده و پارامتر های a و b بدست آمده است. از مقایسه این پارامتر ها مشاهده می شود که بعضی از نواحی دارای مقادیر تقریباٌ مشابه می باشند.
همچنین لرزه خیزی منطقه را می توان با استفاده از محاسبه انرژی آزاد شده در اثر زمین لرزه های منطقه به دست آورد. انرژی آزاد شده در اثر زمین لرزه را می توان با استفاده از بزرگی امواج پیکری، بزرگی امواج سطحی و گشتاور لرزه ای محاسبه نمود برای بررسی لرزه خیزی منطقه با استفاده از انرژی آزاد شده، توزیع مکانی انرزی و استرین آزاد شده در دوره های 5 ساله از سال 1970 تا 1995 و همچنین انرژی کل آزاد شده از سال 1900 تا 1995 در ناحیه های مختلف به دست آمده است. محدوده مورد مطالعه در این بررسی36 تا 42 درجه عرض شمالی و 48 تا 57 درجه طول شرقی است و از زمین لرزه هایی استفاده شده است که دارای بزرگی mb> 4 و توسط آژانس های معتبر بین المللی مثل ISC و USGS گزارش گردیده اند. از بررسی زمانی انرژی آزاد شده مشاهده می شود که در طی دوره 1974-1970 ناحیه جنوب شرقی دارای بیشترین مقدار انرژی آزاد شده است. همچنین در طی دوره 1979- 1975 ناحیه غرب، در طی دوره 1984- 1980 ناحیه شمال، در 1989- 1985 نیز ناحیه شمال و در طی دوره 1995- 1990 ناحیه جنوب غربی دارای بیشترین مقدار انرژی آزاد شده است.

کلید واژه ها: سایر موارد