بررسی سنگ‌شناسی واحدهای آتشفشانی منطقه ابرکوه ( غرب استان یزد )

دسته سنگ شناسی آذرین و دگرگون
گروه سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور
مکان برگزاری بیست و یکمین گردهمائی علوم زمین
نویسنده علی بهمنی - *جلیل قلمقاش - *احمدرضا خبازنیا - *مهرداد قهرایی‌پور
تاريخ برگزاری ۱۹ مهر ۱۳۸۴

Abstract :
This paper is a review on the Mesozoic magmatism in the ۱: ۱۰۰۰۰۰ Abarkuh sheet. That is located in sanandaj – sirjan zone.
The small part of the region has been covered by Triassic volcanic rocks that contain; andesite, trakyandesite, dacite, andesybasalt lavas and acidic to intermediate pyroclastic rocks such as lithic - crystal tuff.
Base on gochemical studies, the magma series are calc - alkaline and orogenic type in character

چکیده 
       این نوشتار مروری بر ماگماتیسم مزوزوئیک در محدوده‌ی ورقه‌ی100000 : 1 ابرکوه است. منطقه‌ی مورد مطالعه در شمال غربی شهرستان ابرکوه، در غرب استان یزد واقع شده است، که براساس تقسیم‌بندی واحدهای ساختاری ایران جزو زون سنندج ـ سیرجان به شمار می‌آید.
            سنگ‌های آتشفشانی ( تریاس ) در این منطقه شامل توف‌های اسیدی و گدازه‌های آندزیتی هستند که با وسعت نسبتا کم رخنمون دارند. بافت غالب در گدازه‌ها از نوع پورفیریتیک با زمینه میکروکریستالین می‌باشد. در بیشتر این سنگ‌ها پلاژیوکلاز (الیگوکلاز ـ آندزین ) درشت بلورهای اصلی ودر بعضی دیگر کوارتزهای درشت بلور مشاهده می‌شود. زمینه‌ی این سنگ‌ها را پلاژیوکلاز، فلدسپات، کوارتز میکروکریستالین و کانی‌های ثانویه تشکیل می‌دهند. برپایه ترکیب کانی‌شناسی‌ و شیمیایی گدازه‌ها ترکیب آندزیت، تراکی آندزیت، داسیت، بازالت، آندزی‌بازالت  دارند. سنگ‌های آذرآواری منطقه شامل کریستال لیتیک توف، کریستال توف شیشه‌ای با ترکیب اسیدی می‌باشند.
       بر پایه نتایج ژئوشیمیایی وکانی‌های نورماتیو، سنگ‌های آتشفشانی منطقه ماهیت کالکوآلکالن پتاسیم بالا دارند و آندزیت‌های مورد بررسی از نوع کوهزایی می‌باشند.
مقدمه 
      منطقه مورد مطالعه در نقشه 100000 : 1 ابرکوه، بین طول‌های شرقی00/ْ53 تا 30/ْ53 و عرض‌های شمالی 00/31 تا 30/ْ31 در منتهی الیه غرب استان یزد واقع شده است. این منطقه درپهنه‌ی سنندج ـ سیرجان قرار دارد، از طرف شرق به گسل دهشیر و از طرف غرب با تراست زاگرس محدود می‌شود.
      قدیمی‌ترین واحد سنگی شناخته شده در این منطقه سازند جمال مربوط به پرمین می‌باشد، که به صورت پیوسته در زیر سازند شتری با سن تریاس قرار گرفته است. دیگر واحدهای سنگی منطقه را سازند نایبند و سازند تفت  پدید آورده‌اند. سنگ آهک ومارن‌های سازند قم با ناپیوستگی واحدهای قدیمی‌تر را می‌پوشاند. واحدهای آتشفشانی منطقه در دشت غربی ابرکوه  رخنمون دارند و در بین رسوبات تخریبی سازند نایبند قرار دارند. در گزارش چهارگوش آباده ( مقیاس 250000 : 1 ) این واحدهای ولکانیکی به زمان تریاس نسبت داده شده‌اند ( مهدوی 1375). که با مشاهدات صحرایی جدید مطابقت دارد.
       در مقاله‌ی حاضر ما قصد داریم با توصیف سنگ‌های آتشفشانی یاد شده، ویژگی‌های پتروگرافی، ژئوشیمیایی آنها را بحث نمائیم.
 
بحث
      سنگ‌های آتشفشانی منطقه از نوع گدازه و توف می‌باشند :
    ـ گدازه‌ها :  شامل آندزیت، داسیت و بازالت بوده، بافت غالب آندزیت‌ها از نوع پورفیریک با زمینه‌ای میکروکریستالین است. درشت بلورهای نیمه شکل دار تا شکل‌دار پلاژیوکلاز با ترکیب حدواسط( الیگوکلاز ـ آندزین ) عمده فنوکریست‌های این آندزیت‌ها را تشکیل می‌دهند. همچنین بلورهای فلدسپات پتاسیک وکمی بلورهای کلینوپیروکسن نیز از تشکیل دهندگان فنوکریست‌های این سنگ‌ها می‌باشند. این بلورها در برخی از موارد به اپیدوت، کلریت، سریسیت و کانی‌‌های رسی تجزیه شده اند. کلینوپیروکسن این سنگ‌ها از نوع اوژیت بوده که گاهی به کلریت و آمفیبول دگرسان شده است. اکثر کانی‌های مافیک این سنگ‌ها تجزیه شده است و تنها قالب‌هایی از بلورهای اولیه برجای مانده است. زمینه‌ی این سنگ‌ها از فلدسپات‌های آلکالن ( سدیک ، پتاسیک ) به همراه کوارتزهای میکروکریستالین و کانی‌های ثانویه تشکیل شده است. همچنین کانی‌های آپاتیت، اسفن ( لوکوکسن )، اپک، ( مگنتیت )به مقدار کم وجزیی در این سنگ‌ها وجود دارد.
      در داسیت‌ها بلورهای کوارتز شامل کوارتزهای بسیار درشت تا کوارتزهای میکروکریستالین می‌باشند. فلدسپات‌های پتاسیک، ندرتا به صورت بلورهای بی‌شکل موجود می‌باشند. بلورهای پلاژیوکلاز با ترکیب اسیدی تا متوسط، گاهی دارای شکستگی می‌باشند. زمینه‌ی این سنگ‌ها با بافت میکروکریستالین از کوارتزهای میکرو تا کریپتوکریستالین به همراه فلدسپات‌های آلکالن و فراوان تشکیل گردیده است. کانی‌های ثانویه نظیر کلریت به طور پراکنده در زمینه این سنگ‌ها فراوانند.
      بازالت‌های منطقه دارای بافت پورفیریتیک و میکرلیتی بوده و بخش کمی از سنگ‌های ولکانیک منطقه را تشکیل می‌دهند. فنوکریست این سنگ‌ها شامل بلورهای پلاژیوکلاز با ترکیب شیمیایی متوسط تا بازیک (آندزین ـ لابرادوریت) می‌باشند. این بلورها در بخش‌هایی با فلدسپات‌های آلکالن ( آلبیت) جانشین شده‌اند. همچنین به ندرت بلورهایی از الیوین نیز وجود دارد. در این سنگ‌ها شامل حفره‌های درشت تا خیلی درشت نیمه گرد و کشیده وجود دارد. زمینه این سنگ‌ها مجموعه‌ای از کوارتزهای میکروکریستالین وفلدسپات‌های پتاسیک ( احتمالا ارتوز بی‌شکل ) می‌باشند. در این زمینه کانی‌های رسی فراوان وگاهی کلریت وبه طور جزیی اسفن ( لوکوکسن ) فابل رویت است. همچنین به کوارتزهای خلیج مانند نیز می‌توان اشاره کرد. کانی‌های ثانویه شامل سریسیت، کانی‌های رسی، سیلیس و اکسیدهای آهن می‌باشند.
    ـ توف ‌ها : سنگ‌های آذرآواری دارای بافت پورفیروکلاستیک می‌باشند. در این سنگ‌ها پورفیروکلاست‌های کوارتز که دارای حاشیه‌ خوردگی و شکستگی می‌باشند مشاهده می‌شوند. فلدسپات‌های آن بیشتر از نوع سانیدین است. افزون بر بلورهای یادشده، در این توف‌ها قطعات سنگی و شیشه نیز وجود دارد. مجموعه فوق در زمینه‌ای جریان یافته از کوارتز میکروکریستالین، فلدسپات، شارد و سریسیت قرار گرفته و دگرسانی در بلورهای فلدسپات دیده می‌شود. این توف‌ها بر اساس مطالعات میکروسکوپی از لحاظ کانی‌شناسی دارای ترکیب کریستال توف شیشه‌ای و کریستال لیتیک توف می‌باشند.
      شواهد ژئوشیمیایی نیز همانند نتایج مطالعات پتروگرافی که بر پایه کانی‌شناسی می‌باشد، سنگ‌های مورد پژوهش را در نمودارهای  Aو B(کاکس وهمکاران 1979 ، وینچستر و فلوید 1977) به گروه‌های  آندزیت،تراکی آندزیت، داسیت، ریوداسیت، آندزی بازالت و بازالت تقسیم می‌کند.
      از لحاظ ژئوشیمیایی ویژگی‌های کلی آنالیز‌های صورت گرفته، با نمودارهای K2O + Na2O در مقابل SiO2 و نمودار AFM ( ایروین و باراگار 1971 ) و نمودار ( میاشیرو 1974 ) ، سنگ‌های مذکور حاصل تبلور یک ماگمای ساب آلکالن از نوع کالک آلکالن بوده است( شکل‌های   C و D ).
      برای مشخص کردن محیط تکتونو ماگمایی آندزیت‌ها ( آندزیت‌های کوهزایی از آندزیت‌های غیرکوهزایی یا ایسلندیت‌ها ) از ترکیب شیمیایی وکانی‌های نورماتیو استفاده شده است. در این روش از نسبت Al2O3 / Fe2O3 + FeO  استفاده می‌شود. اگر نسبت بیشتر از 2 باشد سنگ مورد نظر آندزیت کوهزایی وچنانچه نسبت مزبور کمتر از 2 باشد، سنگ‌ها از نوع ایسلندیت یعنی آندزیت غیرکوهزایی می‌باشد( میدل موست 1988 ). میزان  Al2O3 / Fe2O3 + FeOدر اکثر نمونه‌ها بالاتر از 2 بوده که آندزیت‌های منطقه را در گروه آندزیت‌های کوهزایی ( آندی ) قرار می‌دهد.
 
نتیجه‌گیری
 1 - باتوجه به شواهد چینه‌شناسی و صحرایی سن جایگیری این واحد ولکانیکی تریاس بالایی پیشنهاد می‌شود.
 2 - سنگ‌های آتشفشانی تریاس ( شمال‌غرب ابرکوه ) بیشتر به صورت آندزیتی و توفی در منطقه برونزد دارند. بر پایه مطالعات پتروگرافی، گدازه‌ها شامل داسیت، ریوداسیت، آندزیت، آندزی بازالت، آندزیت بوده و آذرآواری‌ها شامل کریستال لیتیک توف می‌باشند.
  3 – سنگ‌های مزبور حاصل تبلور یک ماگمای ساب آلکالن از نوع کالک آلکالن بوده است.
  4 – آندزیت‌های ذکر شده با توجه به نسبت آلومینیوم به مجموع اکسیدهای آهن در گروه آندریت‌های کوهزایی قرار می‌گیرند.
 

کلید واژه ها: یزد