چرخش خرد قطعه گسله دریاچه نمک

دسته تکتونیک
گروه سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور
مکان برگزاری بیست و یکمین گردهمائی علوم زمین
نویسنده سهیلا بوذری
تاريخ برگزاری ۱۹ مهر ۱۳۸۴

Abstract:
Late Neogene in reaction to compression force of SW direction Daryacheh Namak sub block faulting is beginning to rotated anti clock wise .

چکیده:
اواخر نئوژن خرد قطعه گسله دریاچه نمک در واکنش به نیروی فشاری وارده ازسوی جنوب غرب در خلاف جهت حرکت عقربه های ساعت  آغاز به چرخش کرده است
مقدمه:
 رفتارشکننده پی سنگ  پهنه ایران مرکزی در فلات ایران سبب گردیده تا در واکنش به نیروهای فشاری وارده از جنوب غرب رفتار متنوعی را از خود بروز داده ، به گونه ای که چرخش قطعات گسله نمونه ای از این رفتارها می باشد.فرآیند چرخش سبب مجاورت بخشهای گوناگون با اشکال متنوع درکنار یکدیگر شده است، که از آن جمله می توان به ساختار مثلثی شکل دریاچه نمک در شمال آران اشاره کرد.
 
بحث:
بابازشدن دریای سرخ و اعمال نیروی فشاری از جنوب و جنوب غرب بر فلات ایران ضمن ایجاد دالانهای پرفشـار ، قطعـات گسـله گریزهایی درراستـای تنش حـداقل یا تقریباً عمود بر تنش حداکثر یافته اند. گریز قطعات ممکن است توأم با ساختهای متنوعی همچون کششی ، فشاری و یا چرخشی باشد که در صورت وقوع هریک ازاین حالات بر پیچدگی اشکال ساختاری رخنمون یافته در  منطقه افزوده می گردد.
با توجه به آنچه گذشت جایگاه زمین ساختی خرد قطعه گسله دریاچه نمک زمینه ساز تحولات پیچیده ای است که حداقل از نئوژن تاکنون تحت تأثیرآن می باشد.پهنه ماگمایی ارومیه ـ دختر با مرزگسله قم ـ راوند در غرب و جنوب غرب دریاچه نمک از دوره ترشیری نسبتاًفعال بوده و فعالیت ساختهای تکتونیکی متعددی را در بخشهای مجاور تحت کنترل داشته است. با دور شدن ازپهنه ماگمایی از میزان تأثیر آن کاسته شده وبا حرکت به سمت بخش های  میانی ایران مرکزی برمیزان حرکت و جابه جایی خرد قطعات گسله افزوده شده به گونه ای که روندهای متعددگسلی همراه با انواع متنوع ساختهای تکتونیکی رابه وجود آورده است.
تأثیر نیروی فشاری بر حوضه رسوبی دریاچه نمک بعد از تشکیل سازند قم موجب کم عمق شدن حوضه رسوبی و تغییرمحیط دریایی به محیط قاره ای وتشکیل رسوبات ضخیم رودخانه ای ،تبخیری  سازند قرمزبالایی شده است که دراواخر نئوژن چین خورده و برخاسته شده اند، آنگاه ته نشستهای رسوبی پلیوسن ـ پلیستوسن (‌معادل کنگلومرای هزاردره)با دگرشیبی واحدهای پیشین را دنبال کرده است.
تشکیل ساختهای کششی( حوضه های کشیده ـ جداشده ) در یک سازوکار فشاری از جمله شرایط مناسب برای ته نشینی ضخامت زیادی از رسوبات با منشأقاره ای در یک محیط فرونشسته است. در روند تکامل حوضه حاصله شواهدی رخنمون یافته که نشانگر پیچیدگی شرایط حاکم برآن است ، به عنوان مثال:
ـ تشکیل بودینهای آهکی در طول گسلهای معکوس سفیدآب ، سیاه کوه وراوند.
ـ کج شدگی حاشیه جنوبی دریاچه نمک و تمایل آن به سمت شمال که در ته نشستهای رسوبی پلیوسن ـ پلیستوسن محدوده گوره رخنمون دارد.
ـ تفاوت در سمت شیب گسلهای حاشیه شرقی ( به سمت شمال ،شمال شرقی)و حاشیه غربی( به سمت جنوب،جنوب غربی).
ـ  تغییر وسعت حوضه در بخشهای غربی( گسترده تر) و بخشهای شرقی( محدود و چین خورده).
ـ  عدم تعادل حوضه به ویژه حاشیه جنوب شرقی آن براساس داده های ژئوفیزیکی .
ـ  تغییر روند پهنه گسله قم ـ راوند در بخش شمالی و شرقی پهنه ماگمایی ارومیه ـ دختر از N110 درجنوب ساوه تا N120 حوالی جنوب قم ،N160-170 درراوند ، N135 در زفره و بالاخره N160  به سمت جنوب شرق .
ـ  تغییر روند سنگهای ماگمایی رخنمون یافته در پهنه یخآب از N160-170 به N120 یا حدوداً40 درجه نسبت به پهنه گسلی قم ـ راوند در خلاف جهت حرکت عقربه های ساعت به سمت شمال.
ـ  واگرایی قطعه گسله مرنجآب ـ سفیدآب بازاویه حدود 35 درجه و روند N070 نسبت به پهنه گسله یخآب .
ـ چین خوردگی سازند قرمز بالایی همراه  با خمیدگی  محور چینهاو به هم ریختگی ساختاری در شرق و جنوب شرقی حوضه تبخیری دریاچه نمک.
ـ  تغییررونددایکهای تغذیه کننده ازیک رونداصلی ( شـمال غربی ـ جنـوب شـرقـی ) به رونـد فرعی ( شمال شرقی ـ جنوب غربی).
همگی از جمله دلایل قابل توجه برای توجیه  عملکرد چرخشی قطعه گسله دریاچه نمک در طول تکامل حوضه می باشد.
 
نتیجه گیری :
چرخش قطعات گسلی در حوضه های کشیده ـ جدا شده و نقش آن در تحول و هدایت روند تکاملی حوضه موضوعی است که چندان به آن پرداخته نشده است .
 در پی وقوع فرآیند چرخش قطعات گسلی در بخش میانی حوضه، احتمال تشکیل روندهای گسله فرعی وجود داردکه کاملاً روندی مغایر باراستای پهنه گسله اصلی دارند، مانند روند شمال شرقی ـ جنوب غربی(N070) پهنه گسله مرنجاب ـ سفیدآب در محدوده ای که روند غالب ساختهای زمین ساختی آن شمال غربی ـ جنوب شرقی (N135) است. این تغییر روند تدریجی بوده و گسلهای فرعی متعددی در بینابین روندهای گسل اصلی تشکیل می شوند، مانندگسلهای فرعی رخنمون یافته درحدفاصل پهنه گسل یخآب تا پهنه گسل مرنجاب ـ سفیدآب.
 کاربردداده های ژئوفیزیکی واطلاعات لرزه ای دامنه وسیعی داشته وازآن جهت رد یا پذیرش الگوی زمین ساختی می توان بهره گرفت.
 
 

کلید واژه ها: قم