تکوین ساختاری و تکتونیکی درون‌نهشته (Inlier ) گلپایگان- موته

دسته لرزه زمین ساخت
گروه سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور
مکان برگزاری بیست و یکمین گردهمائی علوم زمین
نویسنده محمد محجل، علی یساقی، یعقوب سلطانی
تاريخ برگزاری ۱۹ مهر ۱۳۸۴

Abstract
Golpaygan–Muteh Inlier is located in the Sanandaj-Sirjan zone containing rock assemblages which were deformed during three deformation stages and metamorphosed by two regional metamorphism events. This Inlier with NE-SW trend is separated from younger sediments by sets of restricting faults. Their kinematics are reverse with left-lateral components of displacements. Three younger sets of faults displaced the former faults. NW-SE trending faults have the most obvious displacement. The structural trends of first and second stages of deformations are concordant with the major NW-SE structural trend of the Sanandaj–Sirjan zone but the third stage have genetic relation to the boundary faults of the Inlier trending discordant to the main trend of the Sanandaj-Sirjan zone. Initiation of the NE-SW trending Inlier were the result of extension tectonic with active restricting normal faults building horst and graben structures and followed by later deformations under transpression tectonic regime of the Sanandaj–Sirjan zone.

چکیده
درون‌‌نهشته گلپایگان- موته در پهنه تکتونیکی سنندج - سیرجان قرار داردکه سنگهای واقع شده در آن، سه مرحله دگرریختی و دو حادثه دگرگونی ناحیه‌ای را پشت سر گذاشته‌اند. این ساختار با روندی شمال‌خاوری- جنوب‌باختری توسط یک سری گسلهای اصلی در راستای عمود بر روند عمومی (شمال‌باختر- جنوب‌خاور) پهنه سنندج- سیرجان، در کنار سنگهای جوانتر جاگرفته است. سازوکار این گسل‌ها معکوس با مولفه چپ‌بر می‌باشد. علاوه بر این گسل‌ها سه دسته گسل جوانتر باعث تغییر روند و جابجایی در امتداد این درون نهشته شده‌اند که از میان آنها دسته گسل‌های با روند شمال‌باختری- جنوب‌خاوری بیشترین تاثیر را داشته‌اند بطوری که مورفولوژی کنونی درون‌نهشته گلپایگان - موته بشدت متاثر از فعالیت این گسل‌ها می‌باشد. روند ساختاری مراحل اول و دوم دگرریختی، همراستا با فابریک غالب پهنه سنندج - سیرجان با روند شمال‌باختری - جنوب‌خاوری است ولی دگرریختی سوم در این ناحیه ارتباط زایشی با گسل‌های محدود‌ کننده درون‌نهشته نشان می‌دهند. چین‌خوردگی متاثر از این مرحله دگرریختی در محدوده گسل‌های محدود‌کننده درون‌نهشته و با روند مغایر با دو مرحله قبلی و در راستای شمال‌خاوری - جنوب‌باختری است. شکل‌گیری اولیه درون‌نهشته گلپایگان- موته با روند شمال‌خاوری - جنوب‌باختری به احتمال زیاد در ابتدا با تکتونیک کششی و با عملکرد حرکت نرمال گسلهای محدود‌کننده آن و با ایجاد هورست و گرابن‌ شروع، و تغییرشکلهای بعدی تحت تاثیر رژیم ترافشارش راست‌بر حاکم بر پهنه سنندج - سیرجان بوجود آمده است.
مقدمه
درون‌نهشته گلپایگان - موته بخشی از پهنه سنندج - سیرجان بشمار می‌رود که بصورت نواری باریک ومنحنی‌وار در راستای شمال‌‌خاوری- جنوب‌باختری با طولی حدود 70 کیلومتر و پهنایی متغیر از1 تا 2 کیلومتر در منطقه شمال شهر گلپایگان در باختر و شمال آبادی موته در خاور قرار گرفته است سنگ‌های تشکیل دهنده این مجموعه شامل متاولکانیک ، شیست ، متاکربنات و آمفیبولیت با سن پالئوزوئیک- مزوزوئیک می‌باشد که توده‌های گرانیتی متعددی با سن‌های از مزوزوئیک پسین تا سنوزوئیک آغازین در آنها نفوذ کرده‌است. درون‌نهشته گلپایگان - موته به ناحیه‌های خاوری و باختری با روند شمال‌خاوری - جنوب‌باختری و ناحیه مرکزی با روند خاوری – باختری قابل تفکیک است ( شکل 1). سنگهای موجود در آنها در همبری گسل‌های محدود کننده، در مجاورت سنگهای غیر دگرگونی جوانتر قرار گرفته‌اند. در این مطالعه با بررسی هندسه و سازوکار گسلهای محدود کننده و گسلهای دیگری که آنها را جابجا ساخته‌اند و ساختار کلی درون‌نهشته، به نحوه شکل‌گیری و جایگاه تکتونیکی کنونی آن پرداخته شده است.
 
بحث
مجموعه سنگهای درون نهشته گلپایگان - موته تحت تاثیر سه مرحله دگرریختی همراه با دو حادثه دگرگونی ناحیه ای قرار گرفته‌اند. اولین مرحله دگرشکلی با دگرگونی در حد رخساره شیست‌سبز - آمفیبولیت همراه بوده و باعث تشکیل لایه‌بندی ترکیبی و برگوارگی نسل اول (S 1 ) گردیده است. دومین مرحله دگرشکلی مهمترین وغالبترین مرحله دگرریختی در منطقه بوده و در توسعه ساختارهای میلونیتی و نیز گسترش برگوارگی ( S2 ) خطواره کششی وکانیایی نقش اصلی را ایفا کرده است. چین‌های مربوط به این مرحله از دگرشکلی اکثرا  از نوع تنگ تا هم شیب می‌باشد و میل محور این چین‌ها به دو جهت شمال‌باختر یا جنوب‌خاور می‌باشد. دگرشکلی مرحله سوم جوانترین دگرشکلی حادث شده در منطقه بوده و ساختار‌های مربوط به این مرحله بصورت چین‌خوردگی و گسلش توسعه یافته است. چین‌خوردگی این مرحله در مقیاس نقشه دیده می‌شود که در بین گسل‌های محدود کننده درون نهشته محاط شده بطوریکه روند اثر سطح محوری شمال‌خاوری- جنوب‌باختری است. محور این چین‌ها تحت تاثیر گسل‌های جوانتر بنحوی تغییرکرده که در قسمت مرکزی درون نهشته کاملا خاوری - باختری شده است (صبا 1378، احمدی 1378، صدیق 1378) . گسل‌های محدود کننده و مجموعه گسل‌های جوانتر که آنها را جابجا کرده‌اند (شکل 1 ) بترتیب در سه ناحیه خاوری، مرکزی و باختری توضیح داده می‌شوند.
 
ناحیه خاوری
گسلهای محدود کننده درون نهشته در این ناحیه شامل گسل گل‌چشمه، در همبری شمالی و گسلهای رباط‌ترک و موته در همبری جنوبی آن می‌باشند.
گسل گل‌چشمه، به طول 18 کیلومتر می‌باشد که از جنوب‌خاوری روستای گل‌چشمه آغاز شده و تا شمال معدن چاه‌باغ ادامه می‌یابد. روند این گسل N50E و شیب آنo 35  تا o40 درجه به سمت شمال باختری است. در بررسی این گسل، بر روی سطوح لغزش، چند سری خش‌خط برداشت شد. یکی سری از آنها حرکت مورب‌لغز گسل را نشان می‌دهد که مؤلفه‌ شیبی آن معکوس و مؤلفه امتدادی آن چپ‌برمی باشد. نوع دیگری از خش‌خطها که خش‌خطهای قبلی را تحت تأثیر قرار داده کاملاً جابجایی معکوس گسل را تایید می‌کند.
گسل رباط‌ترک، بخشی از گسل جنوبی درون نهشته گلپایگان - موته است که از نزدیکی روستای رباط‌ترک آغاز شده و تا کوه‌ پلنگی ادامه پیدا می‌کند و سرانجام توسط گسل موته قطع می‌شود. طول این گسل به بیش از 18 کیلومتر می‌رسد که در ادامه به سمت خاور به دلیل پوشیده بودن قابل تعقیب نمی‌باشد. روند اصلی گسل رباط‌ترک N50E بوده و شیب آنo55  درجه به سمت شمال‌باختر می‌باشد. فیبرهای موجود در سطح گسل و باندهای برشی   S و C  موجود در پهنه برشی حرکت مورب‌لغز معکوس با مؤلفه چپ‌بر را نشان می‌دهد.
 گسل موته، این گسل از 5 کیلومتری روستای موته شروع شده و تا رودخانه دربند‌شور ادامه پیدا می‌کند. روند اصلی گسل تقریباً خاوری - باختری و شیب آن از   o45 تا o65 درجه به سمت شمال شمال باختری متغیر است. طول این گسل به بیش از 20 کیلومتر می‌رسد که 7 کیلومتر از طول آن مرز جنوبی درون نهشته شمال گلپایگان موته را در ناحیه خاوری تشکیل می‌دهد سازوکار این گسل بر‌خلاف سایر گسل‌های محدود کننده درون نهشته معکوس با مولفه راست‌بر می‌باشد این گسل نهشته‌های با سن الیگوسن را جابجا کرده است
 
ناحیه مرکزی
 گسلهای محدود کننده درون‌نهشته در این ناحیه شامل گسل توت‌سیاه، در همبری شمالی و گسل ورزنه در همبری جنوبی آن می‌باشند.
گسل توت‌سیاه، بخشی از گسل شمالی محدود کننده درون‌نهشته است که از 5 کیلومتری جنوب روستای یکه‌چاه شروع شده و تا روستای قیدو ادامه می‌یابد طول این گسل به 20 کیلومترمی‌رسد روند اصلی گسل توت‌سیاه خاوری - باختری بوده و شیب آ‌ن از   o55 تا o70  درجه به سمت شمال‌ متغیر می باشد. سازوکار آن معکوس است.
گسل ورزنه، بخشی از گسل جنوبی درون نهشته را تشکیل می‌دهد این گسل از نزدیکی رودخانه دربند‌شور شروع شده و تا شمال‌ ورزنه ادامه می‌یابد طول این گسل 14 کیلومتر است. امتداد خاوری - باختری بوده و شیب آن بین o85 تا o90 درجه به سمت جنوب  متغیر می‌باشد. این گسل حرکت مورب‌لغز چپ‌بر را نشان می‌دهد.
 
ناحیه باختری
 گسلهای محدود کننده درون نهشته در این ناحیه شامل گسل قیدو و گسل مرق، در همبری شمالی و گسل اسفاجرد در همبری جنوبی آن می‌باشند.
 گسل قیدو، در محل خمش درون نهشته شمال گلپایگان- موته قرار داشته و بخشی از گسلهای محدود کننده شمالی این درون نهشته را تشکیل می‌دهد روند اصلی گسل قیدو شمال‌خاوری- جنوب‌باختری بوده و شیب آن به سمت باختر می‌باشد و سازوکار این گسل معکوس است.
گسل مرق، در ادامه گسل قیدو قرار گرفته است و تا شمال‌ گلپایگان امتداد می‌یابد روند این گسل شمال‌خاوری- جنوب‌باختری بوده و شیب زیاد به سمت شمال‌خاوری دارد. مطالعات صورت گرفته بر روی نقشه‌های ژئوفیزیک هوائی پی سنگی بودن این گسل را نشان می‌دهد بطوری که خطواره های مغناطیسی دقیقا در امتداد این گسل واقع شده‌اند
گسل اسفاجرد، بخش از گسل جنوبی محدود کننده درون نهشته است. طول این گسل به بیش از 35 کیلومتر می‌رسد. روند اصلی گسل اسفاجرد، شمال‌خاوری- جنوب‌باختری بوده و با شیب 80o   تا o85 درجه به سمت شمال‌خاوری قرار می‌گیرد سازوکار این گسل مورب‌لغزچپ‌بر با مولفه معکوس می‌باشد.
 
گسل های دیگر
گسل های با روند (N110E)، بیشترین تاثیر در تغییر شکل را در درون نهشته گلپایگان- موته بوجود آورده‌اند. سازوکار این گسل‌ها مورب‌لغز راست‌بر می‌باشد از نکات قابل توجه در مورد این گسل‌ها اینست که طویل‌شدگی و انتظام اغلب توده‌های نفوذی گرانیتی توسط این گسل‌ها کنترل می‌شوند از طرفی زونهای برش خمیری در مرز بعضی از توده‌های نفوذی با گسل‌های مذکور، رابطه فعال این گسل‌ها را با توده‌های نفوذی نشان می‌دهند گسل‌های FG1و FG2 , FG3 , FK از جمله گسل های با روند N110E می باشد. (شکل 1)گسل های  FG1 و FG2   با زاویهo 80 تاo 85 گسل های رباط‌ترک و گل‌چشمه را قطع کرده‌اند عملکرد این گسل‌ها باعث تشکیل برش‌های رسوبی در دو طرف بلوک واقع بین گسل‌های F G1 و  FG2شده است. این برش‌های رسوبی که بصورت دگرشیب بر روی واحد‌‌‌‌های زیرین قرار گرفته‌اند نشانگر ارتفاع‌گیری (Uplift) بلوک واقع بین این گسل‌ها می‌باشد. بعبارت دیگر بالا آمدن این بلوک توسط این گسل‌ها کنترل شده است. از طرفی گسل‌های F G1  و  FG2مؤلفه امتدادی راست‌بر نیز دارند.
گسل FK ،گسل قیدو را از گسل مرق جدا می‌کند بطوری که جابجایی بیش از یک کیلومتری در بین این دو گسل تشکیل داده است از طرفی سازوکار معکوس گسل قیدو بخاطر عملکرد این گسل تشدید یافته است. از دیگر آثار دگرریختی که توسط این گسل در درون نهشته گلپایگان- موته ایجاد کرده می‌توان به تشدید چین‌های تداخلی بین چین‌های مربوط به دومین مرحله دگرریختی با چین حاصل از مرحله سوم در این ناحیه اشاره کرد که بصورت گنبد و حوضه آشکار در جنوب روستای قیدو دیده می‌شود.
گسل های با روند NW-SE که گسل های باروند N110E را قطع کرده و جابجائی های چپ‌بررا در طول آنها بوجود آورده‌اند.
گسل‌های با روند تقریبا خاوری - باختری(N70E) جوانترین فعالیت را در منطقه داشته بطوری که جابجائی راست‌بر این گسل‌ها برروی آبراهه‌ها بخوبی مشخص می‌باشد لازم به ذکر است که عملکرد راست‌بر گسل موته در ارتباط با همسو قرار گرفتن با این گسل‌ها می‌باشد.
گسل‌های نرمال راستای شمال شمال باختر دارند. بهترین برونزد این گسل‌ها در معدن‌ چاه‌خاتون با شیب   o60 درجه به سوی خاور می‌باشد. فابریک‌های تعیین کننده نوع برش موجود در پهنه برشی آن بخوبی نشان می‌دهد که این گسل در جهت شیب لغزیده و بلوک خاوری نسبت به بلوک باختری پایین افتاده است از نکات قابل توجه در مورد گسل‌های نرمال این است که تمرکز سولفیدها در امتداد این گسل‌ها صورت گرفته بطوری که باعث غنی شدن پهنه‌های کششی از کانه های طلا دار شده است (حسنی و محجل 1381).
 
نتیجه‌گیری
شکل‌گیری اولیه درون‌نهشته گلپایگان- موته به احتمال زیاد با ایجاد تکتونیک کششی در گسلهای همسو با جهت فشارش، که احتمالا خاستگاه پی سنگی دارند. و بوجود آمدن هورست و گرابن‌های حاصل از برخورد پلاتفرم عربی با پهنه سنندج – سیرجان، بوده است. از این زمان به بعد در پهنه سنندج - سیرجان رژیم‌ترافشارش راست‌بر حاکم گردیده است (Mohajjel and Fergusson 2000)، در طی این حرکات سازوکار گسله‌های محدود کننده درون‌نهشته گلپایگان – موته از عملکرد عادی (Normal ) با چرخش به راستای غیر همسو (چپ‌بر با مولفه معکوس) با راستای ترافشارش تغییر کرده است. این شواهد بیانگر تغییر تدریجی راستای آن تحت تاثیر رژیم تکتونیکی ترافشارش راست‌بر (sanderson and Marchini, 1984 ) می‌باشند .گسل‌های شمال‌خاوری - جنوب‌باختری، فعالیت گسترده خود را از ائوسن به بعد نشان می‌دهند، این گسل‌ها تغییرات بسیار گسترده و وسیعی در طول تکوین درون‌نهشته بوجود آورده‌اند. باریک شدگی و خمش در بخش مرکزی درون نهشته احتمال دارد در اثر فعال شدن گسلهای پی سنگی همسو با راستای برشی پهنه سنندج- سیرجان در این ناحیه باشد. فروافتادگی(Depression ) شمال ورزنه، تغییر روند چین‌های مربوط به دگرشکلی سوم و نفوذ توده‌های آذرین در ارتباط با عملکرد چرخشی گسل‌های با راستای شمال‌باختری- جنوب‌خاوری بوده است.
 

کلید واژه ها: سایر موارد