کاربرد GIS در استفاده بهینه از اطلاعات زمین شناسی و اکتشافی

دسته دورسنجی و GIS
گروه سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور
مکان برگزاری پانزدهمین گردهمائی علوم زمین
نویسنده پانته آ گیاهچی - مژگان زارعی نژاد
تاريخ برگزاری ۲۷ بهمن ۱۳۷۵
هدف از ارائه این مقاله نشان دادن دورنمایی هر چند مقدماتی از امکانات و تسهیلاتی می باشد که سیستم اطلاعات جغرافیایی (GIS) می تواند در جهت کسب، جمع آوری، ذخیره سازی، سازماندهی، پردازش و استفاده بهینه از مجموعه داده ها جهت تعبیر و تفسیر و تولید نقشه های گوناگون زمین شناسی و اکتشافی دراختیار قرار دهد، تا ضمن کمک به رشد و توسعه فرهنگ استفاده از سیستم اطلاعات جغرافیایی در مقوله های زمین شناسی و اکتشاف، بابی در آشنا نمودن کارشناسان این بخش از علوم زمین با راههای مطلوبتر دسترسی به نتایج گسترده فعالیتهای تحقیقاتی و صحرایی و استفاده بهتر و کاراتر از منابع اطلاعاتی به دست آمده و موجود زمین شناسی و اکتشافی با توجه به حجم زیاد و متنوع آنها جهت اخذ تصمیمات صحیح و دقیقتر در حل ابهامات مسائل زمین شناسی و اکتشافی می گشاید.
بطور خلاصه می توان ذکر نمود که GIS می تواند مقدوراتی را فراهم سازد که بوسیله آنها، نقشه های مختلف موضوعی (تماتیک) و یا نقشه ها و داده هایی که شامل چندین لایه اطلاعاتی می شوند مانند داده های ماهواره ای، ژئو فیزیک هوایی، زمین شناسی، ژئو شیمی و … با نتایج کارهای صحرایی در حال انجام و دیگر داده های چند وجهی که در پایگاههای اطلاعاتی موجود هستند تلفیق، آنالیز و مدل سازی شده و جهت تعبیر و تفسیر با هدفی خاص بصورت یک نقشه با استفاده از قابلیت های نقشه کشی رقومی سیستم اطلاعات جغرافیایی (GIS) در اختیار استفاده کننده قرار گیرد، از نکات دیگر می توان به امکانات این سیستم در مورد ارتباط دادن به حد فاصل بین نقشه های زمین شناسی و اکتشافی با دیگر داده های پایگاههای فضایی مرجع اشاره نمود، همچنین می توان به کاربرد موثر GIS برای تهیه نقشه های موضوعی و چند وجهی زمین شناسی و اکتشافی اشاره نمود که می توانند درک کاملتری از مسائل زمین شناسی و ارزیابی توان منابع معدنی به دست دهند که با توجه به قابلیت ویرایش و افزایش داده ها و به مرور با تکمیل شدن اطلاعات توصیفی در این سیستم می توان به یک مدل سه بعدی که شناخت نسبی و بهتری از مسایل زمین شناسی و اکتشافی زیر سطحی منطقه را ارائه می دهد دست یافت.
ذکر این نکته ضروری است که با توجه به اینکه تکنولوژی GIS نسبتاٌ جدید بوده و خصوصاٌ در کشورمان ایران هنوز بدانگونه شناخته شده نمی باشد، دستیابی صحیح چه از لحاظ فنی و تجهیزات مربوطه و چه از لحاظ منابع علمی جهت استفاده درست از این سیستم با دشواریهایی همراه می باشد بنابراین در این مقاله سعی گردیده است بصورت کاربردی و با استفاده از صفحه نمایشگر رایانه در حد و اندازه ای که فعلاٌ در بخش GIS واحد اکتشاف سازمان جهت پیشبرد وظایف محوله به این گروه مورداستفاده قرار می گیرد بررسی و بحث شود.
اجزاء مورداستفاده در بخش GIS سازمان در شرایط حاضر شامل مراحل ذیل می باشد. جمع آوری و رقومی نمودن نقشه های 1:50000 توپوگرافی منطقه مورد نظر و تبدیل آن به مقیاس 1:100000 با رعایت استاندارد های این مقیاس و عوارض مربوط به آن مانند آبراهه ها، جاده ها، شهر ها، … می باشد. پس از آن کلید اطلاعات موجود اکتشافی و زمین شناسی منطقه در این مقیاس جمع آوری و به شکل مناسبی سازماندهی خواهد شد، مجموعه اطلاعات ذخیره شده در این مرحله شامل خطوط تراز، سیستم مختصات، اطلاعات مواد معدنی و اندیس های شناخته شده قدیمی، اطلاعات ژئو شیمیایی در صورت موجود بودن، ژئو فیزیک هوایی و تصاویر مختلف پردازش شده توسط بخش دور سنجی و زمین شناسی منطقه می باشد. پس از پایان این مرحله، بر اساس نیازهای هر اکیپ اکتشافی، نقشه های موضوعی مختلفی در اختیار این گروه ها قرار خواهد گرفت که در بالا بردن سرعت، دقت و کیفیت کار این اکیپ ها تاثیر به سزایی خواهد داشت.
در مرحله بعد همزمان با انجام عملیات صحرایی، ضمن تبادل اطلاعات با اکیپ های مختلف و نیز تکمیل کردن و به هنگام نمودن اطلاعات موجود، نتایج حاصل از عملیات صحرایی و آزمایشگاهی مانند نتایج تجزیه آزمایشگاهی نمونه ها، اضافه نمودن اندیس های معدنی جدید اکتشاف شده، ویرایش و اصلاح احتمالی نقشه های زمین شناسی در صورت تایید مراجع ذیصلاح، اضافه نمودن خطواره های مغناطیسی و بی هنجاریهای ژئو فیزیکی ناشی از وجود مواد معدنی یا متاثر از مسائل زمین شناسی، مشخص نمودن محل های نمونه برداری ژئو شیمیایی و … و در نهایت نتایج تحلیل اطلاعات بصورت نقشه، جداول گوناگون و تشریحی به شکل رقومی در سیستم ذخیره و سازماندهی خواهد شد.
(پس از پایان این مرحله ضمن کاملتر و غنی تر شدن پایگاه اطلاعاتی کامپیوتری از داده های رقومی زمینی اعم از زمین شناسی و اکتشافی، امکانات پردازش و تحلیل فضایی این اطلاعات و مدل سازی بر اساس نیازهایی که در هر زمان بوجود خواهد آمد با استفاده از ابزار و روشهای مناسب تحلیل، فراهم می شود).
نتیجه گیری
در پایان متذکر می شویم که GIS می تواند در زمینه های جمع آوری اطلاعات پراکنده موجود اکتشافی، سازماندهی مجدد آنها و جداسازی اطلاعات مفید و حذف موضوعاتی که مورد نیاز نمی باشند و همچنین سوق دادن نوع جمع آوری اطلاعات و داده هایی که در حال حاضر توسط کارشناسان اکتشافی در دست تهیه می باشد با قالب بندی مناسب جهت ورود به این سیستم به منظور پرهیز از دوباره کاریها و بطور کلی ایجاد توانایی در بهبود و بالا بردن کارآیی و استفاده بهینه از مجموعه داده ها، دسترسی صحیح و سریع به داده های مورد نیاز در یک حجم وسیع، داده های جمع آوری شده توسط روشهای مختلف اکتشافی، افزایش قدرت ذخیره و بازیافت اطلاعات مکانی، قدرت آنالیز داده ها بصورت نقشه با امکان ارائه نمایش داده های به دست آمده از منابع مختلف روی یک نقشه بر اساس نیازهای خاص اکتشافی، ارائه و به تصویر کشیدن اطلاعات مکانی و موضوعی در قالب نقشه، جدول، گراف و امکان ایجاد ویرایش در آنها و تهیه و تولید نقشه مجدد و به هنگام نمودن آنها و در نهایت در کنار آن، بوجود آوردن بانکهای اطلاعاتی و ایجاد قابلیت امکان استفاده از داده های موجود جهت استفاده در کاربردهای متفاوت بر اساس نیازهای گوناگون سایر نهادها در سطح کشور مورد استفاده قرار گیرد.

کلید واژه ها: سایر موارد