معرفی واحدهای سنگی پالئوزوئیک زیرین در دره سه هزار و دو هزار

دسته چینه شناسی و فسیل شناسی
گروه سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور
مکان برگزاری بیست و یکمین گردهمائی علوم زمین
نویسنده خلیل بهار فیروزی
تاريخ برگزاری ۱۹ مهر ۱۳۸۴

Abstract:
There area wide spread out crops of lower paleozoic rock units in Sehezar and Dohezar valley in south of Tonekabon city.
In this area , in the last works , under the Mobarak formation , a sequence of no faunal evidence is reported that finally attributed to carboniferous .
In this paper this sequence is divided in to different rock units as follow.
In the Sehezar valley the oldest rocks as sandstone and conglomerate attributed to Lalun formation equivalent.
Base quartzit member , Mila formation and upper ordovician shale and sandstone also recognized in this area. upper ordovician rocks recognized with palinoloy studies. In The Dohezar area , there aren’t any out crops of rocks older than ordovician age.
In addition to the cases that are cited , there is a volcanic unit (with  about ۱۰۰m thickness) and basaltic composition between upper ordovician unit and Mabarak formation that we attribute them to silurian .
 

چکیده:
در دره های معروف سه هزار و دو هزار در جنوب تنکابن واحدهای سنگی پالئوزوئیک زیرین دارای رخنمون گسترده میباشند.در این مناطق در کارهای انجام شده قبلی در زیر سنگ آهکهای سازند مبارک (کربونیفر) ردیفی از سنگهای فاقد مجموعه فونای مشخص گزارش شده است که در نهایت همه آنها را به کربونیفر نسبت داده اند.
در این مقاله سنگهای مزبور به واحدهای سنگی مختلف تفکیک شده اندکه به شرح زیر میباشند :
   در دره سه هزار، قدیمی ترین سنگها بصورت ماسه سنگ و کنگلومرای معادل سازند لالون معرفی شده اند. روی آنها افق کوارتزیت قاعده (Base quartzite )  ، سازند میلا ، شیل و ماسه سنگهای اردویسین بالا تفکیک شده اند. شیل و ماسه سنگهای اردویسین بالا با استفاده از مطالعه پالینولوژی شناسائی گردیده اند.
    در منطقه دوهزار واحدهای قدیمی تر از این شیل و ماسه سنگ ها رخنمون ندارد. علاوه بر موارد ذکر شده ، در حد فاصل واحد اردویسین بالا و سنگ آهکهای سازند مبارک یک افق حدود یکصد متری از سنگهای ولکانیک بازالتی دیده میشود که به ولکانیک های سیلورین نسبت داده شده اند.
مقدمه:
دره سه هزار و دوهزار در بخش شمالی البرز مرکزی، در بخش جنوبی شهرستان تنکابن دارای حوضه آبریز با مساحت قابل توجهی هستند که از خط الرأس رشته کوه البرز در حدفاصل منطقه الموت و طالقان شروع شده و تا ساحل دریای خزر ادامه دارد. در این دو دره ، رودهای دوهزار و سه هزار جریان دارند که در جنوب قلعه گردن بهم پیوسته و رودخانه تنکابن ( چشمه کیله ) را تشکیل میدهند.
در نقشه زمین شناسی با مقیاس 1:250000 منطقه (Annells et al, 1985) در بخش شمالی مدار 36°,30´ شمالی در دره سه هزار، یک ساختمان تاقدیسی شناسائی گردید که در آن قدیمی ترین واحد شناخته شده بصورت یک سکانس آواری - کربناته فاقد شواهد فسیلی با ضخامت حدود 600 متر معرفی گردیده است و روی آنها کربناتهای سازند مبارک بصورت هم شیب قرار میگیرد. این واحد در منطقه دوهزار نیز همراه با یک واحد گابروئی معرفی شده است. در طی برداشت نقشه یکصدهزارم رامسر، این دو منطقه، بویژه دره سه هزار مورد بررسی های دقیق تر قرارگرفته و واحدهای سنگی متعلق به کامبرین ، اردویسین و سیلورین در آن تفکیک گردید. مقاله حاضر شرح مختصری از این واحدها میباشد.
چینه شناسی
قدیمی ترین سنگهای دوران پالئوزوئیک در تاقدیس سه هزار بصورت سنگ جوش در تناوب با سنگ ماسه است که عمده اجزاء آن سنگهای آتشفشانی ، سنگ ماسه ، ماسه آهکی ، آهک دولومیتی و ژاسپیلیت هستند و رنگ غالب این واحد قرمز میباشد . روی این واحد یک بخش سنگ ماسه به رنگ خاکستری مایل به سبز دیده میشود که میان لایه های اندکی از شیلهای فیلیتی شده نیز در آنها یافت میشود.این واحد سنگ ماسه هم ارز سازند لالون در البرز مرکزی در نظر گرفته شده است ، اگر چه رنگ قرمز سازند لالون در مقطع تیپ را ندارد. علت آن وجود یک افق کوارتز آرنایتی سفید رنگ با خلوص بالا    (SiO2>96 %) و به ضخامت حدود 100 متر که شباهت بسیار زیادی با لایه کلیدی (key bed) کوارتزیت قاعده (Base quartzite) سازند میلا دارد بر روی آن میباشد. قاعده سازند لالون در این منطقه بوسیله همان افق کنگلومرائی معرفی شده مشخص است.
بر روی افق کوارتز آرنایتی ، ترادفی از سنگهای آواری - کربناته همراه با دایکها و سیلهائی از سنگهای آتشفشانی دیده میشود. این توالی بوسیله دولومیت و دولومیتهای آهکی چرت دار همراه با سنگ فورش آهکی، دارای میان لایه های سنگهای آتشفشانی شروع شده و به سمت بالا یک افق سنگ آهک صورتی رنگ با لایه بندی منظم (5-1 متر) دارای قطعات سنگواره های تریلوبیت ، کرینوئید و اکینوئید در دو یال تاقدیس دیده میشود.
روی این افق، تناوبی از سنگهای خوب لایه بندی شده شیل ، سنگ ماسه ، شیلهای آهکی متراکم و دارای رنگهای ارغوانی و سبز زیتونی دیده میشود. این مجموعه با توجه به شواهد سنگ شناسی و موقعیت چینه شناسی بعنوان سازند میلا ( کامبرین - اردویسین ) معرفی میشود. سنگهای آتشفشانی و نیمه آتشفشانی بصورت گدازه ، سیل و دایک، دارای ترکیب سنگ شناسی آمفیبول- مونزوسینیت تا سینیت تجزیه شده و تراکی بازالتهای اسپیلیتی شده میباشد. مجموعه ای که تاکنون شرح داده شده اند تنها در دره سه هزار دیده میشوند ودر دره دوهزار اثری از آنها مشاهده نشده است.
در یال شمالی تاقدیس سه هزار، در خاور و جنوب روستای خانیان، تناوبی از شیلها و سنگ ماسه های نازک لایه میکادار خوب لایه بندی شده و دارای آثار کروزیانا دیده میشود که در مطالعه پالینولوژی مجموعه اکریتارک ها و کتینوزواهای به سن اردویسین بالا در آنها شناسائی شده اند ( مطالعه کننده، جعفر صبوری ) . اکریتارک های این واحد عبارتند از:
Diexallophasis denticulata , Veryhachium subglobosum , villosacapsula cf. Setosapellicula , Multiplicisphaeridium sp.,Very hachium spp. Tetravery hachium spp. Ordovicidium elegantulum , orthospaeridium octospinosum aho sp haeridium insulptum , orthosphaeridium cf. Chondrododora , Baltisphaeridium sp. aff.B. Perclarum , Multiplicisphaeridium bifurcatum , peteinosphaeridium sp.
کتینوزواهای آن نیز عبارتند از :
Conochitina sp., Desmochitina sp , Armoricochitina higerica , cyathochitina sp. aff. c. fistulsa.
در یال جنوبی تاقدیس سه هزار این واحد مشاهده نمیشود اما در منطقه دوهزار دارای گسترش قابل توجهی بوده و چین خوردگیهای جالبی را به نمایش گذاشته است. در منطقه دوهزار این واحد توسط یک توده گابروئی سبز تیره با اختصاصات گابروئی با ماهیت ( trend ) تولئیتی قطع میشود. این گابروها دارای بافت افیتیک و اینترسرتال و میکروگرانولار و گاهی پورفیری هستند . این سنگها دارای پتاسیم بسیار پائین بوده و در نمودارهای پترولوژی در محدوده سنگهای بازالت یا پیکریت جزایر اقیانوسی ، برجستگی میان اقیانوسی و جزایر قوسی قرارمیگیرند. این سنگها را شاید بتوان بقایائی از پوسته اقیانوسی پالئوتیتیس در نظر گرفت.
در تاقدیس سه هزار، در شمال خانیان روی توالی مربوط به اردویسین بالا ، سنگهای آتشفشانی خاکستری مایل به سبز که زمینه آنها گاهی متمایل به صورتی است دیده میشود. این سنگها دارای بافت پورفیریتیک با زمینه اینترسرتال ، اینترگرانولار تا میکرولیتی میباشند و در برخی موارد بافت آمیگدالوئیدی که حفره های آن توسط کلسیت و کلریت پر شده اند مشاهده میگردد. این سنگها دارای ترکیب آندری بازالت و بازالت هستند. روی این سنگها توسط سنگ آهکهای خاکستری رنگ سازند مبارک پوشانده میشود. در منطقه دوهزار نیز این واحد آتشفشانی بین شیل و ماسه سنگهای اردویسین بالا و سنگ آهک کربونیفر زیرین دیده میشوند. این سنگها بیشتر ماهیت آلکالن سدید نشان میدهند ضمن آنکه بخشی از آن نیز دارای روند کالکوآلکالن است.
 
 نتیجه گیری
بنابراین واحدی که در نقشه 1:250000 قزوین رشت ( Annells et al, 1975) در این دو منطقه ( سه هزار و دوهزار) بعنوان شیل ، ماسه سنگهای کربونیفر و در شرح گزارش این نقشه به مجموعه واحدهای فاقد شواهد فسیلی قبل از کربونیفر معرفی شده بودند در اینجا بصورت مجموعه ای از واحدهای کنگلومرا و ماسه سنگ معادل سازند لالون ، افق کوارتزیت قاعده سازند میلا ، سازند میلا، شیل و ماسه سنگهای اردویسین بالا ، و افق ولکانیکی سیلورین تفکیک شده اند.
نکته قابل توجه معرفی شیل و ماسه سنگهای اردویسین بالا در منطقه است که میتواند معادل این سنگها در منطقه علم کوه و گرگان باشد. مجموعه این واحدها در نقشه زمین شناسی 1:100000 رامسر (بهارفیروزی و همکاران- 1381) آورده شده اند.

کلید واژه ها: سایر موارد