معرفی رسوبات آشکوب آگچاگیلین در منطقه جنوب ساری ( سنگتر اشان )

دسته چینه شناسی و فسیل شناسی
گروه سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور
مکان برگزاری بیست و یکمین گردهمائی علوم زمین
نویسنده امید عرب زاده (۱ ) ۲- دکتر سید محمد موسوی روحبخش (۲) ۳- عباس شاهپسند (۳ ) ۴- امیر اکبری
تاريخ برگزاری ۲۰ مهر ۱۳۸۴

Abstract
Introdactian age Agchagilian of south Sari (Sangterashan)
Eng : O. Arabzadeh  ,   Dr : M.Mosevirohbakhsh    Eng : A. Shah pasand ,    U.S : A. Akbari   
 
Through Stratigraphy studies in Sangterashan placed in southern regions of Sari , Agchagilin age sediments were reported . Because of apparent and super ficial similarities of this section to this age sediments and also exitence of specific fossils , this area was chosen at first steps .
Among all , five samples of Mactera subcaspia , Cardium dombra , Cardium edule and   Mactera (sp) , can be mentioned among which , the first two ones were found much more than other ones .
Finding sand layers at the middle of lime , clay and marl and also existing fossil evidences bring us to this conclusion that Agchagil sea in this area , has been a puddle environment and lagone sea , shallow and also constantly moving forward as if attached to warm and coastal backward surroundings , and in specific period of time cold and energetic.
 

چکیده :
با انجام مطالعات استراتیگرافی (چینه شناسی ) رسوبات آشکوب آگچاگیلین در ناحیه جنوب ساری منطقه سنگتراشان شناسایی گردید ، و انتخاب این مقطع به علت شباهت ظاهری رسوبات این آشکوب و وجود فسیل‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های شاخص این آشکوب در ناحیه می‌‌‌باشد .از این میان تعداد پنج نمونه Mactera subcaspiaو       Cardium dombra وcaraium edule و Mactera(sp) اشاره نمود که البته تعدد دو‌گونه اول در‌آنها زیادتر بود.
با وجود لایه‌های ماسه‌‌ای و بین لایه‌های آهکی ،گل ، رس ومارن وشواهد فسیلی می‌توان چنین استنباط نمود که دریای آگچاگیل در این منطقه یک محیط کولابی و نیمه دریایی و دائماً در حال پیشروی و کم عمق و محلی لاگونی چسبیده به محیط پشت سدی ساحلی و گرم و در مقطعی از زمان سردسیر و پر انرژی بوده است
مقدمه :
منطقه مورد مطالعه در ناحیه جنوب ساری در کنار جاده ساری به قائمشهر قرار دارد.شناسایی رسوبات این ناحیه با استفاده از‌شواهد حاصل‌از مطالعات انجام شده در جمهوری‌های آذربایجان و‌ترکمنستان‌، چاههای حفاری شده و گزارشات شرکت نفت خزر‌بوده است.رسوبات این‌آشکوب از شبه جزیره‌کراسنودسک ( Krasnovodsk ) واقع در محلی به نام ( Ushak Spriag ) در ترکمنستان در ضلع شرقی دریای خزر با یک برش نمونه از نوع                                       ( Lectostratotype )برای این آشکوب معرفی نمود. البته قبلاً توسط آندروسوف ( Andrusov ) در سال 1912 بدون معرفی یک استراتوتایپ معرفی شده بود. رسوبات این آشکوب به صورت پیشرونده بر روی رسوبات آشکوب چلکن که به نام (Brown bed ) خوانده می‌شود قرار می‌گیرد.
در ناحیه ردیف الگو، این نام به نهشته‌‌‌‌هایی متشکل از آهک ، مارن ، رس و ماسه حاوی استراکود که به رنگ خاکستری مایل به سفید است اطلاق می‌گرددکه توسط نهشته‌های مربوط به آشکوب آبشرونین پوشیده می‌گردد و با سنگواره‌های غنی از Eulamellibrannchiata - Gasteropoda - Osteracoda  مشخص می‌گردد. مرز پایینی این آشکوب همراه با رویداد مغناطیسی گیلبرت ـ گوس می‌باشد و مرز بالایی آن دقیقاً در زیر رویداد مغناطیسی ( old uvai ) قرار دارد.                            
آشکوب آگچاگیلین مترادف با آشکوب Romanian در رومانی و پاراتتیس مرکزی و آشکوب Piacenzian در مدیترانه می‌باشد. در کشورمان بر اساس مطالعات پالئونتولوژی زمین شناسان شرکت نفت همین نام را برای رسوبات مشابه در سواحل دریای خزر در نظر گرفته شده است.
مطالعات ( Schenk H.G. 1940 )در رخنمون‌های شمال شرق شهرستان گنبد قابوس ( دشت گرگان ) ، نشان داد که نهشته‌های این آشکوب در آن ناحیه متشکل از 100 متر رس ، ماسه و آهک می‌باشد که با دگرشیبی و نبود رسوبات معادل‌Cheleken روی مارنهای کرتاسه پایینی ( معادل سازندسنگانه ) را می‌پوشاند و خود بطور همشیب در زیر آشکوب Apsheron قرار دارد .
سنگ آهک‌های این آشکوب در ایران و ردیف الگو از نظر دانه‌ها در ردیف کالکآرنایت و کلسی‌ر‌ودایت قرار دارند. بعد از رخنمون‌های اندک Aghchagyl در ناحیه گنبد قابوس نهشته‌های این آشکوب بندرت در رخنمون‌های مازندران نیز دیده می‌شود ، از جمله در مسیر رودخانه تلار در جنوب غربی روستای تلار پشت و در یال شمالی طاقدیس هفت تن که رسوبات Aghchagyl از قاعده به بالا متشکل از کنگلومرا ، ماسه ، مارن و بالاخره در رأس حدود 6 متر لس که در مجموع ضخامت آن ناچیز ( حدود25 متر ) است. ولی در چاههای اکتشافی همین منطقه ، ضخامت آن به حدود 150 الی 200 متر افـزایش می‌یابد . و در همـین دره ( تلار ) بطـرف
 
(2)
غرب ، حـوالی محمـود‌آباد به 700 متر می‌رسد . از دیگــر رخنمون‌‌‌های این نهشته‌ها می‌توان به ناحیه دشت مغان
 اشاره نمود.  ( مستوفی . ب و پرن .ی ، 1343 )  در حفاریهای دشت‌های ساحلی دریای خزر ( قسمت ساحلی استانهای گلستان و مازندران ) که در سال 1348 توسط شرکت ملی نفت ایران به عمل آمد غالباً در این چاهها ، نهشته‌های Aghchagyl رسوبات متعلق به Cheleken را می‌پوشاند. و‌ضخامت این نهشته‌ها از‌شرق به طرف غرب خزر و‌نیز از‌شمال به جنوب خزر‌افزایش می‌یابد‌که این‌امر دال‌بر فرونشینی‌دریای خزر‌در‌آن زمان‌بوده است.
(Nevesskaya 1984 a ) در آگچاگیل بین کورا و کولچی (‌Kolichi ) در شرق دریای خزر ارتباطی وجود داشته است. همچنین برآمدگی اوزیوج (Uzbuj ) در ترکمنستان موجب شد که آمودریا و سیر دریا به حوضه خزر بریزند که تنظیم تعادل هیدرولوژی این منطقه اثر بسیار مهمی داشته است. این دو رود در پلیوسن و کواترنر پیشین نقش امروزی بغازیسفر و داردانل در پیوست دریای مرمره و اِژه را داشته‌اند و آرال و کاسپین را بهم متصل می‌کردند.( همان منبع ) البته در دوره آگچاگیل پیش بینی می‌شود که دریای خزر با ( Kuyalnits ) مرتبط بوده است ولی چون کویالینین نیز دارای فون شورمزه بوده است. پس انواع فونای دریایی نتوانسته به داخل آن وارد شود و شاید فونا از طریق جنوب شرق وارد شده باشد. مثل کاردیوم (‌پالوسکا ، 1996‌)
وجود این جانوران سبب تنوع زیاد فونای دریایی آگچاگیل شده است. از روی مشاهدات چاه (‌1‌- انزلی‌)‌،                      چاه (‌1‌- شفارود‌) ، چاه شماره (‌2‌- مازندران‌) ، چاه (‌ایمر‌- 1‌) و چاه (‌گرگان – 3‌)می توان گفت                            که دریای آگچاگیل 3 برابر دریای خزر کنونی بوده است. در اواخر آشکوب آگچاگیل ، دریای خزر                      از سمت شرق عقب نشینی کرده و بطرف غرب پیشروی می‌نماید. در مقطع مورد مطالعه چهار برش انتخاب شد و نمونه برداری و مطالعه گردید.
 
بحث
 
مؤلفین قبلی ( س.آگاه و ا.بیات ، 1353 ) علیرغم بررسی‌ها و زحمات ارزشمندشان ، در بررسی‌های رخنمون‌های اندک رسوبات آشکوب آگچاگیلین در یال شمالی البرز ( تپه ماهور‌های سواحل خزرجنوبی ) و تعیین ضخامت حقیقی نهشته‌های نئوژن ، اکثر مقاطع بویژه در سنگتراشان ، مجموعه تفکیک نشده آبشرون و آگچاگیل را غالباً با هم و به ضخامت کلی و حقیقی بین 500 – 300 متر محاسبه و ارائه نموده‌اند. (‌گزارشات منتشر نشده شرکت ملی نفت ایران ) ولی در حوضه رسوبی دریای خزر و با استفاده از اطلاعات چاههای سه‌گانه حفاری شده در Offshore  خزر ، ضخامت مشخص بین 800 – 500 متر برای رسوبات آشکوب آگچاگیل ارائه گردیده است( موسوی روحبخش ، 1374 ) که از شرق خزر جنوبی به غرب ، همواره افزایش ضخامت در این رسوبــات دیده می‌شود. در این تحـقیق با استفـاده از نقشه زمین شناسی پایه ساری با مقیاس 1:250000 و نیز
 
(3)
بررسی‌های دقیق بر روی زمین و نمونه برداری متراکم ( فواصل 5/1 متری )‌ و تهیه تعداد 10 عدد مقطع نازک ،
نگارنده قادر به تفکیک دقیق قاعده آبشرون ( قاعده کواترنری ) از رأس رسوبات آگچاگیل در ناحیه                 ( سنگتراشان ) در منطقه جنوب ساری گردید.
لایه‌های آشکوب آگچاگیل معمولاً در مقطع مورد مطالعه بیشتر مورد بررسی قرار گرفته و نگارنده حتی با وجود مشکلات در برداشت روی زمین ( وجود شیب زیاد و یا تجمع واریزه زیاد بر روی لایه‌ها ) 10 مقطع را مورد شناسایی قرارداد که 5 مقطع در حاشیه شرقی جاده تکام و در طرف دیگر دره ( در سمت غرب ) 3 مقطع مورد بررسی قرار گرفت و به علت کامل بودن مقطع سنگتراشان در ناحیه امامزاده سه تن به عنوان مقطع نمونه مورد بررسی قرار گرفت. و ضمن آن در ناحیه خرچنگ و خان عباسی ، شکتا، امره ، امامزاده عبداله نیز تحقیقاتی به عمل آمده و بعضاً نمونه برداری نیز صورت گرفت. در ناحیه خرچنگ رسوبات بیشتر شامل آهک‌های فسیل دار می‌باشد. ودر ناحیه خان عباسی نیز رسوبات با یک روند شبیه به امامزاده سه تن دیده شدند؛ ولی برخی از این رسوبات ناقص می‌باشد. در ناحیه شکتا لایه‌های آگچاگیل به صورت نازک لایه به رنگ خاکستری می‌باشد؛ که بر روی آن رسوبات عهد حاضر قرار گرفته است. ناحیه امامزاده سه تن سنگتراشان از این نظر حائز اهمیت بود که یک تجمع فسیلی از فسیلهای شاخص آگچاگیلین در این منطقه مشاهده می شد که ضخامت آن به حدود    60 سانتی‌متر می‌رسید که از جمله آنها بهCardium dombra  -Mactera subcaspia  و اُستراکودهای خانواده Leptocyter alfania – Caraium edule و‌Mactera(sp)  می‌توان اشاره نمود. که تعداد این فسیلها به 10 عدد در 5/0 متر مربع بالغ می‌گردد که با توجه به هم‌خوانی با فسیلها شاخص این آشکوب در مقطع تیپ و منطقه مورد مطالعه حائز اهمیت است.
از روی شواهد موجود میکروفسیل با توجه به مقاطع تهیه شده میکروفسیلهایی از خانواده Elphidiidae  و Nonionidea و Goloborotalidea و Rotalidacea مشاهده گردید که البته این فسیلها متعلق به مناطق عمیق بوده و با رسوبات آشکوب مورد نظر ، هیچ تناسبی ندارد. به علت وجود اینتراکلاستها دارای اُاُ لیت و اینتراکلاست مرکب‌که شاخص یک محیط کولابی و پشت سدی و وجود اُاُ لیت‌های مرکب و آنکولیت‌های زیاد و گرین استون‌های با هسته کوارتزی و اینتراکلاستهای مرکب دارای ذرات گاستروپودا و نرم تنان درشت مؤید یک محیط پر انرژی بوده است که البته وجود جلبکهای سبز ـ آبی و جلبکهایی از خانواده Codiacea به نام Acicularuia مؤید یک محیط کم عمق می‌باشد.
از ناحیه امامزاده عبداله تا ناحیه امره نیز رسوبات به صورت منقطع دیده می‌شود و در بررسی به عمل آمده رسوبات پلیوسن بالایی را در ناحیه تکام قبلاً گزارش ننموده بودند که نگارنده‌گان پس از بررسی‌های انجام شده این رسوبات را با رسوبات آبشرون در‌این منطقه ارائه می نمایند و‌این رسوبات به صورت یک حالت پیشرونده
(4)
 در روی رسوبات (‌میوسن‌) قرار گرفته است. البته با توجه به پیگیری‌های لایه و گزارشات شرکت نفت ( 1374 ) امتداد لایه تا قائم‌شهر ادامه دارد.
 
 
نتیجه:
 
با توجه به مطالعات انجام شده بر روی رسوبات آشکوب آگچاگیلین و شرایط رسوبگذاری این آشکوب می‌توان به این مطالب اشاره نمود که :
 1ـ رسوبات آشکـوب آگچاگیلین متعـلق به دریای باز و نیمه بسته (متـصل دریـای خزر به دریای سیاه )بوده کـه
      وجود فسیلهای دریایی چون :
1-Mactera Subcaspia
2- Cardium Dombra 
3-Mactera (sp)
4-Cardiumedule
آنرا به اثبات می‌رساند.
2 – مطالعـات نگـارنده‌ نشان داد کـه خـصوصیات سنگ شناسی آشکـوب آگچـاگیـلین با وجـود نمکـهای
       کـریستالین و اُاُلیت‌ها و ایندریت‌های بدست آمده حاصل از اطلاعات موجود در مغزه‌ها قرارگیری رسوبات
       پیشرونده مارن و ماسه‌ای منطقه سنگتراشان بر روی رسوبات چلکـن را نشان می‌دهد.
3 – از روی مقـاطع میکـروسکـوپی و مطالعه آنها استنباط می‌گـرددکـه دریای آگـچاگیل محیط کـولابی و نیمه
      دریایی و دائماً در حال پیشروی بوده است.
4 – با توجه به شواهد محیط مورد مطالعه یک محیط پشت‌سدی و دارای اکسیژن کم بوده است

کلید واژه ها: سایر موارد