معرفی رد پای پستانداران از رسوبات ائوسن روستای چهکند(شمال بیرجند) بعنوان اثر پانتودونتها(pantodonts) و دینوسراتاها (dinocerata)

دسته چینه شناسی و فسیل شناسی
گروه سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور
مکان برگزاری بیست و یکمین گردهمائی علوم زمین
نویسنده مهدی نجفی , رضا موسوی حرمی , اسدالله محبوبی . نرگس هاشمی
تاريخ برگزاری ۲۰ مهر ۱۳۸۴

Abstract:

The studies on the paleontology and petrography of the norhten Birjand sediments in Chahkand region indicates that the sediments are not flysch type but are composed of three litho and and eight sub-lithofacies which are being explained in the following. The main facies consist of a) silici clastic facies including siltstone sub – facies and sand stone facies b) carbonate facies including micrite and dolomicrite sub- facies , and c) pyroclastic facies including  crystal tuff, calcareous tuff and coarse grain tuff sub- facies.The above mentioned main facies have been labed as A, B and C and the sub – facies as A۱, A۲,A۳,B۱,B۲, C۱,C۲ and C۳ in this research. The studies on the facies reveal that they have been formed  in a back arc sedimentary region.The trace fossils of the vertebrates in the region under the investigation belong to pantodonts and dinocerata that recognized by Dr. Hasiotis from consas university which are two classes of extinct herbivores. Their most famous genera are Coryphodonts from order pantodonts, uintatheres and tithanitheres from order dinocerata which existed from the end Paleocen to the end of Eocene.Thus ,according to the present researchers ’investigations and Dr.Hasiotis’suggestions, the existance of perissodactyles in the region under  the  study formerly suggested by Mirzaie Ataabadi and Sarjeant (۲۰۰۰) is open to doubt
 

چکیده:
مطالعات انجام شده در زمینه فسیل شناسی وپتروگرافی در رسوبات شمال بیرجند در ناحیه چهکندنشان می دهدکه این رسوبات فلیش نبوده بلکه از 3 رخساره سنگی و8 زیر رخساره به شرح زیرتشکیل شده است . رخساره های اصلی شامل رخساره های 1- سیلیسی آواری با زیر رخساره های سیلتستونی وماسه سنگی ( گری وک , ساب آرکوز ) , 2- کربناته با زیر رخساره های میکریت و دلومیکریت و3- آذر آواری با زیر رخساره های توف بلورین , توف آهکی و توف دانه درشت می باشد. این رخساره ها تحت عنوان    A. B  C  با زیر رخساره های C3 C2 C1 B2 B1 A3 A2 A1   نامگذاری شده اند که بر اساس مطالعات انجام شده می توانند نشان دهنده ته نشست در یک حوضه رسوبی  back arc  باشند. آثار فسیلی مربوط به مهره داران در منطقه مورد مطالعه به پانتودونتها (p antodonts  ) ویا دینوسراتاها ( d inocerata ) تعلق دارند که شامل دو راسته از علفخواران منقرض شده می باشند و معروفترین آنها کوری فودونتها ( c ory phodonts ) از راسته پانتودونتها و یونیتاتریس ها ( u intatheres ) و تیتانوتریس ها ( titanitheres ) از راسته دینوسراناها می باشند که این دو راسته در زمان اواخر پالئوسن تا اواخر ائوسن می زیسته اند . بنا براین با توجه به مطالعات انجام شده و نظریات ارائه شده توسط هاسویتس احتمال وجود موجوداتی از نوع پری سو داکتیل هاperissodactyla)   (  در منطقه که توسط میرزایی عطاآبادی و سارجنت (2000 ) هعرفی شده مورد تردید مباشد.    
مقدمه:
درشمال شهرستان بیرجند و در نقشه 100000/ 1 روم (شهیدی 1379) رسوباتی رخنمون دارند که با سن ائوسن مشخص شده اند و تحت عنوان واحد Eta نامگذاری شده اند . این واحد عمدتا شامل : شیل , ماسه سنگ , توف و غیره می باشد . از آنجایی که تا کنون منطقه مورد مطالعه از لحاظ چینه سنگی و اثرات فسیلی بطور دقیق مورد مطالعه قرار نگرفته است , هدف از انجام این مطالعه عمدتا شناسایی آثار فسیلی و تفسیر تاریخچه سوبگذاری بوده است . از مجموع نمونه های برداشت شده تعداد 33   مقطع نازک تهیه گردیده است و بر اساس تقسیم بندی فولک (1980), پتی جان و دیگران(1987) و فیشر ( 1984) نامگذاری شده اند. ارتباط رخساره های سنگی و شرایط رسوبگذاری آنها بررسی شده است . همچنین در این منطقه آثار فسیلی مربوط به رد پای مهره اران نیز مورد توجه قرار گرفته اندو اطلاعات مربوطه برای دکتر هاسویتس از دانشگاه کانزاس ارسال گردید تا رد پاهای شناسایی شده در منطقه مورد مطالعه قرار گیرد که در بخش بعدی مورد بحث و بررسی قرار خواهد گرفت.
 
 
بحث و نتیجه گیری:
براساس مطالعات صحرایی و پتروگرافیکی 3 رخساره اصلی در منطقه شناسایی شده است که شامل رخساره های سیلیسی آواری , کربناته و آذر آواری می باشد که در هر یک از این رخساره ها , زیر رخساره هایی نیز شناسایی شده است . در رخساره سیلیسی آواری دو زیررخساره های سیلتستونی و ماسه سنگی ( گری وک و ساب آرکوز ) قرار دارندو در رخساره کربناته زیر رخساره های دلومیت و دلومیکریت  بوده و در رخساره آذرآواری زیر رخساره های توف آهکی , توف بلورین و توف دانه درشت می باشند. با توجه به مطالعه رخساره های شناسایی شده و زمین شناسی منطقه ای , این رسوبات در یک حوضه رسوبی درون قوسی بر جای گذاشته شده اند مشابه آنچه که توسط اینسل (1999)  پیشنهاد شده است. این نوع حوضه ها در مدت زمان کوتاهی توسط رسوبات آذر آواری پر می شوندو مراحل تکوین این نوع حوضه ها را می توان به سه مرحله تقسیم نمود. در مراحل ابتدایی , نقاط ضعیف پوسته اقیانوسی باعث باز شدگی در آن شده و گودالی در بین قوس فعال و قوس غیر فعال تشکیل می شودو توسط ریزشهای ناگهانی و جریانهای خرده ریزه دار پر شده و مواد پیرو کلاستیک و اپی کلاستیک به آن منتقل می شوند . نرخ رسوبگذاری در این مرحله در حدود 100 تا 200 متر در میلیون سال می باشدکه از یک نرخ بالایی برخوردار است ( اینسل 1999) . در مرحله دوم عمل باز شدگی ادامه می یابد و فرونشینی های سابق در محل پوسته سست اقیانوسی انجام می پذیرد . فعالیتهای ولکانیکی  قوسهای فعال مقدار زیادی مواد آذر آواری و خاکستر تولید نموده و در طرف قوس غیر فعال ته نشستهایی از رسوبات پلاژیک صورت می گیرد . در مرحله سوم از طرف قوس ولکانیکی شکافی ایجاد شده و سازند هایی در حوضه درون قوسی جدید بر جای گذاشته می شود . در منطقه مورد مطالعه حوضه رسوبی در مرحله دوم از تشکیل این نوع حوضه ها می باشد . در این رسو بات تعداد46 عدد رد پا در رخساره  میکریتی شناسایی شده است بعلاوه طول , عرض و عمق این رد پاها که مربوط به مهره داران عظیم الجثه ای می باشند دقیقا اندازه گیری و پس از شناسایی برای تایید به دانشگاه کانزاس ( دکتر هاسویتس )ارسال گردید. طول رد پاها بطور متوسط در حدود 20 الی 30 سانتی متر و عرض آنها در حدود 10 الی 20 سانتی متر می باشد . با توجه به مطالعات صورت گرفته و مبادلات علمی انجام شده در این زمینه مشخص گردید که رد پاهای مزبور مربوط به دو راسته از علفخواران منقرض شده در اواخر پالئوسن تا اواخر ائوسن می باشند . این دو راسته شامل پانتودونتها(pantodonta )و دینوسراتاها( dinocerata )می باشندو بطور دقیق تر احتمال می رود که جنسهای تیتانو تریس ها ( titanitheres)ویا یو نیتا تریس ها (uintatheres)از راسته دینو سراتا ها و یا جنس کوری فودونتها( (coryphodns از راسته پانتودونتهاباعث به وجود آوردن این رد پاها گردیده اند. لازم به ذکر است که مطالعات انجام شده توسط میرزایی عطاآبادی و سارجنت (1378)و (2000)بر روی رد پاهای منطقه آنها را مربوط به پری سو داکتیل ها دانسته که موجوداتی فرد سم بوده اند و در اوایل ترشیاری می زیسته اند . به عقیده دکتر استفان هاسویتس ( دانشگاه کانزاس) رد پاهای پری سو داکتیل ها در حدود 5 تا 10 سانتی متر می باشند و احتمال ایجاد آنها توسط دینو سراتاها  و یا پانتودونتها بیشتر می باشدو اکثرا در نواحی شمالی آمریکا و آسیا می زیسته اند و احتمال وجود موجوداتی از نوع پری سو داکتیل ها در منطقه مورد تردید می باشد . اثرات کروی شکل و کوچکتر نیز توسط موجوداتی کوچکتر از همین گروه ایجاد شده اند . با توجه به گلی بودن محیط مورد نظر حفظ شدگی رد پاها به خوبی صورت نگرفته است زیرا در صورت مساعد بودن شرایط کلیه جزئیات از جمله جزئیات مربوط به پوست و اختصاصات کف پا و حتی خز موجودات حفظ می شود . کوری فودونتها از پانتودونتهای سنگین وزن بوده اند که بیش از 300 کیلوگرم وزن داشته اند و برای اولین بار در اواخر پالئوسن ظاهر شده اند ودر تمام نیمکره شمالی تا اواخر ائوسن می زیسته اند . در راسته دینو سراتا ها موجودات به اندازه کرگدن بوده و حدودا 4500 کیلوگرم وزن داشته اند و دندانهای آ سیایی آنها تا اندازه ای شبیه پری سوداکتیل ها بوده و دارای تاج v شکل بوده اند . این جانوران نیز در اواخر پالئوسن تا اواخر ائوسن می زیسته اند و از نظر فیلوژنی به انگولاتومورفاها ( ungulatomorpha)می رسند . اعضای بسیار معروف این راسته تیتانوتریس ها و یونیتاتریس ها می باشند. یونیتاتریس ها موجوداتی با شکل عجیب و غریب  در زمان ائوسن بوده اند و از لحاظ اکولوژیکی احتمالا شبیه رینوسراس های( rinoceracs )امروزی می باشندو از جمله اولین پستانداران باجثه بزرگ بوده اند و دندان نیش آنها توسعه یافته و شمشیر مانند می باشد و از فک پایینی بیرون آمده است . با توجه به مطالعات انجام شده به نظرمی رسد که محیط مورد نظر یک محیط کم عمق بوده و عبور موجودات مورد نظر از حاشیه ساحلی باعث بوجود آمدن این رد پاها در منطقه گردیده است.
 

کلید واژه ها: خراسان جنوبى