بررسی پترولوژیکی بقایای پالئوتتیس در جنوب، غرب تا شمالغرب مشهد

دسته پترولوژی
گروه سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور
مکان برگزاری اولین همایش سالانه انجمن زمین شناسی ایران
نویسنده صدرالدین امینی- ابولفضل کریمی مقدم
تاريخ برگزاری ۰۴ شهریور ۱۳۷۶
منطقه مورد مطالعه با مختصات جغرافیایی: طول 59درجه و 18 دقیقه تا 59درجه و 36 دقیقه شرقی و عرض 36درجه و 15دقیقه تا 36درجه و 27دقیقه شمالی، در جنوب غرب تا شمال غرب شهرستان مشهد واقع شده است. در این منطقه سنگهای بازیک تا الترابازیک، به همراه رسوبات پلاژیک، بصورت بقایای پالئوتتیس رخنمون دارند.
با توجه به مطالعات پتروگرافی، سنگهای منطقه در قسمت آذرین شامل دونیت، هارزبورژیت، لرزولیت، ورلیت، انواع پیروکسنیت، گابرو، دلریت، بازالتهایی با فاسیس پیلولاوا و اسپلیتی شده، آمفیبولیت، و همچنین بر اثر دگرسانی انواع فوق الذکر، انواع سرپانتینیت و تالک، در قسمت رسوبی و رسوبات پلاژیک، چرت فراوانترین سنگ در منطقه بوده و به همراه آن و در تناوب با آن انواع لاپیلی توفهای سیلیسی، کوارتزهای میکروکریستالین، آهکهای پلاژیک و شیلهای سیاه و سیلیسی مناطق عمیق اقیانوسی، یافت می شوند که در بعضی مناطق مانند ذکریا مجموعه درهم و برهم آنها بصورت اولیستوستروم دیده می شوند، در قسمت دگرگونی، ضمن اینکه کل منطقه و مجموعه افیولیتی، دگرگونی در حد رخساره آمفیبولیت را تحمل کرده است، سنگهای دگرگونی شامل فیلیت و اسلیت است که به آنها دگرگونیهای مشهد گفته می شود ضمن اینکه انواع سنگهای دگرگونی مجاورتی نیز موجود است که شامل این مبحث نمی شود.
با توجه به نتایج حاصله از بررسی های پترولوژیکی و ژئوشیمیایی و همچنین مسائلی که تا کنون راجع به این منطقه عنوان شده است، تقریباٌ تمامی نظریات قبلی راجع به این منطقه غیر قابل پذیرش می نماید.
مسائلی چون:
- ارتباط پتروژنتیکی توده های گرانیتی مشهد با سنگهای بازیک و الترابازیک. با توجه به اینکه، این سنگهای گرانیتی حاوی انکلاوهایی از مجموعه افیولیتی و سنگهای دگرگونی منطقه هستند، هیچگونه ارتباط پتروژنتیکی بین آنها وجود ندارد و بدین ترتیب، نظر کسانی که گرانیتها را از تفریق سنگهای بازیک و الترابازیک می دانستند و چه آنهایی که معتقد به وجود پلاژیوگرانیت در منطقه مشهد بودند مردود به نظر می رسد.
- با توجه به وجود انکلاو در گرانیت های مشهد، از نظر سن نسبی، گرانیتها جدیدتر از مجموعه افیولیتی بوده و با توجه به سن سنجی مطلق از گرانیتها که مربوط به اوایل تریاس هستند، لذا سن مجموعه افیولیتی به قبل از تریاس برمی گردد. بنابراین نظریه کسانیکه بسته شدن پالئوتتیس را در این منطقه به کیمرین پیشین و تریاس میانی نسبت می دادند
(دکتر علوی، بولین 1988 اشتامفلی 1986، …) غیر قابل استناد می نماید.
- با توجه به پیدایش فسیلهای پرمین در مجموعه رسوبی افیولیتها، نتیجه گرفته می شود که سن بسته شدن پالئوتتیس در این منطقه به پرمین بالایی برمی گردد، لذا تمام نظریاتی که تا کنون بسته شدن پالئوتتیس را در این قسمت مربوط به فاز کوهزایی هرسینین در کربونیفر می دانستند (دکتر مجیدی و دیگران) نمی تواند بر اساس بررسی های کنونی درست باشد.
- با توجه به نتایج آنالیزهای شیمیایی، هرچند میزان منیزیم در این سنگها به 39 درصد نیز می رسد، با توجه به موقعیت تکتونیکی (سابداکشن) منطقه و میزان Tio2، میزان Cao، نسبت Mgo/Mgo+Cao و بافت سنگهای منطقه (عدم وجود بافت اسپنیفکس) به هیچ عنوان نمی توان سنگهای اولترابازیک منطقه را کوماته ایت نامید. در واقع این سنگها،قسمتهای زیرین سکانس افیولیتی و تفاله های حاصل از ذوب سنگهای منطقه هستند. در این منطقه ترم های حدواسط و اسید مجموعه افیولیتی وجود ندارد. همچنانکه ترم اولترابازیک در افیولیتهای نیشابور دیده نمی شود.
- با توجه به جدایش محدوده های سنگ شناسی در منطقه و تهیه نقشه تفکیک شده با مقیاس 1/20000 از آن، در این منطقه کمپلکس افیولیتی وجود ندارد بلکه، یک سکانس افیولیتی مجزا و مشخص به لحاظ سنگ شناسی وجود دارد.
- با توجه به بررسیهای تکتونوماگماتیکی در منطقه نتیجه می شود که پالئوتتیس به سن کربنیفر (هرسینین) درقسمت تیان شان و پلیت توران بسته شده و دیگر که شاید بتوان آن را پالئوتتیس دوم نامید در جنوب پالئوتتیس اول و از جمله در مناطق شمالی ایران که تا پرمین گسترش داشته و در پرمین بالایی بسته شده است.
اما اینکه در این زمان چه فاز کوهزایی باعث جایگزینی این افیولیتها شده است، نیاز به یک بررسی جهانی دارد، که خارج از توان این مطالعه می باشد. با توجه به نظریات جدید در مورد فازهای کوهزایی، فاز کوهزایی اندونزین که مبتکر آن دکتر افتخارنژاد هستند با نظریات ما قرابت بیشتری دارد.

کلید واژه ها: خراسان رضوى