مطالعه پترولوژی و ژئوشیمی باتولیت گرانیتوئیدی شیرکوه یزد

دسته پترولوژی
گروه سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور
مکان برگزاری اولین همایش سالانه انجمن زمین شناسی ایران
نویسنده صدرالدین امینی- محمدرضا کلانتری سرچشمه
تاريخ برگزاری ۰۴ شهریور ۱۳۷۶
مطالعه توده های ماگمایی و از جمله توده های پلوتونیکی ایران زمین با جزئیات بیشتر ضروریتی انکار ناپذیر است. بدین منظور و بر اساس تجزیه شیمیایی سنگهای ماگمایی و نیز مطالعات پتروگرافی و با استفاده از مدلهای تکتونوماگمایی و پترولوژیکی و کارهای صحرایی یکی از توده های عظیم ماگمایی ایران بنام توده گرانیتوئیدی ُشیرکوه یزد مورد مطالعه و بررسی قرار گرفته است. دراین مقاله تلاش شده است تا تنوع سنگ شناسی، مدل تکتونوماگمایی مناسب، زمان و مراحل جایگذاری و شرایط تشکیل و تبلور توده مذکور مورد بحث و بررسی و تجزیه و تحلیل قرار گیرد.
باتولیت گرانیتوئیدی شیرکوه با وسعتی بیش از 1000 کیلومترمربع در بین مدارهای 31 درجه و 23 دقیقه تا 31 درجه و 45 دقیقه عرض شمالی و 53 درجه و 50 دقیقه تا 54 درجه و 20 دقیقه طول شرقی در استان یزد واقع است. بخش اصلی باتولیت از سنگهای گرانیتوئیدی شامل گرانودیوریت، مونزوگرانیت، سینوگرانیت، و تونالیت تشکیل گردیده، بعلاوه دایکهای گابرویی و دیوریتی، رگه های پگماتیتی و اسکارن نیز با فراوانی کمتر دیده می شوند کوارتز، پلاژیوکلاز و فلدسپات پتاسیم کانیهای اصلی تشکیل دهنده گرانیتوئیدها هستند و کانیهای بیوتیت، گرافیت، کردیریت، آندالوزیت، سیلیمانیت، زیرکن، آپاتیت و ایلمنیت نیز بصورت کانی فرعی در برخی از گرانیتوئیدها مشاهده می شوند. در داخل باتولیت، آنکلاوهای مختلف عمدتاٌ شامل میکرو گرانولار فلسیک، زینولیتهای دگرگونه و سورمیکاسه وجود دارد.
با توجه به تجزیه های شیمیایی انجام شده، گرانیتوئیدهای شیرکوه از نظر مقدار آلومین، پرآلویمن و از نظر ضریب قلیایی- آهکی، در محدوده آلکالی کلسیک قرار دارند. این گرانیتوئیدها دردیاگرامها، ماهیت کالک آلکالن نشان میدهند و در تقسیم بندی لامر و بودن (1982) جزو گرانیت های پوسته ای طبقه بندی میشوند . طبق تقسیم بندی کاسترو 1991 این گرانیتها از نوع S هستند. شرایط حرارت و فشار تشکیل باتولیت، طبق دیاگرامها دمای 680 درجه تا 750 درجه سانتیگراد و فشار 550 تا 170 بار است. از نظر جایگاه تکتونیکی باتولیت شیرکوه در محدوده گرانیتوئیدهای برخورد قاره ای (مانیاروپیکولی 1989) قرار می گیرند. بررسی عناصر کمیاب و استفاده از مدل هاریس و همکاران (1986) نیز نشان میدهد که باتولیت شیرکوه از نوع گرانیتهای با منشاء برخورد تکتونیتی است. با توجه به مطالعات بالا و مطالعات صحرایی روند تشکیل این توده به شرح زیر می باشد: ازآنجا که نتایج سن یابی رادیومتری، سن گرانیت را 10+-175 میلیون سال نشان میدهد و سازندهای کرتاسه با ناپیوستگی آذرین پی، بخشهای اصلی توده را می پوشانند، بنظر میرسد که اولین و مهمترین مرحله پلوتونیسم منطقه در ژوراسیک میانی (کیمیرین پسین) همزمان با چرخش خرده قاره ایران مرکزی و بازشدگی اقیانوس زاگرس مرتفع، روی داده است اصطکاک چرخش ناشی از چرخش خرده قاره و سابداکشن پوسته اقیانوسی بلند زاگرس باعث بالا رفتن گرادیان زمین گرمایی شده و شرایط ذوب بخشی را فراهم نموده است. از طرف دیگر دگرگونی سنگهای آهکی کرتاسه در اثر نفوذ گرانیتها و دایکهای دیوریتی و گابرویی و تشکیل اسکارنهای متعدد در آنها حاکی از تداوم شرایط فوق تا پس از کرتاسه می باشد بنابراین باتولیت شیرکوه دارای محدوده زمانی وسیع پلوتونیسم از ژوراسیک میانی تا پس از کرتاسه است. نتایج حاصله از این مطالعات را می توان به قرار ذیل فهرست وار ذکر نمود:
1- قدیمی ترین سنگها که در مجاورت گرانیت شیرکوه قرار دارد آهک جمال با سن پرمین می باشد که مجاورت آن گسله می باشد.
2- نهشته های ژوراسیک زیرین که تحت عنوان شیلهای ژوراسیک معرفی شده شیل نمی باشد ماسه سنگ ریز دانه است که دارای لامیناسیون و شکستگیهای فراوان است که ظاهری شیل مانند به آن می دهد.
3- حداقل دو مرحله ماگماتیسم برای گرانیت شیرکوه مشخص می شود یکی بعد از تریاس بالایی و دیگری بعد از کرتاسه .
4- سازند سنگستان غالباٌ با ناپیوستگی آذرین پی و رخساره ماسه سنگی- آهکی- ماسه سنگی، روی گرانیت شیرکوه می نشیند اما در بعضی از نقاط سنگستان مستقیماٌ بر روی ماسه سنگهای نای بند با دگرشیبی قرار می گیرد .
5- بر روی سنگستان، سازند تفت قرار دارد که مرز آن تدریجی است و در بعضی نقاط سازند تفت با ناپیوستگی آذین پی بر روی گرانیت شیرکوه می نشیند .
6- با توجه به داده های ایزوتوپی و سن نسبی گرانیتوئید شیرکوه، میتوان آنرا به کوهزایی کیمیرین پسین نسبت داد .
7- باتولیت شیرکوه از انواع پرآلومین می باشد و سیلیکاتهای آلومینیوم و گارنت و کردیریت آنها به صورت اولیه یعنی از تبلور مستقیم ماگمای پر آلومینه، حاصل شده اند، کانیهای فرعی ایلمنیت و زیرکن نیز در سنگها دیده می شوند .
8- توده گرانیتوئیدی شیرکوه ماهیت کالک آلکالن دارد .
9- با توجه با آنالیزهای شیمیایی و کارهای آزمایشگاهی محققین بر روی گرانیتها، تخمین زده می شود که توده شیرکوه در طیف حرارتی 680 تا 750 و فشار کمتر از 1/7 کیلو بار تشکیل شده باشد .
10- با توجه به نمودارهای تمایز تکتونیکی گرانیتها و خصوصیات شیمیایی و کانی شناسی گرانیتوئید شیرکوه، میتوان آنرا جزو گرانیت های کوهزایی برخورد قاره ای قرار داد.
11- بر اساس مدلهای تکتونوماگمایی، گرانیت شیرکوه ازگرانیتوئیدهای تیپ S (کاسترو 1991) است .
12- آنکلاوهای گرانیت شیرکوه از نوع زینولیت، زینوکریست، سورمیکاسه و میکروگرانولر فلسیک هستند .
13- از دیدگاه زمین شناسی اقتصادی، باتولیت شیرکوه استعداد فوق العاده جهت استفاده سنگهای تزئینی داشته و بخش هوازده آن برای استخراج فلدسپات و سیلیس مناسب است .
پگماتیتهای آن خیلی کم و فاقد ارزش اقتصادی است ولی از منابع اسکارنی شیرکوه نباید غافل بوده و سرمایه گذاری اقتصادی بر روی آن سودمند خواهد بود
یادآور می گردد که شرح کامل مطالعات مشتمل بر نتایج تجزیه شیمیایی، پتروگرافی، پترولوژی، ژئوشیمی و کارهای میکروسکوپی انجام شده بر روی سنگها در اختیار نویسندگان می باشد که در صورت لزوم در دسترس علاقمندان قرار خواهد گرفت.

کلید واژه ها: یزد