مطالعه زمین شناسی، پترولوژی و ژئوشیمی مجموعه شوشونیتی قلعه خرگوشی (سروبالا، غرب استان یزد)

دسته پترولوژی
گروه سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور
مکان برگزاری اولین همایش سالانه انجمن زمین شناسی ایران
نویسنده قدرت ترابی- منصور گورنگ -مسیب سبزه ئی
تاريخ برگزاری ۰۴ شهریور ۱۳۷۶
منطقه قلعه خرگوشی در شمال شرق باتلاق گاوخونی و در غربی ترین نقطه استان یزد، در حد فاصل آن استان با استان اصفهان واقع گردیده است. در این منطقه یک مجموعه ولکانیک شوشونیتی رخنمون خوبی را از خود نشان می دهد.
این مجموعه ولکانیک شوشونیتی متعلق به ائوسن بالایی بوده و مربوط به فاز پنجم ولکانیسم ائوسن می باشد. در زمان الیگو- میوسن نیز یک توده گرانیتی به درون مجموعه شوشونیتی فوق نفوذ نموده است Post- Shoshonite Granite . مطالعات زمین شناسی و پترولوژی این مجموعه شوشونیتی نشان می دهد که تمام سنگهای این مجموعه ولکانیک در یک پریود خاص زمین شناسی و تحت عوامل و فاکتورهای یکسان با هم بوجود آمده اند. در این مجموعه شوشونیتی تمام سنگهای متعلق به یک سری ماگمای شوشونیتی شامل آبساروکیت، شوشونیت، باناکیت (لاتیت) و توسکانیت را می توان مشاهده نمود.
مطالعات پترولوژی و ژئوشیمی نشان می دهد که ماگمای مادر این سنگها از یک گوشته غنی شده بدست آمده و سنگ منشاء آن نیز یک گارنت پریدوتیت متازوماتیز شده گوشته فوقانی است. از 5-3 درصد ذوب بخشی از سنگ منشاء، یک آلکالی بازالت حاصل گردیده که به دلیل همین درجه ذوب بخشی کم سنگهای منطقه مورد بررسی از نظر عناصر ناسازگار بسیار غنی هستند. آلکالی بازالت حاصل از این ذوب بخشی به سمت ترازهای پوسته ای بالاتر حرکت نموده و باعث آناتکسی پوسته قاره ای گردیده است. در اثر این ذوب و آناتکسی، یک گرانیت آناتکتیک ایجاد گردیده است که به علت اختلاف دانسیته آن با دانسیته مذاب شوشونیتی از درون ماگمای شوشونیتی به سمت بالا حرکت می نماید. ماگمای گرانیتی در حین عبور از درون ماگمای شوشونیتی یکسری تبادلات یونی با آن انجام می دهد (مثلاٌ سدیم، سیلیس و آب از دست داده و در عوض پتاسیم دریافت می کند). ولی به علت اختلاف دانسیته با آن اختلاط حاصل نمی کند. شواهد این دادوستدهای عناصر را در مطالعات پتروگرافی سنگهای این مجموعه شوشونیتی به خوبی می توان مشاهده نمود (مثلاٌ تبدیل شدن لوسیت به آنالیسم، آنالیسم به آلبیت، سانیدین به آلبیت و آنورتوکلاز و ...). ماگمای شوشونیتی نیز در اثر تفریق به آبساروکیت، شوشونیت و باناکیت تبدیل می شود. به علت نزدیکی دانسیته مذاب گرانیتی با دانسیته قسمت بالایی باناکیت ها این دو نوع مذاب با یکدیگر اختلاط حاصل نموده و توسکانیت های با ساخت نواری را ایجاد می کند. بیش از 20 دلیل این آلایش و اختلاط ماگمایی بین یک ماگمای شوشونیتی و یک ماگمای گرانیتی را تایید می نماید. بنابراین توسکانیت ها در حقیقت باناکیت های حاوی باندهای گرانیت هستند چرا که در مطالعات پتروگرافی کاملاٌ واضح است که باندهای گرانیتی در حال واکنش با سنگ دربرگیرنده هستند. در این تحقیق اصطلاح توسکانیت یک اصطلاح ژئوشیمی است نه یک اصطلاح پترولوژیک. در نهایت یک اتاق ماگمایی شامل مذاب های آبساروکیتی، شوشونیتی، باناکیتی و توسکانیتی ایجاد می شود که بسته به محل شکافته شدن آن توسط گسل ها و شکاف ها، این مذابها به نسبت و ترتیب های مختلف بر روی سطح زمین فوران می نمایند. یادآوری می شودکه اگر گرانیتی درکار نبود تا با ماگمای شوشونیتی اختلاط نماید در اثر تفریق ماگمای شوشونیتی تنها آبساروکیت، شوشونیت و باناکیت بدست می آمد و توسکانیتی در کار نبود. بعداٌ در زمان الیگو- میوسن نماینده این گرانیت مخلوط شده با ماگمای شوشونیتی بصورت توده نفوذی در درون سنگهای منطقه نفوذ می نماید چرا که شباهت پتروگرافی و ژئوشیمیایی بسیار نزدیکی بین توسکانیت ها و گرانیت های بعد از شوشونیت وجود دارد. بررسی های ژئوشیمی نشان می دهد که سنگ منشاء گرانیت بعد از شوشونیت احتمالاٌ یک آمفیبولیت با درجه ذوب بخشی 15-10 درصد می باشد.
در این تحقیق تمام مطالعات صحرایی، پتروگرافی، کانی شناسی، ژئوشیمی و تئوریک یا یکدیگر سازگاری و توافق کاملی دارند. نتایج حاصل از این بررسی می تواند کمک بسیار مهمی در راه تعیین پتروژنز و پترولوژی سنگ ها و ماگماهای شوشونیتی باشد.

کلید واژه ها: یزد