اثر گنبد نمکی گز طویله بر روی آبهای کارستی و آبرفتی مجاور

دسته آب شناسی
گروه سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور
مکان برگزاری اولین همایش سالانه انجمن زمین شناسی ایران
نویسنده عزت الله رئیسی
تاريخ برگزاری ۰۴ شهریور ۱۳۷۶
دشت گزطویله در فاصله 70کیلومتری جنوب شرقی داراب در استان فارس واقع شده است. در شمال این دشت تاقدیس کولاک در جنوب تاقدیس گزطویله و در غرب کوه نمک وجود دارد.
تاقدیسهای کولاک و گزطویله از سازند آسماری جهرم تشکیل شده اند و عوارض کارستی از قبیل غارهای کوچک، درزه های ادخالی بطور وسیعی در این دو تاقدیس مشاهده میگردد. نقشه ایزوپتانسیل در محدوده دشت تعیین شده و از کلیه منابع آب دشت شامل چاهها و چشمه ها نمونه برداری و آنالیز شیمیایی انجام گردیده است. با توجه به شرایط زمین شناسی، هیدروژئولوژیکی،هیدروشیمی و نقشه ایزوپتانسیل دشت، جهت جریان عمومی آب به احتمال زیاد به شرح زیر می باشد. آبهای زیرزمینی گنبد نمکی قسمتی وارد مخروط افکنه مجاور آن شده و قسمتی به علت تماس گنبد نمکی با تاقدیس کولاک وارد سازندهای آسماری و جهرم مجاور میگردد. آبهای حاصل از سازندهای آسماری و جهرم در فارس دارای کیفیت بسیار مناسبی می باشند که معمولاٌ تیپ آب بیکربناته و هدایت الکتریکی کمتر از 5000 میکروموس برسانتیمتر است و هدایت الکتریکی در چاهی که در دامنه تاقدیس کولاک حفر شده برخلاف انتظار در حدود 4000 میکروموس برسانتیمتر و تیپ آب کلروره است که نشانگر نفوذ آبهای زیرزمینی گنبد نمکی به داخل تاقدیس کولاک می باشد. یال جنوبی تاقدیس کولاک با آبرفت در تماس بوده و قسمتی از آبهای آسماری و جهرم وارد دشت گزطویله میگردد. کیفیت آب در دشت گزطویله در مخروط افکنه حاصل از گنبد نمکی و در حاشیه دشت مناسب نیست و فقط در محدوده مسیل گزطویله که از وسط دشت می گذرد کیفیت مناسب و قابل کشاورزی دارد. آبهای زیرزمینی دشت گزطویله قسمتی از شرق دشت خارج شده و قسمتی وارد کوه گزطویله میشود. آبهای کارستی تاقدیس گزطویله به صورت چندین چشمه از پلانج شرقی خارج میگردد و برخلاف انتظار تیپ آن کلروره و هدایت الکتریکی بین 10000 تا 14000 میکروموس برسانتیمتر می باشد.
مطالعات اجمالی بیلان در سال 72 نشانگر آن است که حجم آب نفوذی حاصل از بارندگی در سال 72-73 در تاقدیس کولاک 5/7 میلیون متر مکعب، در تاقدیس گزطویله 6/2 میلیون متر مکعب می باشد در حالیکه کل برداشت از دشت گزطویله 2/9 میلیون متر مکعب می باشد. بطور کلی در شرایط فعلی بیلان دشت مثبت است چون هر چاهی که در محدوده دشت حفر شده از آبدهی مناسبی برخوردار است. در ضمن حداقل بده چشمه هایی که از تاقدیس گزطویله خارج میگردد 5/17 میلیون متر مکعب است که بیش از حجم آب ورودی حاصل از بارندگی به این تاقدیس می باشد. که این مسئله نشانگر مثبت بودن بیلان دشت گزطویله می باشد. هدایت الکتریکی آب این چشمه ها بین 1030 تا 14000 میکروموس برسانتیمتر تغییر و نوع آب کلروره است که غیر قابل استفاده می باشد. بنابراین محدودیت اصلی بهره برداری از منابع آب پایین بودن کیفیت آبهای زیرزمینی می باشد. دشت گزطویله فاقد رودخانه دائمی بوده و عمده ترین رودخانه خشک منطقه، مسیل گزطویله می باشد. شاخه ای از این مسیل رواناب های حاصل از گنبد نمکی را تخلیه میکند. شاخه ای دیگر تخلیه سازندهای مارنی، آغاجاری و میشان را به عهده دارد. مسیلهای فرعی کوچکی نیز هستند که رواناب های حاصل از سازند آسماری و جهرم را تخلیه می کنند. بعد از چندین بارندگی، نمونه های آب از مسیل های مختلف مورد آنالیز شیمیایی قرار گرفته است. تیپ آب رواناب های حاصل از سازندهای آغاجاری و میشان سولفاته و نسبت کلر به سولفات کمتر از یک می باشد، مسیلی که از گنبد نمکی سرچشمه میگیرد تیپ آب کلروره، هدایت الکتریکی در حدود 6557میکروموس برسانتیمتر و نسبت کلر به سولفات در حدود26 میباشد. بنابراین نسبت کلر به سولفات در آبهای زیرزمینی میتواند نشانگر منشا آب باشد. نقشه های همسان هدایت الکتریکی، هم کلر و هم سولفات دو دشت روند مشابهی دارند بطوریکه در مخروط افکنه گنبد نمکی مقادیر آنها زیاد، در محدوده مسیل تنگ بادی که از وسط دشت گزطویله میگذرد کاهش یافته و در خروجی دشت مجدداٌ افزایش یافته اند. بطوریکه ملاحظه میگردد نسبت کلر به سولفات در دشت گزطویله، در ابتدای دشت بین 6 تا 8، در حوالی مسیل تنگ بادی در حدود 2 و در خروجی دشت مجدداٌ به 6 افزایش می یابد. علت این مسئله به احتمال زیاد کیفیت مناسب آبهای زیر مسیل تنگ بادی است. آبهای زیرزمینی مسیل تنگ بادی در محل ورودی به دشت گزطویله وارد آبخوان شده و یک عدسی آب شیرین را بر روی آب شور بوجود آورده است.
حفر یک چاه پمپاژ در این محدوده و برداشت نمونه آب از اعماق مختلف وجود عدسی آب شیرین برروی آب شور را تایید می کند. آزمایش نشان می دهد که با افزایش عمق، کیفیت آب کاهش و هدایت الکتریکی و میزان کلر افزایش یافته است. با توجه به اینکه کیفیت عامل اصلی محدود کننده بهره برداری از آبهای زیرزمینی در این دشت میباشد چندین گزینه مختلف جهت بهبود کیفیت ارائه شده است.
1- استفاده از آبهای سیلابی مسیل تنگ بادی و ایجاد استخرهای تغذیه مصنوعی در دامنه کوه کولاک می باشد. با توجه به اینکه کیفیت سیلابها مناسب می باشد. این آبها می تواند در بهبود کیفیت آب زیرزمینی بسیار موثر باشد بطوریکه یک لیترتغذیه آب با کیفیت مناسب می تواند کیفیت چندین لیتر آب شور را به قدری افزایش دهد که بتواند مورد استفاده کشاورزی قرار گیرد.
2- کانال آب بری موازی گنبد نمکی با ابتکار کارشناسان جهادسازندگی طراحی و ساخته شد که از ورود رواناب حاصل از این گنبد نمکی به داخل مخروط افکنه جلوگیری میکند. نگهداری و مرمت این کانال از اهمیت ویژه ای برخوردار است.
3- احداث قنات در مخروط افکنه گنبد نمکی و عمود بر شیب مخروط افکنه به منظور هدایت آبهای شور به رودخانه تنگ چرخی می باشد. که از ورودی آبهای شور به داخل دشت جلوگیری می کند.

کلید واژه ها: سایر موارد