پترولوژی و پتروژنز توده نفوذی اسیدی- حد واسط ده سیاهان

دسته پترولوژی
گروه سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور
مکان برگزاری اولین همایش سالانه انجمن زمین شناسی ایران
نویسنده گیتی رستمی زاده- محسن آروین
تاريخ برگزاری ۰۴ شهریور ۱۳۷۶
توده نفوذی ده سیاهان، استوک کوچکی از تیپ جبال بارز با سن الیگوسن- میوسن، واقع در کمربند ماگمایی ارومیه- دختر می باشد، که با گسترش تقریبی 10 کیلومتر مربع، سنگهای آتشفشانی- رسوبی با سن ائوسن را قطع کرده بطوریکه در محل تماس آن با سنگهای اطراف، هورنبلند هورنفلس و زائده های گرانیتی به چشم می خورد. این توده در محدوده طولهای جغرافیایی 55 درجه و 58 دقیقه تا 56درجه و یک دقیقه شرقی و عرضهای جغرافیایی 29 درجه و 58 دقیقه تا 30 درجه و 2 دقیقه شمالی، در نزدیکی دهکده ده سیاهان واقع در 35 کیلومتری جنوب رفسنجان (14 کیلومتری شمالشرق مجتمع مس سرچشمه) واقع گردیده است. توده نفوذی اساساٌشامل سنگهای گرانیتی، کوارتز مونزونیتی، مونزونیتی و گرانودیوریتی تازه تا هوازده است. در بررسی این توده علاوه بر سنگهای پلوتونیک توده نفوذی ده سیاهان، از سنگهای حواشی توده، آنکلاوها و دایکهای داخل توده نمونه گیری بعمل آمد. دایکهای منطقه اساساٌ دارای امتداد شمالغربی - جنوب شرقی و گاهاٌ شرقی- غربی و به جنس خود توده یا دیابازی می باشند. اغلب گسلهای منطقه دارای امتداد شمال شرقی- جنوب غربی بوده، دو نوع دگرسانی هیدروترمال و پنوماتولیتیک در امتداد آنها گسترش یافته اند. در اثر دگرسانی هیدروترمال پیروکسن به اورالیت، بیوتیت به اکسیدهای آهن، کانیهای پلاژیوکلاز به سریسیت و آلکالی فلدسپارها به کانیهای رسی تبدیل گردیده اند و در نتیجه دگرسانی پنوماتولیتیک تجمعاتی از تورمالین و سیلیس خالص در سنگهای توده نفوذی به چشم می خورد. از جمله خصوصیات بارز این منطقه وجود آنکلاوهای فراوان سیاه رنگ درحواشی و حتی در مرکز این توده است که خود به دو گروه آنکلاوهای ریزدانه کوارتز مونزونیتی با حاشیه گرد شده و آنکلاوهای آندزیتی زاویه دار تقسیم می گردند. همانگونه که 1985 Hyndman نیز ذکر کرده است، وجود زائده های دایک مانند سنگهای دربرگیرنده توده نفوذی از خصوصیات جایگیری ماگما در نتیجه فرایند استاپینگ stoping در عمق کم است.
با توجه به مطالعات میکروسکوپی سنگهای توده نفوذی ده سیاهان اعم از گرانیت، کوارتز مونزونیت، مونزونیت و گرانودیوریت می توان چنین نتیجه گرفت که عدم وجود پرتیت اولیه و همرشدی گرانوفیری، رشد جداگانه پلاژیوکلاز و پتاسیم فلدسپار، دگرسانی شدید دیوتریک که یکی از مشخصات آن تبدیل بلورهای پیروکسن به اورالیت است، نشان دهنده فشار آب نسبتاٌ زیاد (بیش از 5 کیلو بار) در هنگام تبلور این توده است. البته وجود سریسیت در بعضی زونهای پلاژیوکلازهای منطقه ای در سنگهای گرانودیوریتی نشان دهنده تغییرات فشار آب حین تبلور این سنگها است. همچنین وجود بافتهای میکروگرانولار در زمینه سنگهای کوارتز مونزونیتی و گرانیتی می تواند نشان دهنده تبلور ماگما در عمق کم باشد.
بر اساس نتایج حاصل از تجزیه شیمیایی و بر طبق طبقه بندی 1931 Peacock توده نفوذی ده سیاهان کالک- آلکالن بوده، از نظر موقعیت نفوذی از نوع گرانیتوئیدهای قوس آتشفشانی VAG است
Pearce et al., 1984) . بر اساس تقسیم بندی
Maniar & Piccoli 1989 سنگهای توده نفوذی ده سیاهان در موقعیت های تکتونیکی CCG, CAG, IAG, POG قرار گرفته اند. از آنجایی که توده های نفوذی واقع در کمربند ماگمایی ایران مرکزی در اثر کوهزایی آلپی در جهت موازی با روراندگی زاگرس کشیده شده اند، در نتیجه موقعیت POG برای توده نفوذی ده سیاهان در نظر گرفته نمی شود. همچنین در مقایسه بین توده نفوذی ده سیاهان و دیگر گرانیتهای کوهزایی خصوصیات توده نفوذی ده سیاهان از جمله جایگزینی آن در پوسته قاره ای، عدم وجود مسکویت و کانیهای دگرگونی، درصد سیلیس پایین، بطور آشکار سنگهای توده نفوذی ده سیاهان را در موقعیت CAG قرار می دهد. به همراه خصوصیات فوق، همراهی حجمهای زیاد سنگهای آندزیتی اطراف توده، کانی زایی مس و مولیبدن پورفیری و نیز براساس تقسیم بندی Clarke 1992 , Pitcher 1982 توده نفوذی ده سیاهان از نوع I کردیلرایی است که در نتیجه فرورانش پوسته اقیانوسی نئوتتیس زیر صفحه اوراسیا در حاشیه فعال قاره ای ایجاد گردیده است. ذوب قسمتی پوسته فرورانده شده یا گوشته قرار گرفته روی آن ممکن است سبب حرکت توده مذاب به بالا گردیده، تفریق این مذاب بتدریج توده نفوذی ده سیاهان را بوجود آورده باشد.

کلید واژه ها: سایر موارد