بایواستراتیگرافی و پالئوژئوگرافی رسوب‌های پالئوزوئیک زیرین (سازندهای میلا،بجنورد قلی و نیور) در ناحیه قلی واقع در جنوب غربشهرستان بجنورد

دسته چینه شناسی و فسیل شناسی
گروه سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور
مکان برگزاری چهاردهمین گردهمائی علوم زمین
نویسنده محمد قویدل سیوکی
تاريخ برگزاری ۲۸ آذر ۱۳۸۴
متن اصلی:
     
مجموعه آکریتارش زون I (Acritarch assemblage zone I): این مجموعه حاوی گونه‌های آکریتارش
Cristallalinium ovillense, Annulum squamaceum, veryhachium trispinosum, Goniosphaeridium dentatum, Goniosphaeridium tuberatum, Timofeevia phospharitica, Timofeevia lancarae, Cristinallium cambriense, Timofeevia pentagonalis
مشخص می‌شود که در ضخامت 78 متر از سازنده میلا (بخش 4) توسعه و گسترش دارند. از میان گونه‌های آکریتارش فوق فقط گونه آکریتارش Veryhachium trispinosum دارای انتشار چینه‌شناسی در تمام دوره پالئوزوئیک بوده اما بقیه گونه‌های میکروفسیل این ضخامت از سازند میلا به زمان کامبرین بالائی محدود می‌شوند. بنابراین بر مبنای گونه‌های اکریتارش شاخص این زون زمان کامبرین بالائی برای بخش 4 سازند میلا در ناحیه قلی پیشنهاد می‌شود. مجموعه آکریتارش زون II
(Acritarch assemblage zone II):
این زون با گونه‌های اکریتارش
Stelliferidium Simplex, Stelliferidium Cortinulum Ooidium Rossicum, Vulcanis phaera africana, Vulcanis phaera cirrita, Saharidia downiei, Saharidia fragile, Vulcanis phaera nebulosa, Crymatiogalea cuvillieri, Leiofusa simplex, Multiplicis phaeridium firmum, Cymatiogalea elgassiensis, Vulanis phaera britannica, Dactylo fusa squama.
مشخص می‌شود. که در ضخامت 20 متر از قاعده بخش 5 سازند میلا وجود دارند. تمام گونه‌های اکریتارش فوق تاکنون از ترمادوسین زیرین الجزایر، لیبی، مراکش، عربستان سعودی، انگلیس، فرانسه، نروژ، اسپانیا گذارش شده‌اند. بنابراین برای این ضخامت از بخش 5 سازند میلا در ناحیه قلی زمان ترمادوسین زیرین پیشنهاد می‌شود.
مجموعه آکریارش زون III (Acritarch assemblage zone III): این زون با گونه‌های آکریتارش
Acanthodiacrodiumraia, Striatotheca triangulata Solisphaeridium solidospinosa, Cristallinium dentatum, Multiplicisphaeridium cervinacornua, Athabascaella playfordii, Athahascaella Penika, Acanthodiacrodium angustum, Acanthodiacrodium echinatum, Acanthodiacrodium spinum, Acanthodiacrodium ubui, Dasydiacrodium polarum, Arbusculidium rammelaeri.
مشخص می‌شوند که در ضخامت 84 متر از بخش 5 سازند میلا ظاهر و از بین می‌روند. گونه‌های آکریتارش فوق تاکنون از ترمادوسین میانی و بالائی و آرنیگلن زیرین لیبی، عربستان، مراکش، الجزایر، اسپانیا، تونس، انگلیس، آرژانتین، فرانسه و ایران (زاگرس و البرز)،گزارش شده است. بنابراین براساس ارزش چینه‌شناسی گونه‌های آکریتارش مذکور زمان زمین شناسی ترمادویسین (میانی و بالائی) و آرنیگین زیرین برای این ضخامت از بخش 5 سازند میلا در ناحیه قلی پیشنهاد می‌شود.
مجموعه آکریتارشی زون IV (Acritarch assemblage Zone IV): این زون با گونه‌ها شاخص آکریتارش
Cymatiogalea membranispina, Cymatiogalea bellicosa Cymatiogalea multarea, Dasydiacrodium, Lophosphaeridium torum, Acanthodiacrodium tadlense, Acanthodiacrodium varrdovae, Acanthodiacrodium tumida, Coryphidium milada, Acanthodiacrodium costatum, Veryhachium firkirium Veryhachium Lairdii, Barakella felix, Arbusculidium filamentosum, Tectitheca cucullucium, Cymatiogalea stelligerum.
مشخص می‌شود که در ضخامت 93 از بخش 5 سازند میلا توسعه دارند. از میان گونه‌های آکریتارش این زون گونه‌های آکریتارش vavrdorae, Acanthodiacrodium , Acanthodiacrodium ,
Coryphidum milada Acanthodiacrodium tadlense,felix Barakella,costatum
تا کنون از رسوب‌های Llanvirnian – Arenigian کشورهای چکسلواکی، آرژانتین، مراکش، الجزایر، لیبی، تونس، عربستان سعودی، انگلیس، فرانسه، بلژیک گزارش شده‌اند. بنابراین برای این ضخامت از بخش 5 سازند میلا زمان Llanvirnian – Arenigian در ناحیه قلی پیشنهاد می‌شود. از آنجا که زون‌های آکریتارشی 2 تا 4 ضخامت 197 متر داشته و سن اردویسین زیرین را نشان می‌دهند، این ضخامت از سازند میلا را می‌توان معادل سازند لشکرک در البرز غربی در نظر گرفت.
مجموعه آکریتارش زون V (Acritarch assemblage zone V):
این زون با ظهور و تداوم گونه‌های آکریتارش شاخصی از قبیل Veryhachium reductum,
Gonios phaeridium splendens,Frankea sartbernadense,Actinotodissus crassus, Multrplicisphaeridium bifurcatum, Actinotodissus Longilateosus, Leiofusa fragellaris, pirea laevigata, prrea ornatissima, Goniosphaeridium gracile، مشخص می‌شود که در ضخامت 256 متر که قسمتی از بخش 5 سازند میلا و قاعده سازند قلی را در بر می‌گیرند، ظاهر می‌شوند. بر مبنای ارزش چینه شناسی گونه‌های آکریتارش فوق برای این ضخامت از سازند میلا در قلی زمان اردویسین میانی پیشنهاد می‌شود.
مجموعه آکریتارشی زون VI (Acritarch assemblage zone VI):
این زون با ظهور و تداوم گونه‌های آکریتارش شاخصی از قبیل Navifusa ancepuncta, Ordovicidium elegantulum, Leiosphaeridia tenuissima, poikilofusa spinata Villosacapsula, Gorgonisphaeridium antiquum, Baltisphaeridium perclarum, setosapeliculla, Orthosphaeridium inflatum, Orthosphaeridium ternatum, Veryhachium subglobosum, Orthosphaeridium insculptum, Baltisphaeridium latiradianim,
مشخص می‌شود که در ضخامت 452 متر از سازند قلی ظاهر می‌شوند. گونه‌های آکریتارش این زون تا کنون از رسوب‌های اردویسین بالائی، الجزایر، انگلیس، آمریکای شمالی (کانادا وایالت متحده آمریکا)، عربستان سعودی، لیبی، مراکش و اردن هاشمی و ایران (سازند سیاهو) گزارش شده‌اند. بنابراین برای این ضخامت از سازند قلی زمان اردویسین پیشنهاد می‌شود.
مجموعه آکریتارش زون VII (Acritarch assemblage zone VII):
این زون با گونه‌های آکریتارش Peteinos phaeridium, Eupoikilofusa striata, Ordovicidium heteromorphicum, Baltisphaeridium Josefae, Eupoikilofera, Veryhachium hamii, Baltisphaeridium borracherosum, Tunisphaeridium eisenackii,
همراه با گونه‌های Orthosphaeridium insculptum, Orthosphaeridium inflatum
مشخص می‌شود که در ضخامت 286 متر از سازند قلی ظاهر و از بین می‌روند. گونه‌های آکریتارش این زون تا کنون از رسوب‌های اردویسین بالائی (آشگیلین) عربستان سعودی، اردن، هاشمی، تونس، الجزایر، مراکش، فرانسه، انگلیس، کانادا، آمریکا و ایران (سازند سیاهو) گزارش شده‌اند. بنابراین برای این ضخامت از سازند قلی در ناحیه مورد مطالعه زمان آشگیلین پیشنهاد می‌شود.
مجموعه آکریتارش زون VIII : ( Acritarch assemblage zone VIII)
این زون با ظهور گونه‌های شاخص آکریتارش سیلورین و از بین رفتن کامل گونه‌های مربوط به اردویسین بالائی مشخص می‌شود که از میان آنها گونه‌های آکریتارش شاخصی از قبیل:
Dactylofusa maranhensis, Dactylofusa estillis, Dictyotidium perlucidum, Dictyotidium dictyotum, Visbysphaera microspinosa, Multiplicisphaetidium neaghae, Visbysphaera oligofurcata, Visbysphaera brevifurcata, Leiosphaeridia laevigata, Ammonidium listeri, Leiofusa tumida, Eupoikilofusa striatifera, Helosphaeridium clacispinotusum
را می‌توان نام برد که در ضخامت 116 متر از سازند نیور در ناحیه قلی ظاهر و از بین می‌روند. گونه‌های آکریتارش این ضخامت از سازند نیور تاکنون از رسوب‌های سیلورین زیرین ایران (سازند چاهان)، عربستان سعودی، اردن هاشمی، فرانسه، بلژیک، آمریکا، انگلیس، لیبی، تونس، الجزایر، مراکش و آرژانتین گزارش شده‌اند. بنابراین برای این بخش از سازند نیور در ناحیه قلی زمان سیلورین زیرین پیشنهاد می‌شود.
بدین ترتیب با توجه به زون‌های آکریتارش 1 تا 8 می‌توان پیشنهاد کرد که مجموعه آکریتارش زون 1 در بخش 4 سازند میلا ظاهر و از بین می‌رود و سن کامبرین بالایی را برای این بخش از سازند میلا نشان می‌دهد. هم چنین مجموعه‌های آکریتارش زون‌های 2 تا 4 و نیز قسمتی از زون 5، در بخش 5 سازند میلا توسعه و گسترش دارند که زمان اردویسین زیرین را پیشنهاد می‌کند.
با توجه به ضخامت رسوب‌های زون‌های 2 تا 4 و نیز ارزش چینه شناسی آکریتارش‌های شاخص آنها، این بخش از رسوب‌های اردویسین در ناحیه قلی را می‌توان معادل سازند لشکرک در البرز غربی و مرکزی در نظر گرفت. از طرف دیگر با توجه به زون‌های آکریتارش 5 تا 7 در سازند قلی و ارزش چیته شناسی آکریتارش‌های شاخص آنها، از نظر زمین شناسی سازند قلی به زمان اردویسین میانی و بالایی مربوط بوده که بدون هیچ‌گونه انقطاع رسوب گذاری روی سازند معادل لشکرک (بخش 5 سازند میلا) و زیر سازند نیور قرار می‌گیرد بدین ترتیب با توجه به مجموعه آکریتارش زون‌های 2 تا 7 می‌توان ادعا کرد که سکانس رسوبی ناحیه قلی کامل‌ترین مقطع از رسوب‌های اردویسین در البرز و ایران مرکزی می‌باشد.
زون آکریتارش 8 در سازند نیور ظاهر و از بین می‌رود که براساس ارزش چینه شناسی آکریتارش‌ها، زمان سیلورین زیرین برای این بخش از سازند نیور پیشنهاد می‌شود. علاوه بر استفاده گونه‌ها و جنس‌های آکریتارش در تعیین سن زمین شناسی سازندهای میلا، قلی و نیور، این گروه از میکروفسیل‌ها دارای ارزش پالئوژئوگرافی می‌باشند، که با استفاده از آنها می‌توان ارتباط ناحیه قلی را با البرز، زاگرس و دیگر نقاط جهان مشخص نمود. بدین لحاظ در این مطالعه گونه‌های گزارش شده از رسوب‌های اردویسین ناحیه قلی با نمونه‌های گزارش شده از ایران (زاگرس، البرز و ایران مرکزی)، اروپا (فرانسه، انگلیس، بلژیک)، چین، کانادا، ایالات متحده امریکا و امریکای جنوبی (آرژانتین) و آفریقا (لیبی، مراکش، الجزایر) و خاورمیانه (اردن، عربستان سعودی) مقایسه گردید. این مقایسه نشان میدهد که 95% جنس‌ها و گونه‌های آکریتارش رسوب‌های اردویسین ناحیه قلی مشابه جنس‌ها و گونه‌های آکریتارش است که از آفریقای شمالی، اروپا، آمریکای جنوبی و خاورمیانه (ایران، عربستان سعودی و اردن هاشمی) گزارش شده است. با توجه به این مقایسه می‌توان پیشنهاد کرد که البرز، زاگرس، ایران مرکزی و ناحیه قلی خشکی واحدی را در طی دوره اردویسین تشکیل می‌داده‌اند.
از طرف دیگر وجود گونه‌ها و جنس‌های شاخص آکریتارش از جمله Coryphidium, Arbusculidium,striatotheca, Vulcanisphaera همراه با فراوانی بیش از حد گونه‌های جنس Cymatiogalae,Acanthodiacrodium نشان دهنده آن است که ناحیه قلی به حوزه آکریتارشی مدیترانه (Mediterranian acritarch province) ارتباط داشته است که این حوزه آکریتارش، آمریکای جنوبی و افریقا، اروپا و خاورمیانه را در زمان اردویسین در بر می‌گرفته و بخشی از ابرقاره Gondwana را در نیمکره جنوبی واقع در ساحل جنوبی اقیانوس Paleo – Tethys تشکیل می‌داده است.
 

کلید واژه ها: خراسان شمالى