معرفی پرودوکتوسهای کربونیفر زیرین شمال دامغان (البرز شرقی)

دسته چینه شناسی و فسیل شناسی
گروه سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور
مکان برگزاری بیست و چهارمین گردهمایی علوم زمین
نویسنده بابک آقابابالو* ـ سید محمدعلی جعفریان
تاريخ برگزاری ۰۹ اسفند ۱۳۸۴

 

چکیده :

بر مبناى مطالعات انجام شده بر روى بازوپایان رسوبات کربونیفر زیرین ـ سازند مبارک ـ در ۱۰ کیلومترى شمال شهر دامغان (کوه بالاست)، ۶ گونه از زیر راسته PRODUCTIDINA WAAGEN, ۱۸۸۳ شناسایى شد.

مطالعات انجام شده به منظور شناسایى بازوپایان رسوبات کربونیفر زیرین، با توجه به غناى سنگواره اى این رسوبات (سازند مبارک) به خصوص، از نظر سنگواره هاى بازوپایان مى باشد که این امر مطالعات جامع و کاملى را بر روى گروههاى مختلف سنگواره اى این زمان، طلب مى کند.

تحقیقات انجام شده بر روى بازوپایان سازند مبارک در ۱۰ کیلومترى شمال دامغان منجر به شناسایى ۵ جنس و ۶ گونه از پرودوکتوسهاى این زمان در این رسوبات شده است. گونه هاى معرفى شده عبارتند از :

۱- Marginatia cf. burlingtonensis HALL, ۱۸۹۳

۲- Marginatia vaughani (MUIR – WOOD, ۱۹۲۸)

۳- Tomiproductus elegantulus (TOLMACHEV, ۱۹۲۴)

۴- Dictyoclastus aff. pinguis MUIR – WOOD, ۱۹۳۰

۵- Pustule altaica TOLMACHEV, ۱۹۲۴

۶- Buxtonia aff. Praejuresanensis KALASHNIKOV, ۱۹۸۰

 

SOME EARLY CARBONIFEROUS BRACHIOPODS – PRODUCTIDINA (WAAGEN, ۱۸۸۳) FROM NORTH OF DAMGHAN

 

 

Abstract :

According study on Early Carboniferous brachipods from Mobarak Fm. In <?xml:namespace prefix = st۱ ns = "urn:schemas-microsoft-com:office:smarttags" />East Alborz۱:place>  (۱۰ Km. North of Damghan) recognized ۶ species from productidina Waagen.

Mobarak Fm. Have rich faunas special on Brachiopods and Based on searching studical to recognizing species Brachiopods developing paleontological work on this formation can be  useful to description of sedimentary time (Early carboniferous) in this area.

According to this work on tournazian and wisean specimens in north of Damghan we could recognized ۵ Genus and ۶ species from Iranian productus in this sediments :

۱- Marginatia cf. burlingtonensis HALL۱:stockticker>, ۱۸۹۳

۲- Marginatia vaughani (MUIR – WOOD, ۱۹۲۸)

۳- Tomiproductus elegantulus (TOLMACHEV, ۱۹۲۴)

۴- Dictyoclastus aff. pinguis MUIR – WOOD, ۱۹۳۰

۵- Pustule altaica TOLMACHEV, ۱۹۲۴

۶- Buxtonia aff. Praejuresanensis KALASHNIKOV, ۱۹۸۰

موقعیت جغرافیایی و زمین شناسی عمومی منطقه :

منطقه مورد مطالعه در 10 کیلومتری شمال شهر دامغان و در حدود 36، َ12، ً54 طول جغرافیایی و 18، َ12، ً36 عرض جغرافیایی واقع شده است.

رسوبات رخنمون یافته در منطقه به ترتیب زمانی عبارتند از : رسوبات ادوویسین زیرین، دونین بالایی، کربونیفر زیرین، پرمین و رسوبات پلیوکواترنر، کواترنر.

بازوپایان در کربونیفر زیرین :

بازوپایان یکی از گروههای عمده ی سنگواره ای دوران اول زمین شناسی محسوب می گردند و بر اساس جداول گسترش جغرافیایی آنها بر حسب زمان، در دوره کربونیفردو گروه عمده از آنها دارای اکثریت می باشند که عبارتند از : (MOORE, 1980) Productids, Spiriferes که خوشبختانه این فسیلها در رسوبات سازند مبارک در رشته کوه البرز ایران از فراوانی زیادی برخوردار می باشند.

این تحقیق، نخستین گزارش از وجود پرودوکتوسهای واقع در رسوبات کربونیفر زیرین در منطقه مورد مطالعه می باشد. بر مبنای مطالعات انجام شده اخیر، رسوبات این ناحیه از نظر سنگ شناسی و نیز فونای زیستی موجود در آنها (هم از نظر بازوپایان و هم از نظر مرجانهای روگوزا ـ خاکسار، 1996) با سازندهای معرفی شده در البرز یعنی جیرود و مبارک هماهنگی دارد.

پرودوکتوسهای معرفی شده دراین تحقیق از Suborder PRODUCTIDINA WAAGEN, 1883 می باشند:

دیرین شناسی ترتیبی سنگواره ها :

Phylum BRACHIOPODA DUMERIL, 1806

Class ARTICULATA HUXLEY, 1869

Order STROPHOMENIDAE OPIK, 1934

Suborder STROPHOMENIDA OPIK, 1934

Suborder PRODUCTIDINA WAAGEN, 1883

Superfamily productaces GRAY, 1840

Family Buxtoniidae MUIR – WOOD & COOPER, 1960

Genus Buxtonia THOMAS, 1914

Type species – Anomites scabriculus MARTIN, 1809

Buxtonia aff. Praejuresanensis KALASHNIKOV, 1980

(pl. L, fig. L)

توصیف : اندازه صدف متوسط و شکل آن ذوزنقه ای است. صدف دارای کاردینال پروس بزرگی است. کفه شکمی در تمام نیمه جلویی صدف خمیده است. خط لولاکمانی و ساب مگاتیرید  می باشد. اندازه خارها در نیمه جلویی صدف بزرگتر از اندازه آنها در نیمه عقبی صدف است. خطوط شعاعی نسبتا" ضخیمی بر روی پوسته قرار دارند. خارها با زاویه 80 تا 20 درجه نسبت به پوسته قرار گرفته اند.

موقعیت :  نمونه های شماره 30 (1عدد)، 32 (1عدد)، 34 (1عدد)، 39 (1عدد)، 41 (1عدد)، 43 (1عدد)، 43 (1عدد) و 45 (1عدد) از مقطع مورد مطالعه.  EUGMB80[1]

گسترش جغرافیایی : کربونیفر زرین آفریقا، آسیا، اروپا و آمریکا (MOORE, 1980)

Genus Marginatia MUIR – WOOD & COOPER, 1960

Typespecies – Productus fernglenis WELLER, 1906

Marginatia cf. burlingtonensis HALL, 1893

(pl. l, fig. 3)

توصیف : اندازه صدف بزرگ و بیضوی شکل است. منقار از خمیدگی کمی برخوردار است. کفه ها فاقد فدلوسینوس می باشند و لبه کمیسور انحنای کمی در ناحیه جلویی صدف دارد. منفذ گرد و آشکار است. خط لولا مستقیم و مگاتیرید است. وجود بعضی آثار خار، به صورت خیلی ظریف بر روی پوسته صدف دیده می شود. بر روی هر دو کفه صدف، خطوط رشد فشرده و نازک وجود دارند. طول صدف 54/3 و عرض آن 52/3 سانتی متر است.

موقعیت : نمونه های 26 (1عدد)، 27 (1عدد)، 28 (1عدد) و 29 (1عدد) از مقطع مورد مطالعه. EUGMB80[2]

گسترش جغرافیایی : کربونیفر زیرین آمریکای شمالی و آسیا (MOORE, 1980)

Marginatia vaughani (MUIR – WOOD, 1928)

(pl. I, fig. 6)

توصیف : اندازه صدف کوچک تا متوسط و مربع شکل است. خط لولاساب مگاتیرید و کوچکتر از بزرگترین عرض صدف است. کفه شکمی فاقد آمبو و در ناحیه خط لولا به شدت خمیده شده است. منقار در میانه خط لولا به خوبی آشکار است. صدف دارای کاردینال پروسس قائم، که میوفور در آن، گسترده تر از لبهای کناری است. تزئینات شامل خطوط شعاعی است که در واحد سطح کمتر از 15 عدد هستند. همچنین آثار خار بر روی صدف مشاهده می شود که اندازه خارها 2/0 تا 1میلی متر است. طول صدف 9/1، عرض 7/1 و ضخامت آن 1 سانتیمتر است.

موقعیت : نمونه های شماره 15 (1عدد)، 17 (1عدد)، 19 (2عدد)، 20 (1عدد)، 21 (1عدد) و 25 (1عدد) از مقطع مورد مطالعه. EUGMB81

Genus Tomiproductus SARYCHEVA, 1963

Typespecies – Productulus elegantulus TOLMACHEV, 1924

Tomiproductus elegantulus (TOLMACHEV, 1924)

(pl. l, fig. 2)

توصیف : اندازه صدف کوچک تا متوسط و مربع شکل است.صدف به شدت خمیده است و خط لولا کوچکتر از بزرگترین عرض صدف است. منفذ در میانه خط لولا دیده می شود. بر روی کفه شکمی، سینوس کم عمق مشاهده می شود. کفه پشتی در قسمت جلویی صدف اندکی ژنی کولیت است. صدف دارای کاردینال پروسس بدون ساقه که در قسمت جلویی دو شاخه می شود. این سنگواره دارای تیغه میانی است. تزئینات شامل خطوط شعاعی نازک و منظم و روگوای متحدالمرکز و خارهای بسیار ریز است. طول صدف 1/2، عرض 2/2 و ضخامت آن 2/1 سانتی متر است.

موقعیت : نمونه های شماره 26 (1عدد)، 27 (2عدد)، 28 (1عدد) و 29 (1عدد)، از مقطع مورد مطالعه. EUGMB85

گسترش جغرافیایی : کربونیفر آسیا (GAETANI, 1968)

Family Dictyoclastidae STEHLI, 1954

Subfamily Dictyoclastidae STEHLI, 1954

Genus Dictyoclastus MUIR – WOOD, 1930

Type species – Anomites semireticulatus MARTIN, 1809

Dictyoclastus aff. pinguis MUIR – WOOD, 1930

(pl. l, fig.5)

توصیف : اندازه صدف بزرگ و قسمت عقبی آن برآمده است. سینوس کم عمقی در بخش میانی کفه شکمی مشاهده می شود. گوشواره ها به خوبی حفظ نشده اند. خط لولا مستقیم است. در ناحیه خط لولا نوارهای رشد مشاهده می شود که تعداد آنها به 15 عدد در واحد سطح می رسد. خطوط شعاعی بسیار درشت هستند و به 12 عدد در واحد سطح می رسند. طول صدف 4 و عرض آن 2/3 سانتی متر است.

موقعیت : نمونه های شماره 30 (1عدد)، 32 (1عدد)، 34 (1عدد)، 37 (2عدد)، 39 (1عدد)، 43 (1عدد) و 44 (1عدد) از مقطع مورد مطالعه. EUGMB84

گسترش جغرافیایی : کربونیفر اروپا و آسیا (MOOR, 1980)

Family Echinoconchidae STEHLI, 1954

Subfamily Echinoconchidae STEHLI, 1954

Genus Pustula THOMAS, 1914

Typespecies – producta pustulosa PHILLIPS, 1816

Pustule altaica TOLMACHEV, 1924

(pl. l, fig.4)

توصیف: اندازه صدف کوچک و زنگی شکل است. خط لولا از نوع ساب مگاتیرید است. کفه شکمی محدب می باشد و در ناحیه آمبو و به خصوص نزدکی لولا باریک شده و حالت خمیده به خود می گیرد. تزئینات صدف شامل خارهای خوابیده توخالی با الگوی چند وجهی و خطوط شعاعی است که تعداد آنها در واحد سطح کمتر از 12 عدد می باشد.

طول مدت 325/2 و عرض آن 2/2 سانتی متر است.

موقعیت : نمونه های شماره 8 (1عدد)، 9 (1عدد)، 14 (1عدد) و 16 (1عدد) از مقطع مورد مطالعه. EUGMB82

گسترش جغرافیایی : کربونیفر روسیه و چین (SARYCHEVA, 1963).


نتایج :

1-   شناسایی 5 جنس و 6 گونه از پرودوکتوسهای کربونیفر زیرین در رسوبات سازند مبارک در 10 کیلومتری شمال دامغان.

2-   بر اساس مطالعات انجام شده بر روی بازوپایان کربونیفر زیرین در منطقه مورد مطالعه و رسوبات متعلق به این زمان در این نقطه مورد شناسایی قرار گرفت؛ این رسوبات قبلا" در نقشه 1001000 دامغان به عنوان رسوبات دونین و سازند بهرام مورد شناسایی قرار گرفته بود که فونای یاد شده دراین تحقیق به طور کامل تعلق این رسوبات را به سازند مبارک تایید می نماید.

در پایان از راهنماییهای ارزشمند پروفسور MAURIZIO GAETANI از دانشگاه میلان ایتالیا و دکتر MARIE LEGRAND – BLAIN از دانشگاه بوردو فرانسه در تهیه این مقاله تشکر می نماییم.

 

 

 

منابع

1-   ALAVI NAINI M. (1972): Etude geologique de la region e Djam. Geal. Sur. of Iran, Rep., 23.

2-   ASSERETO R. (1963): The Paleozoic formation in Central Elburz (Iran). It. Pal, 69: 503-543.

3-   BRUNTON C. H. & LAZAREV S.S. (1997): Evolution and Classification of the Productellidae, Upper Paleozoic Brachiopods. J. Pal., 73: 99-107.

4-   DUMERIL A. M. C. (1806): Zoologie analytique ou methode naturelle de classification des animaux. Paris, 344p.

5-   GAETANI M. (1968): The geology of the upper Djadjerud and Lar valley (North Iran) II. Palaeontology, Lower Carboniferous Brachiolods from central Elburz, Iran. RIV. It. Pal., 74: 665-744.

6-   HALL J. (1858): Report on the geological survey of Iowa. Pal., 2: 473-724.

7-   HALL J. CLARKE J. M. (1892-94): An Introduction to study of genera of palaeozoic Brachioloda, in Palaeontology of N. Y., VIII: 1-354.

8-   HUXLEY T.H. (1869): An Introduction to the classification of animals. London, 147.

9-   LEGRAND-BLAIN M., DELVOLVE J. J. & PERRET M. F. (1984): Les Brachiopodes Carboniferes des Pyrenees centrals Francaises. Geobios, 17: 297-325.

10-    MOORE R. C. (1980): Treatis on Invertebrate Palaeontology, part H: 1,2 (Brachiopods). Geal. Soc. of America and Univ. of Kansas press, Lawerence, Kansas, 927p.

11-    MUIR – WOOD H. M. & COOPER G. A. (1960): Morphology, Classification and life habits of the Productidae. Mem. geol. Soc. Am. N. Y., 81: 447P.

12-    MUIR – WOOD H. M. (1962): On the morphology, and classification of the Brachiopod Suborder Chonetoidae. Brit. M. Nat. His., 132p.

13-    OPIK A. A. (1934): Uder Klitamboniten, Acta comment. Vniv. Tartu, Dorpat, Ser, A, 26: 1-239.

14-    STEHLI F. G. (1954): Lower leonardian Brachiopoda of the Sierra Diablo – Am. M. Nat. His. Bull., 105: 257-358.

15-    STOCKLIN J. (1972): Iran central septentrional et oriental. Lexique Stratigraphique International, III, Fasicule qb, Iran, Center National de la Recheche scientifiques. Paris, 283p.

16-    THOMAS I. (1914): The British Carboniferous Producti, genera Pustula and Overtionia Geol. Sur G. Britain, Pal., 4: 197.366.

17-    TOLMACHEV I. P. (1924): Lower Carboniferous fauna of the kuz. Coalbasin. G. Kom. 25: 1-320.

18-    WAAGEN W. H. (1882-56): Salt Range fossils. Part 4, Brachiopoda. Memoirs of the Geol. Sur. India, 13: 329-770.

کلید واژه ها: سمنان