بررسی زمین ریختهای گسلی Land Forms شمال شرق مینودشت (حوزه قرناوه)

دسته تکتونیک
گروه سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور
مکان برگزاری اولین همایش سالانه انجمن زمین شناسی ایران
نویسنده عیسی مناجی
تاريخ برگزاری ۰۴ شهریور ۱۳۷۶

زمین ریختها Land Forms عوارض ژئومورفولوژی هستند که به علت ضخامت زیاد نهشته های لسی بوجود می آیند، ضخامت این رسوبات در حوضه جنوب شرق دریای خزر متغیر بوده، در نواحی پست کرانه 150 متر و در ارتفاعات مینودشت و مراوه تپه به 50 متر می رسد.
مطالعه توالی های لسی نشان می دهد، اجزای تشکیل دهنده از نظر رسوب شناسی جورشدگی خوب نداشته و درصد رس آنها بالا می باشد، این ویژگی سبب تشکیل انواع مختلف زمین ریخت فرسایشی و فیزیوگرافی شده است. بررسی نحوه تشکیل این پدیده ها با توجه به فاکتورهای حاکم بر ته نشست این رسوبات امکان پذیر می باشد.
لس یک کلمه آلمانی بوده و به معنای خاک نرم می باشد M. PECSI, 1991 این رسوبات طی دوره کواترنر و همراه با فازهای سرد یخچالی تشکیل شدند. از نظر رسوب شناسی جور شدگی خوب تا متوسط داشته، اغلب دانه های آنها را کوارتز در حد سیلت تشکیل می دهند، درصد تخلخل رسوبات لسی بالا بوده و به علت یکنواختی در اندازه دانه ها، شکستگی دانه ها و تشکیل لوله های موئینه، دیواره های عمودی در آنها تشکیل می شود. ترکهای یخی در حواشی یخچالها، شکست کانیها بواسطه رشد بلورهای نمک، آبگیری کانیهای رسوبی در نواحی مرطوب، حمل و نقل فشرده سیلابی، سایش و شکستگی دوباره ذرات در طی حمل و نقل و حتی عمل انحلال محلی در فصول گرم و مرطوب از جمله وقایعی است که در طی حمل لس از ناحیه منشاء باز نهشت اصلی بر آن وارد می شود NAHAR. TROMPETT, 1982.
کمربند اصلی لس دنیا بیش از صدهزار کیلومتر مربع طول دارد این کمربند از دریای زرد تا ISLES بریتانیا را دربر گرفته، شمال آمریکای مرکزی و شمال آرژانتین را شامل می شود. علاوه بر این نهشته های لسی در بیابانهای جدید حواشی صحرا، فلسطین اشغالی و صحراهای داخلی ایران در خاورمیانه که بصورت محلی جلوه می کند، نتیجه حمل و نقل بادی و محصول فرایند هوازدگی محلی می باشد
(GINZBURG, YALUAN, 1963) .
تشکیل زمین ریخت LAND FORM به عنوان یک پدیده ژئومرفولوژی متاثر از ضخامت زیاد نهشته های لسی می باشد( DERBYSHIRE, 1982 ). بزرگترین زمین ریختی که توسط لس ساخته شد در فلات یوان YUAN چین وجود دارد. این زمین ریخت شامل تجمعات ضخیمی از لس می باشد که در لبه غربی فلات، نزدیک شهر LANZHOU قرار داشته ضخامت آن به 335 متر می رسد. ضخامت متفاوت نهشته های لسی مرکز آسیا به علت اختلاف درجه فرسایش رودخانه ها می باشد که منجر به ناپیوستگی های محلی شده است (ZHANG, 1980). فلاتهای لسی به علت اختلاف در نوع زمین ریخت به سه گروه اصلی تقسیم می شوند:
1- یوان YUAN . تجمعات لسی واقع در شیبهای آرام پای کوهستان می باشد که از نظر مرفولوژی یک دشت وسیع و مسطح با لبه های تند و پرتگاهی است
2- لیانگ LIANG، وقتی زمین ریخت نوع یوان در اثر اختلاف درجه فرسایش رودخانه ها و جریانات دوغابی SIURRY FLOW، بریده بریده شود، لیانگ تشکیل می شود. از نظر زمین ریختی یک منطقه محصور، باریک و کشیده است.
3- مائو MAO، وقتی یوان به تپه های دایره ای منفرد تبدیل شود اشکال منظمی می دهد که به آن مائو می گویند.
از نظر ژنز، زمین ریختهای لسی در 5 گروه قرار می گیرد: تجمعی، فرسایشی، برهنه، فیزیوگرافی و زمین ریخت حاصل از عمل باد. نهشته های لسی منطقه مورد مطالعه (حوزه قرناوه) در ارتفاع هزارمتری از سطح دریا قرار داشته و ضخامت آنها حدود 50 متر است. به علت کوهستانی بودن منطقه واحد مورد مطالعه در ژئومرفولوژی دامنه بوده و به علت تشابه ژئومرفولوژی و زمین ریختی منطقه با فلات دشت یوان سعی در تفکیک زمین ریخت منطقه براساس کارهای انجام گرفته در دشت یوان چین نمودیم. جهت اختصاصات زمین شناسی لس، واحدهای چینه شناسی توالیهای لسی از هم تفکیک گردیده و پارامترهای رسوب شناسی آن مشخص گردید.
بحث
نتایج حاصل از مطالعات انجام گرفته در منطقه نشان می دهد به علت کشیدگی و محصور بودن، عدم وسعت دشت لسی، همچنین بریدگی زمین ریختهای تجمعی، لسهای نهشته شده منطقه قرناوه در ردیف لیانگ قرار دارد. این زمین ریخت که در منطقه زنجیره دره برونزد بهتری دارد، دارای دیواره های تند، یالهای باریک و ستیغ مانند می باشد که قدرت فرسایش بالایی داشته و بار رسوبی رودخانه قرناوه را تامین می کند. هرچه به انتهای حوزه برویم به علت کاهش شیب مرفولوژی و ارتفاع، وسعت دشتهای لسی بیشتر شده، ارتفاع و وسعت دره ها کمتر می شود به طوری که در انتهای حوزه به زمین ریخت تدریجی مائو- لیانگ می رسیم.
در بیرون از حوزه نیز زمین ریخت مائو در اطراف جاده کلاله به مراوه تپه مشاهده می شود. از نظر ژنتیکی اغلب زمین ریختها در منطقه مورد مطالعه وجود داشته ولی زمین ریخت نوع فرسایشی و فیزیوگرافی نمود بیشتری دارد.
1- زمین ریخت نوع فرسایشی:
این نوع زمین ریخت که تحت عمل شستشوی باران شکل می گیرد، بخوبی در منطقه برونزد دارد. آب کنده های لسی و دیواره های لسی، به عنوان یک پدیده شاخص عمومیت بیشتری دارند. بعلاوه غارها و قیفهای لسی LOESS CAVE & FUNNEL نیز در بخشهای مرکزی منطقه وجود دارد. این غارها که گاه تا 10متر عمق دارند دارای آبهای موقتی بوده، در اغلب موارد بصورت زنجیره به هم متصل هستند که در اثر افزایش تخلخل ناشی از خروج کربنات کلسیم، ریزشها درونی در پیکر لس سبب بهم پیوستن این قیفها و تشکیل شیارهای عمیق فرسایشی می گردد.
2- نوع فیزیوگرافی
این زمین ریخت بوسیله عمل ثقل و تحت عمل آبهای زیرزمینی شکل می گیرد در بخشهای بالایی حوزه و بخشهای شمال شرق خارج از حوزه در اطراف روستای آلتی آغاج برونزدهای این زمین ریخت دیده می شود. زمین لغزشهای لسی، ریزشهای لسی، دولینهای لسی، خاک سره و لغزش واریزه ای ازمشخصات این نوع زمین ریخت می باشد بر اساس تقسیم بندی وارنز VARNEZ, 1978 مناطق لسی حوزه قرناوه از نظر نوع حرکت در ردیف حرکات جریانی و از لحاظ نوع مواد نیز ترکیبی از لغزشهای بلوکی خاک تا گسترش جانبی می باشد. حرکات توده ای خاک MASS MOVEMENT در منطقه از لحاظ نوع حرکت به دو نوع لغزشی و جریانی تقسیم می شوند:
1-2- حرکات لغزشی:
الف- حرکات چرخشی: این نوع زمین لغزش که نوع تیپیک آن در ابتدائی ترین بخش شرقی حوزه به خوبی مشخص است از نوع لغزش خاکی بوده و در شمال روستای پولی بالا قرار دارد. روی سطح لغزشی مذکور که در یک منطقه جنگلی قرار دارد، به علت برداشت بی رویه از جنگل و تبدیل آن به مزارع کشاورزی هم اکنون نیز حرکات ضعیف بصورت خزش CREEP دیده می شود.
ب- حرکات انتقالی: این نوع لغزش که در منطقه با جابجایی توده ها همراه می باشد به دو نوع لغزش بلوکی و خرده سنگی تقسیم می شود ترکیب سنگ شناسی منطقه (آهک مارنی و شیلهای مدادی) و تند بودن شیب و اقلیم مناسب جهت تشکیل خرده سنگ، تکتونیک خاص منطقه و فعالیت مخرب انسان و دام در جابجایی خرده سنگها و سقوط آنها از دامنه ها نقش اصلی دارد. این لغزشها که گاه حالت جریانی به خود می گیرد، سبب مسدود کردن جاده های جنگلی و کشاورزی می شود. گسترش این لغزش به مناطق گسلی محدود می گردد. ولی خرده سنگهای آهک مارنی و شیلهای مدادی سازند سرچشمه که قسمت اعظم برونزد منطقه را تشکیل می دهد اهمیت بیشتری دارند.
2-2- حرکات نوع جریانی:
به علت گسترش زیاد لس در منطقه، حرکات نوع جریانی اهمیت ویژه ای داشته و مناطق بسیاری را دربرمی گیرد. از انواع مهم این حرکات خزش و خاک سره SOLIFLUCTION می باشد. خاک سره های موجود در منطقه که تحت تاثیر انجماد و ذوب متوالی یخ تشدید می گردد، از نوع آزاد بوده و بیشرین حجم حرکات توده ای مربوط را تشکیل می دهند. از انواع دیگر زمین ریخت نوع فیزیوگرافی، دولینهای لسی می باشد که در بالای روستای قرناوه بالا، شرق زنجیره دره و اطراف چشم علی برونزد دارند. در دامنه های شمالی که برف به مدت بیشتری روی آنها می ماند تشکیل این پدیده مساعد بوده و اشکال لانه زنبوری زیبایی را درست کرده اند.
نتیجه گیری
به علت بریده بریده بودن و وجود دیواره های تند، منطقه قرناوه در ردیف زمین ریخت نوع لیانگ قرار دارد که این زمین ریخت در انتهای حوزه تدریجاٌ به نوع مائو- لیانگ تبدیل می شود. به علت فعال بودن حرکات توده ای خاک در منطقه بخصوص در نواحی جنگلی ابتدای حوزه و مناطق مسکونی جا دارد اقدامات شدیدتری در مورد جلوگیری از انهدام پوشش گیاهی درختان ریشه بلند و ترغیب به درختکاری در مراتع و نواحی متاثر از رانش زمین صورت گرفته، همچنین اقدامات امنیتی از قبیل انتقال روستانشینان به نقاط مناسب و توقف فعالیتهای ساخت و ساز در این مناطق به اجرا درآید. بعلاوه با توجه به اینکه سازمانهای مسئول در حال احیاء مراتع و جنگل کاری این مناطق می باشند، جا دارد با دید بازتری مبادرت به غرس گونه های درختی با توجه به ویژگیهای مرفولوژی و شیمایی خاکهای لسی نمایند.
جهت کنترل بار رسوبی رودخانه قرناوه به روشهای بیولوژیکی که در منطقه اجرا می شود تکمیل عملیات مکانیکی آبخیزداری در بالا دست حوزه موثر خواهد بود. بعلاوه در احداث جاده های ارتباطی مراتع و نواحی جنگل کاری نهایت دقت را بعمل آورد زیرا عدم توجه به اختصاصات فیزیکی لس منجر به هدر رفتن هزینه و تخریب بیشتر نواحی تحت پوشش لس خواهد شد.

کلید واژه ها: سایر موارد