پالینولوژی سازند شمشک در منطقه آبعلی، شمالشرق تهران

دسته چینه شناسی و فسیل شناسی
گروه سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور
مکان برگزاری بیست و چهارمین گردهمایی علوم زمین
نویسنده بهزاد فراهانی،جعفرصبوریمهدی نوروزی،
تاريخ برگزاری ۰۹ اسفند ۱۳۸۴

چکیده

در این مطالعه مجموعاً تعداد ۲۵جنس(۳۱ گونه) اسپور و۳ جنس (۴گونه) پولن باز دانگان از سازند شمشک در منطقه آبعلى، شمالشرق تهران مورد شناسایى قرار گرفت. این مطالعه بر اساس تهیه نقشه ۲۵۰۰۰/۱ آبعلى انجام گرفته است.ضخامت کل سازند شمشک درمنطقه ۲۱۵۷ متر است. در این مطالعه ۲ زون اشتراکى( Assemblage zone) معرفى شده وبر مبناى ارزش زیست چینه شناسى پالینومرفهاى مورد مطالعه سن رتین- آلنین براى مجموعه پالینومرفهاى بدست آمده پیشنهاد مى شود.

 

Palynology of Shemshak Formation in Ab-Ali Area,<?xml:namespace prefix = st۱ ns = "urn:schemas-microsoft-com:office:smarttags" />North-East Tehran۱:place>

 

Abstract:

 In this stady ۲۵ genera (۳۱ species) of spores and ۳ genera( ۴species) of gymnosperm pollen grians from the Shemshak Formation at the Ab-Ali area, North East Tehran, were recognized. This study is done due to the preparation of the Ab-Ali map(۱/۲۵۰۰۰) project. In the studied area the total thickness of the Shemshak Formation is ۲۱۵۷ meters. The Rhetian-Aalenian ages were proposed for the studied palynomorphs. Two assemblage zones are introduced and on the basis of stratigraphical ranges of index  palynomorphs.

مقدمه

براساس مطالعه دقیق سازندهای موجود در نقشه های 25000/1 ، سازند شمشک با رخنمون خوب در نقشه 25000/1 آبعلی توسط ج.صبوری، م.نوروزی وح. محمدخانی در سال 1383 مورد اندازه گیری، توصیف صحرایی، سنگ شناسی و رسوب شناسی ونمونه برداری قرار گرفت.

این سازند عمدتاً دارای لیتولوژی شیل، ماسه سنگ وسیلتستون می باشد. از ماکروفسیلهای رویت شده در این سازند می توان آمونیتها، دوکفه ایها وآثار گیاهی را نام برد. مرز زیرین این سازند برروی لایه های پرمین (هم ارز سازند روته) که خود بر روی رسوبات سازند کربونیفر قرار دارند مشخص می گردد. بر روی سازند شمشک، سازند دلیچای قرار دارد.

در بررسی صحرایی تعداد37 نمونه در مجموع از این سازند برداشت شده است وبرای هر نمونه پالینولوژیکی 2 اسلاید آماده سازی شد. علاوه بر مطالعه پالینولوژیکی سازند شمشک لایه های رسوبی پرمین بالایی از نظر پالینولوژی و حضور فرامینیفرها و براکیوپودها نیز مورد مطالعه قرار گرفت. سن طبقات زیرین سازند شمشک بر اساس مطالعات یاد شده پرمین بالایی (مرغابین) پیشنهاد می شود.

 

موقعیت جغرافیایی و راههای دسترسی به مقطع مورد مطالعه

موقعیت برش مورد مطالعه در شمال شرق تهران (نقشه 25000/1آبعلی) شمال شرق گردنه امامزاده هاشم (ادامه راه آنتن امامزاده هاشم) قرار دارد. قاعده برش مذکور دارای مختصات جغرافیایی {3950589334، 3962200}برحسبUTM می باشد؛ که البته اندازه گیری در این منطقه تاضخامت 1250 متری انجام گرفت و بعلت پوشیده بودن ادامه برش با ضخامت تقریبی 907متر از رأس سازند در ناحیه فیل زمین(معدن متروکه زغالسنگ، بین روستاهای ایراء وآردینه) مورد نمونه برداری قرارگرفت که مختصات جغرافیایی قاعده این قسمت{0579804،3966791}برحسبUTMمی باشد.

رده بندی و توصیف پالینومورفهای خشکی

 

در این مطالعه تعداد 35 گونه پالینومورف (اسپور و پولن) مورد شناسایی قرار گرفت که از این تعداد 31 گونه اسپور متعلق به 25 جنس و4 گونه پولن متعلق به 3جنس می باشد. این پالینومورفها بر مبنای روش رده بندی تورما(Turma) و بترتیب حروف الفبا صورت گرفته است (مترادفهای زیر اقتباس از ف.واعظ جوادی، م.قویدل سیوکی1384).

Anteturma proximegerminantes Potonie 1970

Turma Triletes Reinsch emend.Dettmann 1963

Subturma Azonotriletes Luber emend. Dettmann 1963

Infraturma Laevigati Bennie&Kidston emend.Potonie 1956

Genus Biretisporites (Delcourt&Sprumont 1955)Dettmann,Delcourt&Hughs1963

B. Potoniaei (Delcourt&Sprumont 1955)

توصیف: میکروسپور ترایلت، محدب اطرفین ،پیرامون بطور محدب نیمه مثلثی، لی ژورا مستقیم،اگزین صاف، اتصالات بر آمده ، حاشیه دار با یک مارگو خوب توسعه یافته، زوایای رئوس گرد شده است.

Genus Concavisporites Pflug 1953 emend.delcourt&Sprumont 1955

C.kaiseri Arjang 1975

(Pl.1,Figs.3,6)

1975 Concavisporites kaiseri Arjang; p.108-109,Pl.2,figs.1-6.

1977 Concavisporites kaiseri: Ashraf; p.25,Pl.1,figs.7-10.

1984 Concavisporites kaiseri: Achilles et al.; p.33,Pl.1, figs.9,10;text-figs.10a-c.

1989 Concavisporites kaiseri :Weiss; p.14,Pl.1,fig.6.

توصیف: اسپور ترایلت، مثلثی شکل با اضلاع مستقیم تا مقعر، اطراف Y مارک بخوبی برجسته و با کیرتوم(kyrtome) مشخص با سه گوشه بسته ایجاد می گردند،اگزین صاف.

Concavisporites kermanense Arjang 1975

(Pl.1,Figs.1,2)

1975 Concavisporites kermanense Arjang; p.109, Pl.2,figs.7-9.

توصیف: اسپور مثلثی، ترایلت، پهلوهای مستقیم تا کمی محدب با اگزین صاف، کیرتوم اسپور بصورت سه گوش در اطراف Y مارک شان ایجاد می گردد. برخلاف Concavisporites kaiseri کیرتومها بصورت سه گوشه با ضخیم شدگی قوی به استوا می رسند.

Concavisporites umbonatus (Bolchovitina 1953) Arjang 1975

(Pl.1, Figs.4,5)

1967 Gleicheniidites (Gleichenia) umbonatus Schulz; p.556,Pl.1,figs.3,4.

1973 Gleicheniidites (Gleichenia) umbonatusi: Horowitz; p.182,Pl.1,fig.6.

1975 Gleicheniidites (Gleichenia) umbonatus: (Bolchovitina 1953) Arjang; p.112,Pl.2,fig.20.

1977 Gleicheniidites (Gleichenia) umbonatus: Ashraf; p.25,Pl.1,figs.11-14.

1981 Gleicheniidites (Gleichenia) umbonatus: Achilles; p.15,Pl.1,fig.24.

1984 Gleicheniidites (Gleichenia) umbonatus:Achilles et al.;p.34,Pl.1,figs.14,15a,b.

1989 Gleicheniidites (Gleichenia) umbonatus: Weiss ;p.17,text-fig.32.

توصیف: اسپور ترایلت، مثلثی شکل، پهلوهای تاحدی محدب، علامت ترایلت تقریبا تا حاشیه استوایی اسپور امتداد دارد. اگزین ضخیم و صاف، کیرتوم قویا مشخص که تا حاشیه اسپور امتداد دارد.

Genus Cyathidites Couper 1953

Cyathidites australis Couper 1953

(Pl.1,Fig.8)

1953 Cyathidites australis Couper; p.27,Pl.2,figs.11,12.

1964a Cyathidites australis:Singh; p.70,Pl.8,fig.12.

1965 Cyathidites australis: Playford&Dettmann; p.131.

1970 Cyathidites australis :Horowitz; p.160, Pl.1,figs.2,3.

1970a Cyathidites australis: Pocock; p.28,Pl.5,fig.38.

1975 Cyathidites australis :Arjang; p.106, Pl.1,fig.14.

1975 Cyathidites australis : Filatoff; p.60,Pl.10,figs.5,6.

1977 Cyathidites australis: Ashraf; p.26. Pl.1,figs.18-20.

1981 Cyathidites australis:Achilles; p.16,Pl.2,fig.1.

1989 Cyathidites australis: Weiss; p.18,19.

1990 Cyathidites australis:Guy-Ohlson; p.220,tab.1.

1990 Cyathidites australis: Jana; p.159, Pl.1, figs.1,2.

توصیف: اسپور ترایلت، مثلثی شکل، رئوس گرد شده ، پهلو ها مستقیم، علامت ترایلت تا 3/2 شعاع اسپور را می پیماید. پوسته صاف و فاقد تزئینات بوده و علامت ترایلت دارای بازشدگی اندکی است.

Cyathidites mesozoicus (Thiergart1949)Ptonie 1955

(Pl.1,Fig.7)

1949 Sporites mesozoicus Thiergart; p.11,Pl.II, figs.3,10,11,17,28.

1975 Cyathidites mesozoicus : Arjang;p.107, Pl.1, figs.17,18.

1977 Cyathidites mesozoicus : Ashraf; p.26,Pl.2,figs.2,3.

1977 Deltoidospora mesozoicus: Schuurman; p.182,Pl.1, fig.5.

1981 Cyathidites mesozoicus : Achilles; p.16,Pl.2, fig.4.

1989 Cyathidites mesozoicus :Weiss ;p.20, Pl.2,fig.2.

توصیف: اسپور ترایلت،مثلثی شکل، کناره های مستقیم، اگزین صاف وبازشدگی وبرگشتگی لبه ها در علامت ترایلت دیده می شود.

Genus Dictyophyllidites Couper 1958 emend.Dettmann 1963

Dictyophyllidites harrisii Couper 1958

(Pl.2,fig.1)

1958 Dictyophyllidites harrisii Couper; p.140, Pl.21, figs.5,6.

1968 Dictyophyllidites harrisii: Kimyai; p.14,Pl.12, fig.2.

1970 Dictyophyllidites harrisii: Horowitz; p.163,Pl.11,fig.1.

1975 Dictyophyllidites harrisii: Filatoff; p.61-62, Pl.11,fig.1-7.

1979 Dictyophyllidites harrisii: Dunay&Fisher; Pl.1,fig.1.

1984 Dictyophyllidites harrisii: Achilles et al.;p.24,Pl.2,fig.1.

1989 Dictyophyllidites harrisii: Weiss; p.24,Pl.2,fig.1.

1990 Dictyophyllidites harrisii: Guy-Ohlson; p.221,tab.1.

1990 Dictyophyllidites harrisii: Rauscher&Schmitt; p.111,Pl.1,fig.6.

1996 Dictyophyllidites harrisii: Burger; Pl.1,fig.E.

توصیف: اسپور ترایلت، دارای پیرامون مثلثی، کناره ها مستقیم تا کمی محدب، پوسته صاف، علامت ترایلت تا حاشیه استوایی اسپور امتداد داشته، لی ژورا توسط لبهای شفاف وبرآمده ای دربرگرفته می شود. محل اتصال ترایلت بصورت یک نقطه واضح در نمای استوایی ظاهر می گردد.

Dictyophyllidites mortoni(Dejersey 1959) Playford&Dettmann1965

(Pl.2,Fig.2)

1959 Leiotriletes mortoni Dejersey; p.354, Pl.1,fig.15.

1965 Dictyophyllidites mortoni emend.Playford&Dettmann; p.134.Pl.12,figs.1-3.

1966 Dictyophyllidites mortoni: Hill,Playford&Woods;p.132,Pl.12,figs.1-3.

1975 Dictyophyllidites mortoni: Kimyai ; Pl.1,fig.8.

1981 Dictyophyllidites mortoni: Achilles; Pl.17,2,figs.9-12.

1984 Dictyophyllidites mortoni: Achilles et al.;p.36,Pl.2,fig.2.

1989 Dictyophyllidites mortoni: Weiss;p.2,p.2,figs.8,9.

توصیف: اسپور ترایلت، مثلثی شکل، کناره های مستقیم تاکمی مقعر. علامت ترایلت تا حاشیه اسپور امتداد دراد. کیرتوم(kyrtome) پهن وضخیم در اطراف لی ژورا دیده می شود.

Genus Todisporites Couper 1958

Todisporites minor Couper 1958

(Pl.2,Fig.7)

1958 Todisporites minor Couper; p.135,Pl.16,figs.9,10.

1964a Todisporites minor: Singh; p.45,Pl.1,fig.22.

1966 Todisporites minor: Helal;p.87,Pl.31,figs.6-7.

1975 Todisporites minor:Filatoff;p.57,Pl.9,fig.1.

1977 Todisporites minor: Ashraf; p.30, Pl.3,figs.5,6.

1977 Todisporites minor : Van Erve; p.52,Pl.2,fig.6.

1977 Todisporites minor: Schuurman;p.182, Pl.2,fig.6.

1981 Todisporites minor: Achilles; p.21, Pl.3,fig.20u;Pl.4,fig.1.

1984 Todisporites minor: Achilles et al.; p.39,Pl.2,fig.14.

1996 Todisporites minor: Burger;Pl.1,fig.1.

توصیف: اسپور ترایلت، پیرامون تقریباً دایره ای، علامت ترایلت 3/2 شعاع اسپور را طی می کند. پوسته فاقد هرگونه تزئینات، اما گاهی اوقات سطح اسپور چین خوردگی دارد.

Infraturma Murornati Potonie&Kremp 1954

Genus Ischyosporites Balme 1957

Ischyosporites variegates (Couper 1958)Schulz 1967

(Pl.2, Figs.4,5)

1958 Klukisporites variegates Couper; p.137, Pl.19, figs.6,7.

1967 Ischyosporites variegates(Couper) Schulz; p.569, Pl.5,fig.9.

1971 Ischyosporites variegates:Guy;p.35-39, Pl.3,figs.3-16; text-figs.4-10.

1973 Ischyosporites variegates: Horowitz;p.189,Pl.2,fig.4.

1975 Klukisporites variegates: Arjang;p.120, Pl.4,figs.13-16.

1977 Ischyosporites variegates; Ashraf; p.41,Pl.7,figs.3-7.

1977 Ischyosporites variegates: Van Erve;p.62,Pl.11,figs.1,2.

1984 Ischyosporites variegates: Achilles et al.; p.49, Pl.5,figs.5,6.

1989 Ischyosporites variegates: Weiss; p.59,Pl.4,figs.6-8.

1990 Ischyosporites variegates: Rauscher&Schmitt,p.111,Pl.2,fig.8.

توصیف: اسپور ترایلت،دارای پیرامون مثلثی، کناره های مستقیم تا کمی محدب و گوشه های گرد شده است. علامت ترایلت مشخص، لیژورا 3/2تا4/3 شعاع اسپور با حفره های شبکه ای تزئین شده است.

Genus Duplexisporites Deak 1962 emend.Playford&Dettmann1965

Duplexisporites problematicus(Couper 1958) Playford&Dettmann 1965

(Pl.2,Fig.6)

1958 Cingulatisporites prolematicus Couper; p.146,Pl.24,figs.11,12.

1965 Duplexisporites problematicus(Couper1958) Playford&Dettmann ; p.140.

1970 Cingulatisporites problematicus: Horowitz;p.168,Pl.2,fig.11.

1972 Duplexisporites problematicus:Dejersey; p.7,Pl.3,figs.1,2.

1975 Duplexisporites cf. problematicus:Arjang; p.126,Pl.5,fig.18.

1975 Duplexisporites problematicus: Filatoff; p.64,Pl.13,figs.1-8.

1977 Duplexisporites problematicus:Ashraf ;p.47, Pl.8,figs.16-22.

1981 Duplexisporites problematicus: Achilles ; p.33, Pl.7,figs.10,11.

1984 Duplexisporites problematicus: Achilles et al.; p.53,Pl.5,fig.19.

1989 Duplexisporites problematicus: Weiss ;p.71,Pl.5,figs.8,9.

توصیف: اسپور ترایلت، تقریباً مثلثی شکل، کناره های مستقیم تا کمی محدب، گوشه ها گردشده ، در سطح پشتی اسپور 4-5 برجستگی موازی یکدیگر وجود دارد که حاشیه اسپور را بطور مورب قطع می کند.

Subinfraturma Laticingulati Potonie 1966

Genus Gleicheniidites Ross 1949 emend.Skarby 1964

Gleicheniidites senonicus Ross 1949 emend.Skarby 1964

(Pl.1,Fig.9)

1949 Gleicheniidites senonicus Ross; p.31.

1955 Gleicheniidites senonicus : Delcourt&Sprumont;p.26.

1958 Gleicheniidites senonicus: Couper; p.138,Pl.9,figs.13-15.

1964 Gleicheniidites senonicus: Reyre : p.197,Pl.1,fig.2.

1968 Gleicheniidites senonicus: Tralau; p.39,40,Pl.10,figs.6,7.

1970 Gleicheniidites senonicus: Horowitz :p.162,Pl.1,fig.p.

1975 Gleicheniidites senonicus: Filatoff; p.63,Pl.12,figs.1,2.

1989 Gleicheniidites senonicus: Weiss; p.88.

199 Gleicheniidites senonicus: Burger; Pl.2,figs.I-M.

توصیف: اسپور ترایلت، دارای پیرامون مثلثی، کناره های کمی مقعر، پوسته صاف و بدون تزئین، علامت ترایلت تقریباً به حواشی اسپور می رسد. اسپور دارای کیرتوم(kyrtome)مشخص بوده وپوسته دارای ضخیم شدگی بین رأسی(intercrassituate)است.

Subinfraturma Granulati Dybova&Jachowicz 1957

Genus Granulatisporites (Ibrahim 1933)Potonie&Kremp 1954

Granulatisporites cf.asper Playford&Dettmann 1965

توصیف: اسپور ترایلت،دارای پیرامون مثلثی، کناره های مستقیم، گوشه های گردشده، لی ژورا به حاشیه استوایی اسپور می رسد، اگزین با گراناهای چگال و از آمیزش چندتایی بصورت زگیلهای کوچک تزئین می گردند.

Turma Zonales (Bennie&Kidston 1886)Potonie 1956

Subturma Zonotriletes Waltz 1935

Infraturma Cingulati Potonie&Klaus 1954

Genus Cingulizonates (Dybova&Jachowitz 1957)Butterworth,Jansonius,Smith&Staplin 1964

(Pl.2,Fig.8)

توصیف: اسپور ترایلت، مثلثی محدب تا نیم دایره ای؛ دولایه ای، بطور موضعی تزئین دار تاصاف، در مقطع بخش بیرونی زونا باریک می شود. علامت ترایلت تا3/1 شعاع اسپور را دارد.

Anteturma Variegerminantes Potonie 1970

Turma Plicates (Naumova 1937?,1939)Potonie 1960

Subturma Monocolpites Wodehouse,Iversent&Troels-Smith 1950

Genus Cycadopites Wodehouse ex Wilson& Webster 1946

Cycadopites parvus (Bolchovitina 1953)Pocock 1970

(Pl.2,Fig.9)

1953 Ginkgo parva Bolchovitina; p.63,Pl.10,figs.5-6.

1970 Cycadopites parvus(Bolchovitina1953) Pocock; p.109,Pl.26,Fig.11.

1975 Cycadopites parvus: Arjang; p.135,Pl.7,fig.12.

1977 Cycadopites parvus: Ashraf; p.66,Pl.18,fig.11.

1981 Cycadopites parvus: Achilles; p.52,Pl.15,fig.14.

1984 Cycadopites parvus:Achilles et al.;p.71,Pl.10,fig.10

توصیف: پولن تک شیاره و دوکی شکل می باشد. شیار درتمامی طول آن گستر ش دارد.شیار در بخش میانی بسته و پوسته صاف است.

 

زیست چینه شناسی سازند شمشک در منطقه آبعلی

با توجه به ارزش زیست چینه شناسی پالینومرفهای خشکی موجود دراین سازند 2زون زیستی به شرح زیر معرفی می شوند(جدول2):

1- زون زیستی(

کلید واژه ها: تهران