پتروگرافی و ژئوشیمی سنگهای آتشفشانی منطقه اردستان (ایران مرکزی)

دسته پترولوژی
گروه سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور
مکان برگزاری اولین همایش سالانه انجمن زمین شناسی ایران
نویسنده سید سعید محمدی -منصور وثوقی عابدینی -محمد هاشم امامی
تاريخ برگزاری ۰۴ شهریور ۱۳۷۶
منطقه مورد مطالعه بخشی از زون ماگمایی ارومیه- دختر بوده که در محدوده ورقه 1:100000 زمین شناسی اردستان قرار داشته و دارای موقعیت جغرافیایی 52 درجه و 5 دقیقه الی 52 درجه و 30 دقیقه طول جغرافیایی شرقی و 33 درجه و 5 دقیقه الی 33درجه و 30دقیقه عرض جغرافیایی شمالی می باشد. وجود فعالیت های عظیم آتشفشانی یکی از ویژگیهای زون ماگمایی ارومیه- دختر می باشد. پیرامون فعالیتهای ماگمایی این زون تاکنون نظریات متعددی پیشنهاد گردیده است بطوریکه عده ای از محققین منشاء ماگماهای کالکو آلکالن این زون را به ریفت های بین قاره ای نسبت می دهند و معتقدند که فعالیتهای آتشفشانی عظیم اصولاٌ پس از حرکات کمپرسیونی به وقوع پیوسته اند، به عبارت دیگر همزمان با عکس العمل پوسته قاره ای ایران در مقابل فشارهای فزاینده کمپرسیونی پدید آمده اند. در مقابل نظریه فوق تئوری کمپرسیونی قرار دارد که در این تئوری ماگماهای آلکالن و کالکوآلکالن زون ارومیه- دختر را ناشی از فرورانش پوسته اقیانوسی تتیس به زیر بلوک ایران که از مزوزوئیک تا اواخر ائوسن صورت گرفته، می دانند.
بر این اساس بر آن شدیم تا با بررسیهای پتروگرافی و ژئوشیمیایی بتوانیم تا حدودی در جهت ارائه یک الگوی تکتونوماگمایی گام برداریم.
کوههای منطقه مورد مطالعه در امتداد کوههای کرکس در نطنز قرار گرفته و شامل کوه کچو و کوه شهریاری در شرق و جنوب شرقی، کوههای زرددنگه، برونی و دورچین در غرب و جنوب غربی و کوههای گزیچه، چناره چه و کوه پلنگ در جنوب می باشد.
براساس بررسیهای انجام شده فعالیتهای آتشفشانی در منطقه بصورت گدازه ای و آذرآواری بوده و باعث تشکیل سنگهای آذر آواری در قاعده و سنگهای گدازه ای در قسمت فوقانی شده است. چنین به نظر می سد که فوران ها در محیط قاره ای و آبهای کم عمق صورت گرفته است. فعالیت آتشفشانی در منطقه، در ائوسن زیرین شروع شده و در ائوسن میانی- فوقانی به اوج خود رسیده است. تنوع سنگ شناسی در منطقه زیاد است و سنگها از نوع بازالت، آندزی بازالت، آندزیت لاتیت، داسیت، ریوداسیت، ریولیت، ایگنمبریت و انواع توفها می باشد. در طی الیگوسن ولکانیسم به صورت اشکال گنبدی شکل ظاهر شده و عمدتاٌ ترکیب ریولیتی دارد. براساس مطالعات و بررسیهای ژئوشیمیایی و رسم دیاگرام های مختلف از جمله دیاگرامهای اکسیدهای اصلی و عناصر کمیاب در مقابل سیلیس و ضریب تفریق مشخص می گردد که یک نبود سنگ شناسی بین سنگهای بازیک- متوسط و سنگهای اسیدی وجود دارد که این امر یک منشاء دوگانه را برای سنگهای آتشفشانی منطقه مورد مطالعه پیشنهاد می نماید و حاکی از آن است که با احتمال زیاد فازهای بازیک از گوشته و فازهای اسید از پوسته منشاء گرفته اند.
از طرف دیگر شواهد متعددی مبنی بر پذیرش الگوی فرورانش در منطقه وجود دارد. وجود سنگهای آلکالن، کالکوآلکالن و تولئیتی در کنار یکدیگر تقویت کننده مدل فرورانش در تشکیل این سنگها می باشد. مقایسه ترکیب شیمیایی عناصر اصلی و کمیاب آندزیت ها و داسیت های منطقه مورد مطالعه با مناطق تکتونیکی مختلف، شباهت آنها با سنگهای کالکو آلکالن حاشیه قاره ای فعال را نشان می دهد بنابراین می توان منشاء وابسته به فرورانش را برای آنها درنظر گرفت. بعلاوه سنگهای آذرین منطقه از نظر ترکیب شیمیایی فاقد هرگونه نظم و تقارنی هستند بنابراین نمی توان منشاء ریفت قاره ای را برای آنها در نظر گرفت هرچند که نظم لیتولوژیکی و ژئوشیمیایی که مختص مناطق فرورانش است در زون ارومیه- دختر دیده نشده است.
با توجه به کلیه بررسیهای انجام شده و نقاط ضعف و قوت هرکدام از الگوها می توان وجود سنگهای آتشفشانی در منطقه اردستان را با احتیاط در غالب الگوی فرورانش برای کل کمربند ماگمای ارومیه- دختر توجیه نمود.

کلید واژه ها: اصفهان