شواهد جدید چینه شناسی در باره رویداد سیمرین میانی در ایران

دسته چینه شناسی و فسیل شناسی
گروه سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور
مکان برگزاری بیست و چهارمین گردهمایی علوم زمین
نویسنده محمود رضا مجیدی فرد
تاريخ برگزاری ۰۹ اسفند ۱۳۸۴

چکیده:

همانطور که مى دانیم در طول دوران هاى پرکامبرین و پا لئوزوئیک موقعیت جغرافیایى ایران در کناره شمالى ابر قاره گندوانا بوده است که توسط اقیانوس بزرگ تتیس از ابر قاره اوراسیا در شمال جدا مى شده است. در آخر پرمین و شروع تریاس با ایجاد ریفتینگ هاى شرقى – غربى و ایجاد اقیانوس جدید تتیس  بخشى از کناره شمالى ابر قاره  گندوانا از آن جدا شده است. این بخش که قطعات مرکز و شمال ایران را در بر گرفته است توسط شنگور قاره سیمراید نام گرفته است. با باز شدن اقیانوس تتیس جوان در طول تریاس، قاره سیمراید به طرف شمال رانده شده و در آغاز تریاس پسین با بسته شدن اقیانوس تتیس قدیمى، به کناره حاشیه جنوبى ابر قاره اوراسیا برخورد کرده است (رویداد سیمرین پیشین) پى آمد این تصادم کوهزایى سیمراید است که سبب به بالا آمدن مرکز و شمال ایران شده است. آثار این بالا آمدگى را ما در کلیه نقاط شمالى و مرکزى ایران به صورت خاک هاى لاتریتى و کارستى شدن آهک هاى تریاس بالا در مرز پاییین سازند شمشک مشاهده مى کنیم. از اوایل نورین به طور نا همزمان پیش روى  گسترده دریاى شمشک شروع شده است و منجر به تشکیل ردیف ستبرى از سنگهاى سیلیسى آوارى در فاصله نورین تا باژوسین میانى شده  است  که سازند شمشک نام گرفته است ، این چرخه به رویداد سیمرین میانى ختم مى شود. آغاز چرخه جوانتر در باژوسین پسین در اغلب مناطق مرکز و شمال ایران با پیش روى گسترده دریا همراه است. این پیشروى نیز مانند پیش روى دریاى شمشک در همه جا همزمان نبوده بلکه با توجه به بالا آمدگى موجود به صورت دیاکرون بوده است و سبب نبود چینه شناسى، جاى گیرى توده هاى نفوذى ویا رویداد دگرگونى شده است.

پیش روى دریاى باژوسین بالا منجر به ایجاد شرایط دریایى از نوع پلاتفرم و بیسینال در شمال و شمال خاورى ایران شده است که تا اواخر ژوراسیک و آغاز کرتاسه به طول مى انجامد و به رویداد سیمرین پسین در نئوکومین ختم مى شود.

در این مقاله به شواهد این رویداد در برخى مناطق اشاره مى شود.

 

New stratigraphic evidence the Mid-Cimmerian Tectonic Event in Iran

Mahmoud Reza Majidifard

 

Abstract

At the beginning of the Late Triassic (Carnian) the closure of the Palaeo-Tethys caused collision of the Cimmerian Continent with the southern margin of Laurasia (Early Cimmerian tectonic event). This collision caused the uplift of northern and central <?xml:namespace prefix = st۱ ns = "urn:schemas-microsoft-com:office:smarttags" />Iran۱:place>۱:country-region>. Evidence and effects of this event can be observed in northern and central regions of Iran۱:place>۱:country-region> in form of laterites, bauxites and karst phenomena. From the early Norian onward, widespread transgression of the Shemshak۱:PlaceName> Sea۱:PlaceType>۱:place> led to deposition of siliciclastic sediments named Shemshak Group (Norian-Late Bajocian). This cycle ended with the onset of the Mid-Cimmerian tectonic event (Aghanabati ۱۹۷۵, Seyed-Emami & Alavi-Naini ۱۹۹۰). The Mid-Cimmerian event (early to late Bajocian) was associated with rifting and magmatic activity, and caused widespread emersion in most of the area. As in the case of the Shemshak Group the following transgression here also was diachronous. This transgression gave rise to an epicontinental sea subdivided into basinal and platform areas in north-central and north-eastern Iran۱:place>۱:country-region>. This situation continued into the Cretaceous when, in the "Neocomian", the Late Cimmerian tectonic event terminated this second sedimentary cycle. These sediments began to form from the end of the Mid-Cimmerian tectonic phase until the Late Jurassic and in some place continued into the “Neocomian” (Seyed-Emami ۱۹۷۵; Keshani ۱۹۸۸).

Therefore, the Jurassic system in Iran۱:place>۱:country-region> consists of two large sedimentary-tectonic cycles. In other words, the lithological changes, biological features and sedimentary environments reflected by Jurassic rocks in Iran۱:place>۱:country-region> indicate that the geographic changes in the Jurassic were closely related to the tectonic events. The rocks of the first sedimentary cycle are mostly siliciclastic in nature representing fluvial, deltaic, shallow to basinal marine environments. Upper Triassic and lowermost Jurassic rocks are very similar, so that in most cases the two time intervals cannot be separated.

مقدمه:

مطالعات زمین شناسی ناحیه طبس نشان می دهد که اختصا صات سنگهای موجود بین دو رویداد زمین ساختی سیمرین پیشین و پسین به شکلی است که براحتی می توان آنها را در دو چرخه رسوبی بزرگ تقسیم کرد Aghanabati, 1972) (A.. سیکل اول شامل سنگهای کلاستیک (سنگ ماسه، شیل، سیلتستون و زغال) که نشان دهنده یک محیط دلتایی، رود خانه ای ،دریاچه ای و کرانه ای ساحل است (Repin 1987, Vollmer 1987). در صورتی که سیکل دوم رسوبی شامل سنگ اهک ومارن بوده و نشانه وجود محیط   carbonate platform ، slope و  basinal( لاسمی،1995، مجیدی فرد، 2004) است.                         

بررسی زمین شتاسی ناحیه طبس که توسط ع. آقانباتی در سال 1975 انجام پذیرفت، نخستین لایه های پس از این رویداد را  سن باتونین زیرین – میانی معرفی نمود، و به همین علت رویداد مورد نظر به نام باتونین پیشنهاد شد ( آقا نباتی و سعیدی، 1360 ). سپس با مطالعاتی که  سید امامی، 1988 در ناحیه کرمان انجام داد، این رویداد را در فاصله باژوسین پیشین و پسین پیشنهاد  نمودند. در سال 1990 سید امامی و علوی نائینی با بررسی آمونیت های موجود در قاعده سنگهای پیشرونده  در ناحیه جام  آن را به زمان باژوسین پسین نسبت داد و زمان رویداد مزبور را پس از باژوسین پایین و پیش از باژوسین بالایی  در نظر گرفتند و نام این رویداد تحت رویداد لوتین نامگذاری شد (نام لوتین ازبلوک لوت واقع در شرق ایران مرکزی اخذ شده است). اما بنا به پیشنهاد آقانباتی و با توجه به واژه های سیمیرین پیشین و پسین برای این رویداد،  واژه رویداد سیمیرین میانی انتخاب شد.

 

بحث:

سیستم زوراسیک در ایران در مجموع از دو چرخه بزرگ ساختمانی- رسوبی و تعداد زیادی چرخه های کوچکتر تشکیل شده است که بخشی از آن در داخل چرخه قدیمی تر و بخشی در داخل چرخه جوانتر قرار دارد. آغاز چرخه قدیمی تر در تریاس پسین و پس از رویداد سیمرین پیشین با پیش روی گسترده در نورین آغاز شده  و به رویداد سیمرین میانی محدود می شود ( سید امامی، 2001 ). آغاز چرخه جوانتر نیز همراه با پیش روی گسترده دریا در باژوسین پسین است که به رویداد سیمرین پسین در نئوکومین ختم می شود. این پیشروی نیز همانند پیش روی دریای شمشک در همه جا همزمان نبوده بلکه با توجه به بالا آمدگی ایجاد شده پس از رویداد سیمرین به صورت دیاکرون است.

 

نتیجه:

1-رویداد سیمیرین میانی  باعث سطوح فرسایشی، جای گیری توده های نفوذی، ایجاد فرازمین و دگرگونی شده است (آقا نباتی، 1371).

2-سطوح فرسایشی این رویداد  را می توان  در البرز شرقی  در شمال روستای توی  به صورت یک دگرشییبی  و در شمال جاجرم (گل بینی) ، شمال معدن زغال سنگ طزره، شمال خاور سمنان (دیکتاش) به صورت یک واحد آواری از جنس کوارتز میکروکنگاومرا تا میکرو کنگلومرا  و سنگ ماسه دانه درشت  ( مجیدی فرد، 2004) ویا به صورت یک کنگلومرای چند زادیی در ناحیه شال مشاهده کرد. همچنین پیوستگی میان سنگهای باژوسین پسین (سازند کشف رود)  با سنگهای کهن تر در ناحیه کپه داغ به گونه دگر شیب زاویه دار ویا کنگلومرا است.

3-  ایجاد بالا آمدگی حاصل از رویداد سیمرین میانی است که از آن جمله می توان به نبود سنگهای سازند شال دربرخی مکانها از ناحیه شال اشاره کرد، که سازند کلور (ژوراسک بالا – نئوکومین) به طور پیشرونده کنگلومرای چند زدایی را می پوشاند. 

4- تعدادی از توده های  گرانیتی به داخل احتمالا سازند شمشک نفوذ کرده اند که توسط طبقات ژوراسیک بالایی و یا کرتاسه زیرین پوشیده می شود. در هر حال این گرانیتها به طبقات ژوراسیک بالایی نفوذ نکرده است. بنابراین می توان جای گیری توده های نفوذی را به ژوراسیک میانی نسبت داد (مجیدی فرد، 1374 ). داده های رادیومتری سن این سنگها را 175-165 میلین سال تخمین می زند.     

 

منابع:

آقا نباتی، ع. و سعیدی، ع.، 1360. معرفی حرکات تکتونیک باتونین (ژوراسیک میانی) در ایران مرکزی، سازمان زمین شناسی کشور، گزلرش داخلی.

آقا نباتی، ع.،1371 . معرفی رویداد زمین ساختی کیمرین میانی (ژوراسیک میانی)، فصلنامه علوم زمین، سازمان زمین شناسی کشور، سال دوم، شماره ششم، 6-2 .

مجیدی فرد، م.، 1374. مطالعه چینه شناسی و محیط رسوبی سنگهای کرتاسه زیرین در دامنه شمالی شیر کوه یزد، رساله کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد شمال تهران، 138-1 .

 

AGHANABATI, A.1972. Preliminary Geological Report of the Kalmard Area. Geological Survey of Iran, Inter Report.

Keshani, F. 1988. New investigation about Jurassic-Cretaceous boundary and its biostratigraphy in central Alborz (Damavand-Firuzkuh). –Unpublished M.Sc Thesis, Tehran University: 147 pp.; Tehran.

Lasemi, Y. 1995. Platform carbonates of the Upper Jurassic Mozduran Formation in the Koppeh Dagh Basin, NE Iran: facies, paleoenvironments and sequences. – Sedimentary Geology 99: 151-164, 9 figs.; Amsterdam.

MAJIDIFARD, M.R. 2004. Biostratigraphy, lithostratigraphy, ammonite taxonomy and microfacies analysis of the Middle and Upper Jurassic of norteastern Iran.- Unpublished PHD. Thesis, der Bayerischen Julius-Maximilians-Universität Würzburg: 1-201; Würzburg.

Repin, J. 1978. Stratigraphy and paleogeography of coal-bearing sediments of Iran. Upublished Report National Iranian Steel Company 1: 1-326; 2: 1-198; 3: 37 pls.; Tehran.

Seyed-Emami, K. 1975. Jurassic-Cretaceous Boundary in Iran.- American Association of Petroleum Geologists. – 59: 231-238, 4 figs.; Tulsa.

 

Seyed-Emami, K. 1988. Eine Ammoniten Fauna aus der Badamu Formation westlich von Kerman (Zentraliran). Palaont. Z., 62 (1-2): 71-86.

Seyed-Emami, K. & Alavi-Naini, M. 1990. Bajocian stage in Iran. - Memorie Decriptive Della Carta Geologica D'Italia 40: 215-221, 3 figs.; Rome.

Seyed-Emami, K. & Fürsich, F.T. & Schairer, G. 2001. Lithostratigraphy, ammonite faunas and palaeoenvironments of Middle Jurassic strata in north and Central Iran. – Newsletters on Stratigraphy 38: 163-184, 11 figs.; Stuttgart.

Vollmer, T. 1987. Zur Geologie des nördlichen Zentral-Elburz zwischen Chalus-und Haraz-Tal, Iran.Mitteilungen aus dem Geologisch-Paläontologischen Institut der Universität Hamburg 63: 1-125, 63 figs.; Hamburg.

 

کلید واژه ها: سایر موارد