ویژگی های زیست چینه ای سازند آیتامیر بر مبنای نانو پلانکتون های آهکی در برش شورآب(رشته کوه کپه داغ)

دسته چینه شناسی و فسیل شناسی
گروه سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور
مکان برگزاری بیست و چهارمین گردهمایی علوم زمین
نویسنده دکتر فاطمه هادوی - هدی موسی زاده
تاريخ برگزاری ۰۹ اسفند ۱۳۸۴

چکیده

   سازند آیتامیر یکى از واحدهاى کرتاسه پسین حوضه کپه داغ است که از دو بخش ماسه سنگ تحتانى و شیل فوقانى تشکیل شده است. تعداد۳۴ نمونه از بخش فوقانى سازند آیتامیر و گذر این سازند به سازند آب دراز از مقطع روستاى شورآب جهت مطالعات زیست چینه اى برداشت و بررسى شدند. در این بررسى ۱۹خانواده، ۲۵جنس و۳۵گونه از بخش فوقانى این سازند معرفى شدند که بر اساس ظهور گونه هاى شناسایى شده، براى این قسمت از سازند آیتامیر زون هاى CC۱۶,CC۱۲وCC۱۷ که معادل تورونین پسین- مرز سانتونین پسین / کامپانین آﻏازین است پیشنهاد مى شود. نبود سه بایوزون  CC۱۴,CC۱۳وCC۱۵ دلیل عدم رسوبگذارى، فرسایش و در نهایت وجود یک ناپیوستگى با سنى معادل کنیاسین پیشین- سانتونین پسین درمقطع مورد مطالعه است، با توجه به وجود بایوزون CC۱۷ در بخش فوقانى سازند آیتامیرو بخش تحتانى سازند آب دراز مى توان نتیجه گرفت که وقفه رسوبگذارى بین این دو سازند در این مقطع وجود نداشته است. بر اساس مطالعات پالئواکولوژیکى گونه هاى یافت شده نیز مى توان اظهار داشت که نهشته هاى سازند آیتامیر درعرض جغرافیایى پایین تا متوسط و درمحیطى کم عمق و ساحلى شروع به رسوبگذارى کرده و درادامه به سمت حوضه آب دراز برعمق حوضه افزوده خواهد شد.

 

 

Abstract

   Aitamir Formation is one of early Cretaceous Formations in Kopet-Dogh۱:placename> Basin۱:placetype>۱:place> that have two parts of lithology: lower sandstone part and upper shaly part. ۳۴ samples were taken from upper part of Aitamir Formation and its transition to Abderaz Formation in Shorab section and were studied for biostratigraphic purpose.                  ۱۹ families, ۲۵ genera and ۳۵ species were identified from studied area.Because of  first occurrences of the index species, the following biostratigraphic zones have been identified for upper part of Aitamir Formation:CC۱۲, CC۱۶ and CC۱۷ that these biozones suggest the age late Touronian- boundry late Santonian / early Campanian for this studied section.Absence of three biozones (CC۱۳, CC۱۴ and CC۱۵) is a reason for lack of deposition, erosion and in fact a gap with the age of early Coniacian-late Santonian in this section.                                                                                                                              

   Because of continuity of CC۱۷ from upper part of Aitamir Formation to Abderaz Formation, we can resulted that depositon process between these two formations has been continued (may be only in Shorab section).                                                           

   For paleoecological interpretations of identified species, we can say that Aitamir Formation was deposited in low-medium latitudes and shallow marin basin that increase in depth towards  Abderaz Formation.                                                               

مقدمه

   پهنه رسوبی ساختاری کپه داغ شامل کوه های هزار مسجد در شمال شرق ایران است و دارای ضخامت زیادی از رسوبات کربناته و آواری است که از ژوراسیک تا نئوژن بر جای گذاشته شده است.

   سازند آیتامیر یکی از سازندهای کرتاسه فوقانی گزارش شده از حوضه کپه داغ است که نام آن از روستای آیتامیر در غرب کپه داغ، در۷۰کیلومتری شمال شرق شهر گنبد کاووس گرفته شده است.برش الگوی این سازند با لیتولوژی ۶۱۲ مترماسه سنگ تحتانی گلاکونیتی و۳۸۸ متر شیل فوقانی که حاوی میان لایه های نازک ماسه سنگی است در ۵ کیلومتری جنوب شرق روستای آیتامیر قرار گرفته است.

   در نوشتار حاضر بخش فوقانی سازند آیتامیر در دو برش کاریزک و شورآب نمونه برداری شده و بر مبنای نانوپلانکتون های آهکی جهت نیل به اهداف شناسایی و معرفی نانوفسیل های سازند و تعیین زون های زیست چینه ای موجود در آن بر اساس نانوفسیل های آهکی و مقایسه آنها با زون های استاندارد جهانی و در نهایت تعیین سن طبقات رسوبی بخش فوقانی سازند آیتامیرمورد مطالعه و بررسی قرار گرفته اند.

 

ویژگی های چینه شناسی سازند آیتامیردر برش های مورد مطالعه

   برش روستای کاریزک: این برش در جاده فرعی سه روستای درازآب، کاریزک و کال کراب و در ۳۵کیلومتری صالح آباد واقع است. سازند آیتامیر در این برش ۴/۱۹۷متر ضخامت دارد که ۱۲۳متر تحتانی آن، بخش ماسه سنگی و۴/۷۲ متر فوقانی آن، بخش شیلی است. از این مقطع ۵۰ نمونه برداشت شده که بعد از آماده سازی به دلیل تاثیر فرآیندهای انحلال، هوازدگی و دیاژنز گونه های نانوپلانکتون از بین رفته و قابل تشخیص نبودند.

   برش روستای شورآب: این برش در۶۵کیلومتری صالح آباد و۵ کیلومتری روستای شورآب واقع است.ضخامت این برش ۷/۳۵۰متر است که۷/ ۱۹۳ متر ضخامت بخش ماسه سنگی تحتانی و۱۵۷متر ستبرای بخش شیلی فوقانی است. تعداد ۴۰نمونه از بخش ماسه سنگی و۳۰ نمونه از بخش شیلی برداشت و پس از آماده سازی به روش اسمیراسلاید توسط میکروسکوپ نوری پولاریزان مطالعه و عکسبرداری شده اند.در این نوشتار به علت مطالعات دقیق زیست چینه ای تنها بخش فوقانی سازند آیتامیر و گذر این سازند به سازند آب دراز مورد بررسی قرار گرفته است.

 

بحث و بررسی

   نانوپلانکتون های آهکی یک گروه هتروژنز و بسیار متنوع ازبقایای پلانکتون های آهکی هستند که گسترش جغرافیایی وسیع، تکامل سریع و وجود آنها از تریاس تا عهد حاضر، آنها را از ابزارهای بسیار مناسب جهت مطالعات زیست چینه ای قرار داده است.

   نانوپلانکتون های آهکی برش مورد مطالعه از فراوانی و حفظ شدگی متوسطی برخوردارند و اگرچه تعداد نانوفسیل های یافت شده در مقاطع چندان زیاد نیستند، اما انواع شناسایی شده، جهت نیل به اهداف مطرح شده، کافی می باشند. نانوفسیل های شناسایی شده و گسترش چینه شناسی آنها در دیاگرام ۱ نشان داده شده است.

 

تاریخچه مطالعات فسیل شناسی انجام شده برروی سازند آیتامیر

   تاکنون مطالعات فسیل شناسی اندکی بر روی سازند آیتامیر و­آن هم برمبنای فرامینیفر و­آمونیت انجام شده است. افشارحرب بخش زیرین سازند آیتامیر در محل برش الگو را  فاقد سنگواره معرفی می کند، و ا. رهقی از بخش شیلی فوقانی این سازند روزنه دارانی را با سن سنومانین معرفی کرده است. گونه های فرامینفر معرفی شده توسط ا. کلانتری غالبا" از برش زنگلانلو گزارش شده اند. سید امامی آمونیت های نسبتا" زیادی را از سازند آیتامیر در نواحی شمال دره اترک، در شمال شهرک مراوه تپه، در ناودیس شمال قتلیش با سن سنومانین پیشین شناسایی نموده است. بر اساس مطالعات فوق، افشارحرب (۱۳۷۳) سن سازند آیتامیر را در منطقه، آلبین پسین- سنومانین معرفی می کند. بر مبنای مطالعات انجام شده توسط آقا نباتی (۱۳۸۳) سن این سازند آپتین پسین- سنومانین میانی گزارش شده است.

   مطالعات انجام شده بر روی نانوپلانکتون های سازند آیتامیر نیز اندک است. هادوی و موسی زاده (۱۳۸۳) برای اولین بار تعداد ۱۸ جنس و ۲۹ گونه نانوفسیلی را از بخش فوقانی این سازند معرفی و عکسبرداری نمودند. متعاقبا" نانوپلانکتون های این سازند جهت مطالعات سیستماتیک و بایواستراتیگرافی دقیق تر بررسی شده اند.حاصل بررسی های دقیق تر زیست چینه ای درمطالعات کنونی به شرح زیر است:

   در این مقطع، شناسایی بایوزون ها  و سن یابی نهشته های مذکور با توجه به ظهور گونه های شاخص و فسیل های همراه و  با استفاده از زون بندی( ۱۹۷۷Sissingh,) ارائه شده است.

   بایوزون های شناسایی شده از بخش فوقانی سازند آیتامیر در برش شورآب به شرح زیر معرفی می گردد:

 

Lucianorhabdus maleformis zone( CC12 )

این زون با ظهور­گونه maleformis    Lucianorhabdusشروع و با ظهور گونه Marthasterites furcatus خاتمه می یابد.

سن:تورونین پسین- آغاز کنیاسین پیشین

ملاحظات:

چون این فسیل توسط سوسنی از شیل های تحتانی این سازند گزارش شده است، پس در حقیقت آغاز زونCC12  از بخش تحتانی سازند آیتامیر می باشد. این بایوزون ۵۰ متر پایینی از ضخامت بخش مطالعه شده را به خود اختصاص می دهد.

 

Lucianorhabdus cayeuxii zone( CC16 )

این زون با ظهور گونه Lucianorhabdus cayeuxii  شروع و با ظهور­گونه Calculites obscurus خاتمه می یابد.

سن: سانتونین پسین

ملاحظات:

این بایوزون ۴۰ متر پایینی از ضخامت بخش مطالعه شده را به خود اختصاص می دهد.

 

Calculites obscurus zone( CC17 )

این زون با ظهور گونه Calculites obscurus  شروع و با ظهور گونه Aspidolithus parcus  خاتمه می یابد.

سن: سانتونین پسین- کامپانین آغازین

ملاحظات:

این بایوزون ۶۰ متر از ضخامت بخش بالایی نهشته های مطالعه شده را به خود اختصاص می دهد.

 

نبود سه بایوزون و احتمال وجود ناپیوستگی در برش مورد مطالعه

   عدم وجود بایوزون هایCC13 ، CC14 وCC15 که مجموعا" فاصله زمانی معادل کنیاسین پیشین- سانتونین پسین را شامل می شود، می تواند نشانگرعدم رسوبگذاری در فاصله زمانی مذکورو یا احتمالا" فرسایش باشد،بدین ترتیب حوضه رسوبی آیتامیربا زون  CC17 که نشانگر مرز سانتونین پسین- کامپانین آغازین است، خاتمه می یابد. پس می توان نتیجه گرفت که آغاز زمان رسوبگذاری نهشته های مطالعه شده، تورونین پسین و پایان آن سانتونین پسین- کامپانین پیشین است. نانوفسیل های موجود در گذرسازند آیتامیر به سازند آب دراز درمقطع شورآب حاکی از وجود بایوزون CC17درهردو سازند است که می توان وجود این زون در سازند آب دراز را ادامه آن از سازند آیتامیر دانست و اذعان داشت که رسوبگذاری این دو سازند در برش شورآب پیوسته و بدون وقفه بوده است.

 

پالئواکولوژی و پراکندگی گونه ها در محیط های دریایی

   با توجه حضور فراوان گونه W.barnesae در مقاطع مورد مطالعه چنین به نظر می رسد که حوضه مورد مطالعه از نظر عرض جغرافیایی دیرینه در عرض های پائین واقع شده است.

   به دلیل اهمیت هولوکوکولیت ها در تعیین محیط دریایی و این که فراوانی هولوکوکولیت ها در محیط های ساحلی بیشتر است( پرش نیلسون،۱۹۸۵) به این گروه توجه خاصی گردیده است. در مطالعات انجام شده گونه های متعلق به جنس های  CalculitesوLucianorhabdusجز هولوکوکولیت ها هستند و چون حضور هولوکوکولیت ها در بخش تحتانی برش مورد مطالعه نسبتا" بیشتر است، برای قسمت تحتانی برش می توان یک محیط کم عمق مثل محیط ساحلی (Shore face) یا محیطی نزدیک به سد(Bar) را پیش بینی نمود. در قسمت فوقانی این برش و ابتدای سازند آب دراز ما شاهد افزایش گونه های L.cayeuxii,C.obscurus  هستیم که نشان دهنده یک محیط دریایی کم عمق مثل محیط دریا های حاشیه ای هستند.

   از مطالب فوق می­توان این گونه نتیجه گرفت که به طور کلی رسوبگذاری بخش فوقانی سازند آیتامیر از   یک محیط کم عمق  ساحلی یا نزدیک به سد، شروع شده و در ادامه به یک محیط دریایی کم عمق مثل  دریای حاشیه ای تبدیل می­شود و هر چه به سمت حوضه رسوبگذاری سازند آب دراز پیش می رویم بر عمق دریای مذکور افزوده خواهد شد.

 

نتیجه گیری

   در این بررسی ۹ خانواده، ۲۵ جنس و۳۵ گونه از نانوفسیل های آهکی سازند آیتامیر شناسایی گردیده است وبر اساس این گونه ها سن بخش بررسی شده در برش شورآب  تورونین پسین- مرز سانتونین پسین/ کامپانین آﻏاز می باشد که با زون های,CC12 CC16 و­CC17همخوانی دارد وفقدان سه بایوزون CC14, CC13 CC15 در سازند آیتامیرنشانگر وجود یک ناپیوستگی با سنی معادل کنیاسین پیشین- سانتونین پسین درمقطع مورد مطالعه است، به علاوه با توجه به حضور بایوزون ­CC17  در بخش انتهایی سازند آیتامیر و بخش زیرین سازند آب دراز، می توان نتیجه گرفت که وقفه رسوبگذاری بین این دو سازند وجود نداشته است.با توجه به حضور فراوان گونه W.barnesae در نمونه های مطالعه شده وفراوانی هولوکوکولیت ها در بخش تحتانی برش مورد مطالعه و وجود گونه هایL.cayeuxii, C.obscurus  در قسمت فوقانی برش مورد مطالعه می توان نتیجه گرفت که،نهشته های سازند آیتامیر در این برش، در محیطی کم عمق و ساحلی شروع به رسوبگذاری کرده، و در ادامه، به سمت حوضه آب دراز بر عمق حوضه افزوده شده است.

 

منابع

 

§                       آقا نباتی، ع. زمین شناسی ایران، سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور، تهران، ۱۳۸۳، ۵۸۶ صفحه.

§                       افشار حرب،ع. زمین شناسی کپه داغ، طرح تدوین کتاب زمین شناسی ایران، تهران،۱۳۷۳، ۲۷۵ صفحه.

§                       سوسنی غریبوند، ا. بایواستراتیگرافی بخش تحتانی سازند آیتامیر بر اساس نانوپلانکتون های آهکی در برش شورآب (کپه داغ)، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه فردوسی مشهد،۱۳۸۴.

§                       موسی زاده، ه. بایواستراتیگرافی بخش فوقانی سازند آیتامیر بر مبنای نانوپلانکتون های آهکی در برش شورآب (کپه داغ)، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه فردوسی مشهد،۱۳۸۴.

§                       هادوی، ف. موسی زاده، ه. بایواستراتیگرافی بخش فوقانی سازند آیتامیر بر مبنای نانوپلانکتون های آهکی در برش شورآب (رشته کوه کپه داغ)، چکیده مقالات بیست و سومین گردهمایی علوم زمین، سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور،۱۳۸۳، صفحه۱۵۹.

  

 

 

Perch – Nielsen, K.,(1985a): " Mesozoic Calcareous Nannofossils ". In: Bolli, H. M.; Saunder, J. B.; Perch – Nielsen, K. (Eds) Plankton Stratigraphy. CambridgeUniv. Press. 329-426.                                                                       

     

Sissingh, W. (1977): Paleostratigraph of Cretaceous Calcareous Nannoplankon.

Geologie. en Mignbouw, vol.56, 37-65.

کلید واژه ها: خراسان رضوى