عنوان: مقایسه ردیف های سنگی و زیستی آلبین – سنومانین در دو حوضه کپه‌داغ و ایران مرکزی

دسته چینه شناسی و فسیل شناسی
گروه سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور
مکان برگزاری بیست و چهارمین گردهمایی علوم زمین
نویسنده شویان مهدوی فر**، سید علی آقانباتی
تاريخ برگزاری ۰۹ اسفند ۱۳۸۴

چکیده: 

جهت بررسى و مقایسه ردیف هاى سنگى و زیستى کرتاسه دو حوضه ایران مرکزى و کپه داغ، از میان سازندهاى مربوط به کرتاسه دو حوضه یاد شده، به بررسى و مقایسه سازندهاى سنگانه (با سن آپسین پسین – آلبین) و آیتامیر (با سن آلبین پسین – سنومانین) در حوضه کپه داغ، واحد شیل هاى بودانتى سراس دار (شیل هاى آلبین) و واحد سنگ آهک ماسه اى گلوکونیتى (با سن آلبین پسین – سنومانین) در حوضه ایران مرکزى پرداخته شده است.

بررسى این سازندها نشانگر برخى تشابهات نسبى سنگى و زیستى بین دو حوضه ایران مرکزى و کپه داغ مى باشد که مى تواند شرایط نسبتاً یکسان این دو حوضه رسوبى را در زمان کرتاسه نشان دهد.

 

Correlation between Albian-Cenomanian deposites in Koppeh-Dagh and Central Iran Basins

 

Abstract

In order to consider and comparison cretaceous deposites between Central Iran and Koppeh-Dagh basins, among the cretaceous deposites in mentioned basins, the Sanganeh formaton (Late Aptian-Albian) and Aitamir formation (Late Albian-Cenomanian) at Koppe Dagh basin have considered and compared with Beudanticeras shale rock unit (Albian) and Glauconitic limestone rock unit (Late Albian_Cenomanian) at Central Iran basin. 

Study of them show some similarity between two mentioned basins that can indicate the same conditions in these basins at cretaceous time. 

مقدمه:

جهت بررسی و مقایسه آشکوب های آلبین و سنومانین زمان کرتاسه در دو حوضه کپه داغ و ایران مرکزی یک برش در گردنه مزدوران و یک برش در بهارستان در نظر گرفته شد که مشخصات برش ها به شرح زیر می باشد:

برش مزدوران در بخش خاوری حوضه رسوبی کپه‌داغ واقع شده و از نظر موقعیت جغرافیایی دارای مختصات ״30و׳32و˚60 طول خاوری و ״30و׳09و˚36 عرض شمالی می‌باشد.

راه دسترسی به برش مزدوران از طریق جاده آسفالته مشهد-سرخس امکانپذیر است که پس از طی 160 کیلومتر و عبور از روستای مزدوران به گردنه مزدوران می رسد. برش مذکور در سمت راست جاده و در 1.5 کیلومتری شمال شرقی روستای مزدوران (مزدآوند) واقع شده است.

برش بهارستان نیز در 27 کیلومتری جنوب خاور شهر اصفهان واقع شده و از نظر موقعیت جغرافیایی دارای ״08و׳49و˚51 طول خاوری و ״30و׳09و˚36 عرض شمالی می‌باشد.

راه دسترسی به برش مذکور از طریق جاده آسفالته قدیم اصفهان – شیراز میسر می باشد که پس از طی 25 کیلومتر به شهرستان بهارستان می رسد. سپس از طریق جاده خاکی که به سمت معدن سنگ آهک لاشتر می رود، دسترسی به برش امکان پذیر می باشد. برش مورد مطالعه در شمال معدن واقع شده است.

 

سازند سنگانه در برش مزدوران: 

در این برش سازند سنگانه دارای ضخامت 463 متر می باشد که به طور هم شیب بر روی سازند سرچشمه قرار می گیرد و یک لایه آهکی کم ضخامت جدا کننده و مرز بین این دو سازند می باشد. بیشتر لیتولوژی این سازند را شیل و مارن های خاکستری تیره مایل به سبز همراه با میان لایه های آهک نازک لایه با رنگ هوازده قهوه ای و رنگ تازه خاکستری تشکیل می دهد. این شیل ها و مارن ها واجد کنکرسیون های لیمونیتی و پیریتی می باشد که گاه هسته آنها را آمونیت ها شکل داده اند. همچنین در این سازند ساختمانهای مخروط در مخروط و ندول های سپتاریا به وفور دیده می شود.به دلیل لیتولوژی تشکیل دهنده سازند که شامل شیل و مارن می باشد، این سازند سیمای تپه ماهوری از خود نشان می دهد.

مرز بالایی سازند سنگانه با سازند آیتامیر تدریجی و هم شیب می باشد. به گونه ای که قسمت های فوقانی سازند سنگانه ماسه ای و گلوکونیتی می گردد و مارن های سبز تیره به مارن هایی با رنگ سبز گلوکونیتی تبدیل می گردند.

فسیل های بدست آمده از این سازند به قرار زیر است:

آمونیت ها:                                                                           Parahoplites sp., Acanthoplites sp.

روزنداران:

Epistomina spinolifera, Lenticulina heiermani, Citharina sp., Neoflabellina sp., Spirolina sp., Textularia sp., Pseudolituonella sp.  

 استراکدها:

Cytherella ovata, Cytheries ornatissima, Cytheries sp. Krithe sp. Pontocypris mytiloides, Pajenborchella sp., Protocythere sp. Protocythere triplicate, Ovocytheridea & Cytherella

سن سازند سنگانه با توجه به فسیل آمونیتها، روزنه دارن و استراکودهای یافت شده آپسین پسین – آلبین پیشنهاد می گردد.

 

سازند آیتامیر در برش مزدوران:

سازند آیتامیر در برش مزدوران دارای 305 متر ضخامت بوده و همانند برش الگو از دو بخش ماسه سنگی در پایین و بخش شیلی در بالا تشکیل شده است. هر دو بخش این سازند به خصوص بخش ماسه سنگی واجد گلوکونیت می باشد و سطح تازه ماسه سنگ های ابتدای این سازند به طور مشخصی رنگ سبز گلوکونیتی از خود نشان می دهند. مرز زیرین سازند آیتامیر با سازند سنگانه تدریجی و هم شیب است. مرز بالایی سازند آیتامیر با سازند آب دراز یک مرز ناپیوسته می باشد که در قسمت بالایی سازند آیتامیر با توجه به تغییر لیتولوژی و تبدیل شیل های سیلتی خاکستری به شیل های آهکی با رنگ خاکستری روشن و ظهور ناگهانی فسیل روزن دارانی از قبیل Whiteinella به سن تورونین، مرز بالایی سازند در این محل در نظر گرفته شد.

فسیل های بدست آمده از این سازند به قرار زیر است:

روزنداران:

Gavelinella baltica, Gavelinella sp., Lenticulina rotulata, Hedbergella sp., Reophax sp., Ammobaculites sp.

 

استرکدها:

Protocythere triplicata ,Veenia sp., Cytheries sp., Paracypris sp  

در بررسی هایی که توسط نگارنده به عمل آمد با توجه به فسیل روزن داران و استراکدهای بدست آمده از این سازند سن آلبین پسین - سنومانین پیشنهاد می گردد.

 

شیل های بودانتی سراس دار در برش بهارستان(جنوب اصفهان):

این واحد متشکل از شیل های خاکستری تیره یکنواخت با رنگ هوازده زیتونی بوده که گاهاً دارای لایه های آهکی نازک لایه با رنگ هوازده آجری رنگ می باشند.

ضخامت این شیل های خاکستری تیره در برش مورد مطالعه 500 متر می باشد که 410 متر ابتدایی آن متشکل از شیل های مدادی خاکستری تیره می باشد.

به طور کلی این شیل ها دارای میان لایه های آهکی و شیل آهکی و همچنین ساختمان های مخروط در مخروط و کنکرسیون های هماتیتی و لیمونیتی (همانند سازند سنگانه در کپه داغ ) می باشند. این شیل ها از نظر محتوای میکروفسیلی فقیر بوده و اکثر فسیل هایی که در آن یافت می شود، آمونیت ها می باشند.

این شیل ها به طور هم شیب بر روی سنگ آهک های اربیتولین دار بالایی قرار می گیرند. مرز بالایی آن نیز با واحد سنگ آهک ماسه ای گلوکونیتی، بنا به گزارش سیدامامی و همکاران (1971) همراه با یک ناهمسازی مشخص مربوط به رویداد اتریشین می باشد.

آمونیت های یافت شده در این واحد عبارتند از:

Douvilleiceras sp., Douvilleiceras mammillatum (Schotheim,1823)

Beudanticeras sp., Lyelliceras sp.

آمونیت های بدست آمده سن آلبین زیرین تا بالایی را نشان می دهند.

 

واحد سنگ آهک ماسه ای گلوکونیتی در برش بهارستان(جنوب اصفهان):

این واحد در برش بهارستان  دارای ضخامت حدود 2 متر بوده و شامل سنگ آهک ماسه ای گلوکونیتی به رنگ نخودی می باشد. آمونیت های یافت شده در این سازند از نوع Mantelliceras sp. می باشد. فسیل روزنداران بدست آمده نیز عبارتند از: 

Hedbergella washitensis, Hedbergella sp., Globigerina sp., Gavelinella sp.,  

فسیل های بدست آمده، در مجموع سن آلبین فوقانی – سنومانین میانی را نشان می دهند.

به گفته سیدامامی (1375) مرز زیرین این واحد با شیل های بودانتی سراس دار (شیل های آلبین) از نوع ناپیوستگی موازی و مرز فوقانی آن با سنگ آهک های اینوسراموس دار نیز ناپیوسته می باشد.

 

مقایسه بین ردیف های سنگی و زیستی آلبین – سنومانین در حوضه های کپه داغ و ایران مرکزی:

بررسی سازندهای یادشده نشانگر برخی تشابهات نسبی سنگی و زیستی بین دو حوضه ایران مرکزی و کپه داغ می باشد که می تواند شرایط نسبتاً یکسان این دو حوضه رسوبی را در زمان کرتاسه نشان دهد.

از نظر سنگ شناسی، سازند سنگانه کپه داغ متشکل از شیل های خاکستری تیره حاوی گرهک های آهن دار و میان لایه های آهکی می باشد. مشابه همین لیتولوژی را در آلبین ایران مرکزی یعنی در واحد شیل های بودانتی سراس دار می توان دید که این واحد نیز شامل شیل های خاکستری تیره حاوی گرهک های آهن دار و میان لایه های آهکی با رنگ هوازده آجری می باشد. از ساخت های رسوبی که در این دو واحد به صورت مشترک یافت می شود، می توان به ساختمان های مخروط در مخروط و وجود گرهک های آهن دار اشاره نمود. از نظر زیستی نیز این دو واحد دارای آمونیت های شاخص زمان آلبین می باشند.

همچنین همزمان با ماسه سنگ های گلوکونیتی سازند آیتامیر در حوضه کپه داغ، واحد سنگ آهک ماسه ای گلوکونیتی در حوضه ایران مرکزی دیده می شود. وجود گلوکونیت فراوان در این ردیف ها و آواری بودن آنها این دو واحد را از لحاظ سنگ شناسی به یکدیگر نزدیک می سازد. البته ذکر این نکته لازم است که واحد سنگ آهک ماسه ای گلوکونیتی ایران مرکزی، طبق گزارش سیدامامی و همکاران (1971) بر روی تختگاه (swell) حوضه آن زمان نهشته شده و یک افق فشرده می باشد، به همین دلیل این واحد دارای ضخامت بسیار کمی می باشد. از نظر زیستی نیز این دو واحد، واجد فسیل آمونیت و روزندارانی از قبیل Gavelinella sp. و Hedbergella sp. می باشند.

به طور کلی با بررسی سازندهای زمان آلبین و سنومانین حوضه های کپه داغ و ایران مرکزی و قبول تشابه نسبی بین دو حوضه در زمان کرتاسه می توان به این نتیجه رسید که دریایی که در آن زمان این دو حوضه را می پوشانده در زمان آلبین یک محیط فلات قاره ای کم عمق بوده و نهشته شدن شیل های حاوی فسیل های شاخص آمونیت را در این زمان سبب شده است.

در اواخر آلبین نیز در اثر فاز خشکی زایی اتریشین، دریا عقب نشینی نموده، از عمق حوضه کاسته شده و در نتیجه سبب نهشته شدن واحدهای تخریبی گلوکونیتی در زمان آلبین پسین – سنومانین شده است.

 

نتیجه گیری:

1- بررسی واحدهای زمان آلبین و سنومانین در دو حوضه کپه داغ و ایران مرکزی نشانگر تشابه نسبی بین این دو حوضه در زمان کرتاسه می باشد.

2- دریای پوشاننده دو حوضه کپه داغ و ایران مرکزی در زمان آلبین از عمق بیشتری برخوردار بوده و سبب نهشته شدن شیل های حاوی فسیل آمونیت در این زمان شده است.

3- در اواخر آلبین نیز در اثر فاز خشکی زایی اتریشین، دریا عقب نشینی نموده، از عمق حوضه کاسته شده و در نتیجه سبب نهشته شدن واحدهای تخریبی گلوکونیتی در زمان آلبین پسین – سنومانین شده است.

 

منابع:

1-        زمین شناسی کپه‌داغ،‌افشار حرب، 1373، طرح تدوین کتاب زمین شناسی ایران.

2-        زمین شناسی ایران،‌ آقانباتی،‌1383، سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور.

3-        چینه شناسی،‌ دیرینه زیست جغرافیا و دیرینه جغرافیای ردیف سنگی کرتاسه میانی (بارمین – آلبین) در ایران مرکزی،‌ فصلنامه علوم زمین، سال 1375، شماره 21-22

1- Stratigraphy of Cretaceous Rocks Southeast of Esfahan. Seyed-Emami,K. Brants,A. Bozorgnia,F. (1971). Geo. Sur. Iran,Rep. No

2- Treatise on Invertebrate Paleontology, Moor, 1961, Geological Society of America & University of Kansas Press.

3- Treatise on Invertebrate Paleontology, Alfred R.Loeblish, JR., and Helen Tappan, 1964, Geological Society of America & University of Kansas Press.

کلید واژه ها: سایر موارد