جایگاه راستین زمین شناسی در برنامه ریزی و طراحی گسترش و سازندگی کشور

دسته مقالات جنبی
گروه سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور
مکان برگزاری اولین همایش سالانه انجمن زمین شناسی ایران
نویسنده محمد حسن نبوی
تاريخ برگزاری ۰۴ شهریور ۱۳۷۶
نمونه های بسیاری از زیان های مالی و جانی در گستره های کوچک و بزرگ درون و برون مرزی ایران زمین را سراغ داریم که تنها به علت توجه ناکافی به پدیده های طبیعی زمین، دامنگیر برنامه ریزان و طراحان پروژه های آبادانی، راه نوردی، صنعت، کشاورزی و مانند آنها شده است. اجرای هرگونه برنامه و طرح گسترش و سازندگی ناگزیر در یک محیط زمین شناسی ویژه خواهد بود و بنابراین هرچه از ویژگیهای این محیط بیشتر و بهتر شناخته شود، به همان نسبت نیز برنامه های اجرایی موفق تر و گسترش پایدارتری را نوید می دهد و چنین است که نیاز به زمین شناسی در اینگونه برنامه ها روز به روز دانسته تر و بنیادی تر می شود.
برای گویاتر شدن موضوع، از میان نمونه های بی توجهی به پدیده ها و فرایندهای محیط زمین شناسی، به چند مورد بویژه در ایران اشاره می شود که هم اکنون در دست چاره جویی می باشند و زمین شناسان مهندسی بطور پیگیر گروههای بررسی و چاره سازی را همراهی می کنند.
1- نمونه ها
1-1- طرح فراخساری تونل کندوان در جاده کوهستانی کرج- چالوس، تاکنون چند بار دچار ریزش های بزرگی شده و کار اجرایی را دچار توقف ها و هزینه های پیش بینی نشده نموده است. این تونل که با قطر کم در سال 1315 خورشیدی ساخته شده با توجه به گستردگی مسافرت در این جاده، پاسخگو نبوده و ناگزیر طرح فراخسازی آن به اجرا درآمده است تا رفت و آمد همزمان را امکان پذیر نماید.
توده سنگ میزبان تونل که از نهشته های رسوبی- آتشفشانی و تبخیری هاست بسیار خرد شده و هوازده است و ریزشها گاهی بسیار زیادند. یکی از این ریزشها که از سقف تونل تا سطح زمین را دربرداشته، بیش از 400 هزار متر مکعب خاک و سنگ را به درون تونل فرو ریخته که پاکسازی آن بیش از 4 ماه به درازا کشیده است.
2-1- خطر آبخوان های کارستی در ناحیه های کوهستانی کوهرنگ را می توان مهمترین بازدارنده حفاری تونل آب رسان به زاینده رود بشمار آورد. اکنون یکی از تونل های دسترسی به علت ناشناخته بودن کارست و کم بها دادن به بررسیهای زمین شناسی آب، غرقابه شده و ادامه حفاری ناممکن شده است. چنانچه بررسیهای زمین شناسی کارست ناحیه ای انجام می شد، بدون تردید با شناخت بهتر و آمادگی بیشتر با موضوع برخورد می شد و زیانهای مالی بسیار کمتر می شد (خوشبختانه زیان جانی در کار نبوده است)
در کوه زراب، یکی از پیشرفته ترین نمودهای کارستی ایران زمین بوجود آمده و الگوی ساختاری آن در دست بررسی است.
3-1- برون جهی گازهای خطرناک درمعدنها و فضاهای زیرزمینی ژرف، همیشه جان بسیاری از کارگران را ستانده است. انفجار گاز در معدن زغالسنگ سنگرود و کشته شدن 21 نفر و زخمی شدن چند نفر دیگر، هنوز خیلی تازه است و از یادها نرفته است. به یاد داریم که برخاستن گاز کشنده در دریاچه های دهانه ای در کامرون موجب مرگ بسیاری از مردم آن سامان گردید.
4-1- رسوب خیزی حوضه و بار همراه سیلاب های فرا رسیده به مخزن سدها موجب می شود که عمر مفید سدها کاهش یابد. خیلی از بندها و سدهایی که در زمانه های گذشته شناخته شده اند، با این پدیده رو به رو شده و مخزن آنها پر از رسوب شده است و در جای جای ایران زمین می توان آنها را دید.
سد سفیدرود پس از 17 سال از زمان ساخت بار رسوبی زیادی را دریافت کرد بطوریکه حدود دوسوم حجم آن از رسوب، انباشته شد و ناگزیر با روش مشابه ناگزیر به خالی کردن رسوب، شدند که خود برای زمین های پایین دست و برنج کاریها سود بخش نیست.
نمونه روشن تر این پدیده در سد لائواینگ Laoying چین است که پیش از آنکه ساختمان سد به پایان برسد، در اثر یک سیلاب، مخزن آن پر از رسوب گردید.
5-1- بررسیهای ناکامل زمین شناسی در مخزن سدها، همیشه نارسایی ها و هزینه افزایی های زیادی را پس از ساخته شدن سد ببار آورده است که گاهی چاره ساز نیست. جدا از سد لار که در این زمینه مثال زدنی شده است، نمونه مشخص دیگری از شمال فرانسه است که سد سوتت Sautet در رودخانه وراک ساخته شد ولی آبهای گرد آمده در دریاچه پشت سد، از راه یک رودخانه کهن و پنهان شده، دچار هرز روی شدند و ناگزیر سد دیگری در پایین دست ساخته شد که آن را سن پی یر نامیده اند. به بررسیهای ریخت- ساختاری در مخزن سد، بها داده نشده بود.
6-1- کاهش کیفیت آب دریاچه های پشت سد یکی از دشواریهای مهمی است که بازتاب اجتماعی آن خیلی گسترده است. این موضوع اکنون در مورد سد 15 خرداد که روی رودخانه قمرود ساخته شده، در دست بررسی است و به نظر می رسد آبهای زیرزمینی با کیفیت بد به مخزن می رسند و این سازگرFactor جدا از تبخیر شدید در ناحیه است. این بررسیها در وهله اول با همکاری زمین شناس آغاز می شود تا محیط زمین شناسی شناخته تر گردد.
7-1- لغزش جاده ها و ساختمانهای روستایی و یا شهری به سوی نشیب ها، موضوع تازه ای نیست و بارها خبر آن را شنیده ایم. اجرای سازه ها در پادامنه ها یا دامنه های ناپایدار و دست کاری آنها، ناگزیر اینگونه لغزش ها و یا خزش ها را به دنبال خواهد داشت. بررسی پایداری در بسیاری از سازه ها، ضروری ترین کارهاست و با کمک زمین شناس انجام شدنی است. روشن است که در اثر زمین لرزه نیز توده های آماده برای فرو ریزی، از جای خود سرازیر شده و آنچه را که سر راه است و یا بر آن سوار باشد، درهم خواهد کوبید.
8-1- بهره برداری از آبهای زیرزمینی در یک دشت و یا بیرون کشیدن ماده معدنی از کانسارها موجب می شود که زمین بالای فضاهای خالی شده، نشست کند و زیانهایی را ببار آورد. این پدیده اکنون در دشت های استان کرمان شناخته شده و برای آنکه موتورهای پمپ کردن آب بتوانند بکار خود ادامه دهند، ناگزیر هرچند وقت، لوله های برون مانده از زمین را می برند.
9-1- بکار بردن بلوک های توده سنگی از خشکی در موج شکن ها و سازه های دریایی که محیط بسیار متفاوتی دارند، چنانچه بدون بررسیهای زمین شناسی در برونزدگاهها و شناسایی ویژگیهای چندی و چونی آنها انجام شود، چه بسا موجب ویرانی و یا آسیب شدید بشود و خشک و تر شدن آنها نیز این پدیده را آشکارتر می کند.
در موج شکن های کارخانه کشتی سازی بندرعباس چنین نقطه ضعف هایی بوجود آمد که به علت ناشناخته بودن ویژگیهای زمین شناسی سنگهای بکار گرفته بود و پیمانکار و مشاور اروپایی محکوم شدند.
10-1- شناسایی ناکافی از پی سدها و بی توجهی به نیروی فرسایش نیز می توانند موجب نارسایی ها، زیانها و گاهی ویرانی سد شوند که خطر آفرینی آنها برای زمین ها و مردم پایین دست بسیار زیاد است.
سد مهاباد دچار کج شدگی یا جابجایی افقی و نشست قائم شده است، سد وزنی سن فرانسیس در کالیفرنیا که به سال 1928 میلادی ساخته شد، در همان نخستین آبگیری مخزن و پر شدن آن، تراوش از پی سد آغاز گردید و سرانجام در سال 1929 فرو ریخت و عمر یکساله آن به پایان رسید.
11-1- درباره زیانباری، ویرانگری و کشتارهای پیامد زمین لرزه ها، سیلابها، لاهار و آتشفشان، نمونه ها به اندازه ای زیاد و دردآلود است که نیازی به نام بردن از مثالهای آن نیست. در این زمینه، برای بررسی و شناسایی گسله های کواترنر و فعال Active و برآورد خطر زمین لرزه، همکاری زمین شناس و طراح آنچنان به هم گره خورده که جای هیچگونه تردید وجود ندارد و خوشبختانه در ایران هم یک موضوع جا افتاده ای است.
12-1- نمونه های دیگری چون بالا آمدن سطح آبهای زیرزمینی و روزمینی، زهر آلود شدن آبهای زیرزمینی، آمایش و بهره وری سرزمین، اکتشاف ماده معدنی و آب، انتقال آب، گاز، نفت، برق، تصویر و ... آشکارا همکاری زمین شناس و به ویژه زمین شناس مهندس را در برنامه های گونه گون گسترش، بازسازی و نوسازی کشور انکار ناپذیر می کنند.
2- نتیجه
با برشمردن نمونه های یاد شده، چه کسی می تواند همکاری و همراهی زمین شناسی را در کنار برنامه ریزان و طراحان گسترش و سازندگی کشور نادیده و یا کمرنگ انگارد؟
در تمام طرح هایی که در محیط های زمین شناسی به اجرا در می آیند و آن را دست کاری می کنند، چنانچه جایگاه راستین زمین شناسی و به ویژه زمین شناسی مهندسی شناخته شده باشد، موفقیت ها چشمگیر بوده، هزینه ها کاهش یافته و به سخن دیگر، پیشگیری و یا پرهیز از خطرهای زمین شناسی به درستی صورت گرفته است.
دست کاری در محیط زمین شناسی که برای اجرای طرح های سازندگی و گسترش ضروری است، بدون تردید موجب تغییر حالت پایدار آن شده و بوجود آمدن پدیده های خطر آفرین را زود هنگام می کند و بنابراین جایگاه زمین شناس مهندس نیز به درستی در کنار گروه کار و طراحی مشخص شده وامروزه در جهان یک روند شناخته شده و بنیادی بشمار می آید.

کلید واژه ها: سایر موارد