عوامل موثر بر زمین لغزه ها در حوضه رسوبی کپه داغ

دسته زمین شناسی مهندسی
گروه سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور
مکان برگزاری بیست و ششمین گردهمایی علوم زمین
نویسنده ناصر نعیمی قصابیان-سید ناصر رئیس السادات
تاريخ برگزاری ۰۴ شهریور ۱۳۷۶
حوضه رسوبی کپه داغ در شمال و شمال شرق ایران واقع است و قسمتی از آن در جمهوری ترکمنستان می باشد از نظر آب و هوایی اطلاعات نشان می دهد که شرق کپه داغ خشک و نیمه خشک است و میزان بارندگی در این ناحیه در فصول سال متغیر بوده و حداکثر آن در ماههای بهمن تا اواخر اردیبهشت می باشد. نزولات جوی در نواحی مرکزی و غربی افزایش یافته و عمدتاٌ از باران و برف تشکیل شده و ریزشهای برف در قسمتهای مرتفع از جمله آلاداغ، الله اکبر و هزار مسجد برای مدت چندین ماه در سطح زمین باقی می ماند قسمتهای کوهستانی و مرتفع دارای زمستانهای بسیار طولانی و سرد با نزولات جوی فراوان می باشد، آب و هوای سرد و نیمه خشک را می توان به نواحی مرکزی کپه داغ نسبت داد.
سازند کشف رود شامل شیل و ماسه سنگ، سازند مارنی و آهکهای نازک لایه چمن بید و آهکهای ضخیم لایه مزدوران متعلق به ژوراسیک است. سازندهای کرتاسه به ترتیب عبارتند از تیرگان (سنگ آهک)، سرچشمه (مارن و شیل خاکستری با مقداری لایه های آهکی)، سنگانه (شیل و سیلت استون)، اتامیر (ماسه سنگ و شیل سبز رنگ گلوکونیت دار)، آبدراز (مارن و شیل روشن)، آب تلخ (شیل و مارنهای خاکستری سبز)، نیزار (ماسه سنگ با سیمان آهکی) و کلات (آهک و ماسه سنگ آهکی). بر روی آخرین لایه های سازند کلات سازندهای پسته لیق، چهل کمان و خانگیران قرار گرفته است که از کنگلومرا، ماسه سنگ، شیل، سنگ آهک و مارن تشکیل شده اند و به پالئوژن نسبت داده می شوند. رسوبات نئوژن دارای رنگ قرمز بوده و از کنگلومرا، ماسه سنگ و مادستون تشکیل شده است که با یک نبود زمانی در روی رسوبات قدیمتر برجای گذاشته شده اند. تراسهای رودخانه ای کواترنری بطور ناپیوسته در بالای رسوبات فوق یا قدیمتر قرار گرفته اند.
از نقطه نظر زمین شناسی ساختمانی زون کپه داغ از چینهای مشخص، کشیده و با شیب ملایم تشکیل یافته است. برخلاف بخش شرقی که کمتر دستخوش پیچیدگیهای ساختمانی و ساختاری شده است به طرف غرب چینها و گسلهای بسیاری از نوع عادی و معکوس سبب ایجاد هورست ها و گرابنهای متعدد گشته که موجب به هم ریختگی در نظم توالیهای رسوبی گردیده است.
اکثر گسلها امتداد لغز Strike slip بوده که عملکرد عمودی از نوع مستقیم نیز در آنها مشاهده می شود و تغییر جابجایی محور طاقدیسها این امر را نشان می دهد. با توجه به پیشینه ای که ذکر گردید عوامل اصلی موثر بر زمین لغزه ها در این منطقه را می توان بصورت زیر برشمرد:
1- عوامل جوی که اثر آن در ارتفاعات و قسمت شمالی حوضه بیشتر است اضافه بار و وزن بر اثر جذب آب بوسیله ذرات خاک و کاهش اصطکاک و تسریع در حرکات توده ای ناشی از این فاکتور می باشد. در این مورد می توان به زمین لغزش نزدیکی روستای نامانلو در شمال شیروان در سال 72 اشاره نمود که بر روی سازند سرچشمه اتفاق افتاده است.
2- دومین فاکتور نوع لیتولوژی و تغییرات آن در امتداد حوضه می باشد که ناشی از اختلاف عمق حوضه در هنگام رسوبگذاری بوده است. سازند شوریجه در نواحی سرخس بیشتر ماسه سنگی است ولی در نواحی مرکزی و غربی لایه های شیلی و گاه تبخیری در آن مشاهده می شود که یکی از عوامل موثر در زمین لغزشهای اسطرخی، اسپیدار و هشترخ ناشی از این امر می باشد. نفوذ پذیری و عدم نفوذ پذیری رسوبات و سازندهای مختلف حوضه عامل دیگری در ایجاد زمین لغزه های این منطقه به شمار می رود.
این مسئله در زمین لغزه هایی که بر روی سازندهای سرچشمه و سنگانه و دیگر سازندهای شیلی و مارنی حوضه رخ داده خود را بروز می دهد.
3- عوامل ساختمانی نیز به طرق مختلف در ایجاد زمین لغزه ها دخالت می نمایند. بیشتر دره ها ناودیسی Synclinal Valley و طاقدیسها ارتفاعات منطقه را تشکیل می دهند. این ارتفاعات واحدهای سنگی مقاوم Competent متراکمی چون آهکهای سازندهای مزدوران و تیرگان بوده و واحدهای نامقاوم و فرسایش پذیری چون ماسه سنگها، مارنها و شیلهای سازند شوریجه، سرچشمه و سنگانه غالباٌ در دامنه ها و در هسته ناودیسها دیده می شوند بنابراین هنگامیکه شیب لایه بندی در جهت شیب توپوگرافی باشد زمین لغزشها تسریع می گردد. بیشتر زمین لغزشها از نظر هندسی از نوع Rotational می باشد.
اثرات فیزیکی عملکرد گسلها در منطقه به صورتهای مختلف دیده می شود الف- شکست و جابجایی افقی و عمودی در لایه ها و قرارگیری سازندهای نفوذ ناپذیر در زیر یا روی سازندهای نفوذ پذیر و تاثیر گسترش رخنمون سازندهای مختلف حوضه. ب- ایجاد زون خرد شده دراطراف مسیر گسلها که محل خوبی برای نفوذ آب و بستری مناسب جهت تخریب و عبور رودخانه ها و تشکیل دره ها می باشد. ج- فعالیت و حرکت گسلها که باعث ایجاد زمین لرزه و در نتیجه افزایش احتمال زمین لرزه ها می گردد.
4- در اینجا باید به دخالت عوامل انسانی در طبیعت و بهم زدن شرایط تعادل اشاره نمود که موجب افزایش حرکات ناگهانی مواد از نظر شدت و تکرار دفعات وقوع آن می شود ایجاد برش بدون حفاظ در کناره جاده به منظور تسهیل در امر راهسازی بدون درنظر گرفتن شیب لایه ها و نفوذ پذیری لایه های چمن بید باعث ایجاد زمین لرزش از نوع Planar و مسدود شدن جاده در مسیر کلات در اوایل سال 72 گردید.
از دیگر موارد دخالت انسان می توان به تغییر کاربری زمینهای با شیب زیاد به کشت آبی یا دیم و ایجاد باغات اشاره نمود که مسئله را تشدید می نماید.
با توجه به حرکت یکپارچه و نسبتاٌ سریع مواد در طول دامنه ها که سرعت و وسعت آنها غالباٌ پدیده های دیدنی (به عنوان نمونه ایجاد دریاچه کوچکی بنام گل سرانی در نزدیکی مرز ترکمنستان در شمال شیروان) و یا فاجعه آمیزیس را بوجود می آورد باید پدیده زمین لغزه در ایجاد تاسیسات و ابنیه فنی و محل سکونت روستائیان و آماده سازی زمینهای مزروعی با اهمیت تر تلقی گردد. پایان کلام اینکه احتمال زمین لغزه در سازندهای شوریجه، سرچشمه و سنگانه، چمن بید، آبدراز، آب تلخ، خانگیران و مارنهای نئوژن با توجه به لیتولوژی و گسترش آنها بیشتر از سایر سازندها می باشد.

کلید واژه ها: کپهداغ ژوراسیک پالئوژن زمین‌لغزه زمین شناسی مهندسی سایر موارد