چشم‌انداز معدنکاری با مقیاس کوچک

دسته زمین شناسی اقتصادی واکتشاف
گروه سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور
مکان برگزاری بیست و چهارمین گردهمایی علوم زمین
نویسنده احمدرضا صیادی۱ و سید امید گیلانی۲
تاريخ برگزاری ۱۷ اسفند ۱۳۸۴

چکیده

طى دو دهه اخیر عوامل متعددى چون تشدید رقابت جهانى، افزایش بى‌اطمینانى و ... گرایش به سرمایه‌گذارى در صنایع کوچک را بیشتر نموده است. این امر با توجه به کارآفرینى و کمک به تولید ثروت، تاثیر بسزایى در اقتصاد جهانى داشته است. این گرایش در صنعت معدنکارى نیز مشاهده شده و صنعت معدنکارى با مقىاس کوچک نیز توانسته نقش مؤثرى را در اقتصاد کشورها و اشتغال افراد اىفاد نماید. به طور تقریب ۵/۱۱ تا ۱۳ میلیون نفر در سطح جهانى در این صنعت اشتغال دارند. على‌رغم این نقاط قوت، این صنعت مشکلات زیست محیطى متعدد و حوادث ناشى از سطح پایین ایمنى و بهداشت را مى‌تواند به همراه داشته باشد.

در کشور ما تعرف مدونى از صنایع کوچک ارائه نشده ولى بر اساس شاخص نیروى انسانى ارائه شده توسط سازمان ملل، ۶۰ درصد از معادن ذغال، ۳۰ درصد از معادن آهن و ۵۰ درصد از معادن فلزى غیرآهنى کشور در این مقیاس فعالیت مى‌کنند. کمترین معدنکارى با مقیاس کوچک در استانهاى گیلان و ایلام و بیشترین در استانهاى خراسان و همدان قرار مى‌گیرد. منابع و ذخایر کوچک شناخته شده متعددى به ویژه در زمینه طلا وصدها معدن متروک در سطح کشور وجود دارد که تنها از طریق معدنکارى با مقیاس کوچک قابل بهره‌بردارى مى‌باشد.

واژه‌هاى کلیدى : معدنکارى با مقیاس کوچک، محیط زیست، اشتغال‌زایى، توسعه

 

Small Scale Mining Overview

 

A.       R. Sayadi۱, S. O. Gilani۲

 

۱,۲ - Tarbiat Modarres University۱:city>, Iran۱:country-region>۱:place>, Email: sayadi@modares.ac.ir

 

Abstract

During the last two decades, due to various reasons such as intensity of global competition, increasing instabilities etc., tendency of investment in small industries has been grown up rapidly. Small scale industry has affected world economy positively by generating many job opportunities and creation of wealth. This trend can be observed in mining industries also. The effect of small scale mining (S.S.M.) can be considered for improving of economy in many developing countries. In this approach, on the contrary to large scale mining, the level of technology, management and capital investment is not so high. S.S.M. has created approximately ۱۱.۵-۱۳ million employment opportunities throughout the world. Though the aforesaid benefits, this sector of industry can cause environmental problems and lessen safety and health conditions in mining operation.

According to UN employment index, in Iran۱:place>۱:country-region>, ۶۰% of coal mines, ۳۰% of iron ore mines and ۵۰% of metal (non-ferrous) mines are operated in small scale. Presently, Gilan and Eilam provinces are having minimum amount of S.S.M. and in Khorasan and Hamadan۱:place>۱:city> provinces maximum amount of this activity can be observed. There are many cases (newly small discovered indexes, small gold deposits and abandoned mines) which can be operated economically only by S.S.M.

Keywords : Small scale mining, environment, employment, Iran۱:country-region>۱:place>

 

 مقدمه

صنعت معدنکاری که یکی از صنایع مادر به حساب میآید، اگرچه در بیشتر موارد خود به تنهایی سهم ناچیزی در تولید ناخالص ملی دارد اما اثر آن در تولید ثروت، چه در بخش تولید ثانویه و چه در بخش خدمات، قابلملاحظه است. از ویژگیهای مهم این صنعت، ریسک پذیری زیاد و نیاز به هزینه سرمایهای بالا بوده و در بسیاری از مواقع، شرایط اجتماعی، شرایط اقتصادی و نیز مشخصات کانسار اجازه استفاده از این صنعت را نمیدهد. معدنکاری با مقیاس کوچک، روشی است که میتواند تا حدی این مشکل را برطرف سازد. امروزه با توجه به تحولات به وجود آمده در اقتصاد جهانی و تغییرات در نوع و جهت فنآوری، صنایع کوچک و متوسط معدنی جایگاه ویژهای را برای خود باز کرده و نقش موثری را در توسعه اقتصادی کشورها ایفا مینماید. این تحقیق تلاشی است برای شناخت چشم‌انداز معدنکاری با مقیاس کوچک در سطح جهانی و شناساندن اهمیت و نقش آن در رشد اقتصادی کشورمان.

 

2- نقش صنایع کوچک در توسعه اقتصادی

تعاریف صنایع کوچک، متوسط و بزرگ در هر کشور بر اساس شرایط خاص اقتصادی، فرهنگی، اقلیمی و توسعه فنآوری در آن کشورها در حال تغییر است. با این وجود، دو معیار سرمایه‌گذاری و اشتغال از معیارهای مهم طبقه‌بندی به‌شمار می‌آیند. در ایران نیز صنایعی با تعداد نیروی انسانی کمتر از 50 نفر و بین 200-50 نفر به ترتیب در دسته صنایع کوچک و صنایع متوسط قرار می­گیرند [1].

طی دو دهه اخیر در اکثر کشورهای صنعتی تغییر جهت تولید و اشتغال به سوی صنایع کوچک وجود داشته که ناشی از دو عامل مهم تغییرات در بازار جهانی (به دلیل تحولات اساسی و تشدید رقابت جهانی، افزایش بی‌اطمینانی و تشدید تقسیم بازارها) و تحولات در نوع و جهت تغییرات فناوری می‌باشد [2]. صنایع کوچک حداقل از چهار جنبه به اقتصاد جهانی کمک می‌کنند که عبارتند از: کارآفرینی، نوآوری، پویایی صنعت، ایجاد فرصت های شغلی [3]. توسعه صنایع کوچک، جدا از اینکه صنایع بزرگ را از شکل بوروکراتیزه کردن سازماندهی تولید می‌رهاند، نقش قابل‌توجهی در کـاهش هزینه‌ها و افـزایش کارائی داشتـه است.

 

3- معدنکاری با مقیاس کوچک

معدنکاری با مقیاس کوچک که به اختصار با SSM نشان داده میشود تعاریف متعددی داشته و تلاشهای زیادی جهت ارائه تعریفی جامع و واحد از آن در سطح جهانی شده است. معیارهای متعددی چون خروجی معدن، بهرهوری نیروی انسانی، سازماندهی شرکت و سطح فنآوری به کار برده شده، ظرفیت تولید، تعداد افراد شاغل و در نهایت اندازه ذخیره ماده معدنی به عنوان معیار طبقهبندی پیشنهاد شدهاند. با این وجود واژه کوچک عمدتاً در رابطه با تناژ و ارزش تولیدات معدنی میباشد و این دو پارامتر، پایه و اساس اکثر طبقهبندیها را تشکیل میدهند. در جدول 1 برخی از تعاریف متداول تک­معیاره (میزان تولید) و چند­معیاره (تولید، سرمایه گذاری، اشتغال و ...) ارائه شده است. در سمینار U.N در آنکارا (1987) با بیان حداکثر طول عمر 5 سال برای یک معدن با مقیاس کوچک، معدنی که دارای تولید کمتر از 50000 تن در سال و کمتر از 200 تن در روز، سرمایه سرانه کمتر از 1 میلیون دلار، درآمد سالیانه کمتر از 33000 دلار، اشتغال زیر 40 نفر باشد، به عنوان معدن کوچک معرفی شده است [4].

به طور تیپیک یک معدن فعال در مقیاس SSM، تولید کنندهای است که دارای ذخایر شناخته شده محدود و تولید کم (به ویژه بهره‌برداری از نهشته های سطحی) باشد و در مقایسه با معدنکاری با مقیاس بزرگ نیاز به زمان و سرمایه اولیه بسیار کمتری داشته و از نسبت کارگر به واحد محصول تولیدی بسیار بالایی برخوردار باشد. عاملی که SSM را منحصر به فرد میسازد، عملیات و تکنیکهای مدیریتی آن است (شکل1).

عملیات SSM در سطح جهانی پراکنده بوده و عموماً در آسیا، آفریقا و آمریکای لاتین دیده میشود. آمریکای لاتین از نظر تعداد در درجه نخست قرار دارد (شکل2). تولیدات SSM متنوع میباشد، طلا و سنگهای قیمتی مهمترین کانیهای هستند که به لحاظ ارزش بالای واحد وزن آنها به صورت SSM استخراج میشوند. اکثر فلزات پایه و کانیهای صنعتی نظیر مس، آهن، سرب، روی، منگنز و نیکل معمولاً به صورت SSMاستخراج نمیشوند زیرا این مواد برای اقتصادی شدن نیازمند به تولید بالایی هستند [5]. با این وجود در برخی از کشورها این مسئله صادق نبوده و شرایط محلی استخراج این مواد و برخی دیگر از مواد معدنی را اقتصادی نموده است. برخی از عوامل مهم و موثر بر تولید معادن SSM عبارتند از: 1- فقدان دانش معدنکاری اصولی، 2- عدم وجود انگیزه کافی برای عملیات اصولی، 3- شرایط کاری ضعیف، 4- مشکلات مربوط به سرمایه­گذاری، 5- عدم وجود قانونگذاری کافی و مناسب در بخش معدن، 6- عدم وجود ایمنی و بهداشت، 7- فقدان مکانیزاسیون، 8- فقدان مهارتهای کافی برای بازاریابی و 9- مسائل زیستمحیطی [6].

در کشورهای در حال توسعه، معدنکاری با مقیاس کوچک به دلیل قابلیت کاربرد در مناطق دور افتاده و ذخایری که از نظر معدنکاری با مقیاس بزرگ غیراقتصادیاند، انعطاف­پذیری زیاد، سازگاری با شرایط اجتماعی مخصوصاً در صورت وجود عملیات فصلی، اشتغالزائی، درآمدزایی و جلوگیری از مهاجرت روستائیان بسیار کارآمد می‌باشد.

وقتی معدنکاری با مقیاس کوچک بخودی خود تنها راه مناسب برای کار بر روی کانسارهای کوچک باشد در این صورت شرایط اجتماعی، محیطی، اقتصادی و تکنولوژیکی، کشورهای در حال توسعه را به استخراج هزاران معدن کوچک مقیاس در آسیا، آفریقا و آمریکایجنوبی تشویق میکند. جدول 2 خلاصهای از گسترش بخش معدنکاری با مقیاس کوچک را در آسیا و درصد تولید مواد معدنی را نشان میدهد که بعضاً 80% آنها مربوط به معدنکاریهای بسیار کوچک و 20% نیز مربوط به معادنی میباشد که از سطح تکنولوژی خوبی برخوردار هستند [4].

 

 4- تقسیم بندی معدنکاری با مقیاس کوچک

معدنکاری با مقیاس کوچک از تنوع زیادی برخوردار بوده ولی از نظر روند عملکرد اصولی عملیات و تجهیزات به کار رفته به سه زیرگروه معدنکاری میکرومقیاس، معدنکاری سنتی و معدنکاری پیشرفته قابل تقسیم می‌باشد (شکل 3).

گروه اول، معدنکاری میکرومقیاس، مربوط به ردههای پایین صنعت میباشد که کاملاً خصوصی و غیررسمی بوده و توسط اشخاص یا برخی خانوادهها و با ضعیفترین روشهای دستی صورت میگیرد. بسیاری از ذخایر با ارزش از طریق این گروه از معدنکاری با مقیاس کوچک بهرهبرداری میشوند و اخیراً محدود به بهرهبرداری از کانسارهایی چون طلا، قلع، تنگستن، الماس و دیگر سنگهای گرانبها شده است. تولید محدود، درآمد کم، عدم وجود ایمنی کافی، تسهیلات اجتماعی ضعیف و نادیده گرفتن مسائل زیستمحیطی از ویژگیهای این تیپ معادن میباشند. در برخی از مناطق در برگیرنده این نوع معدنکاری، بیماریهایی چون مالاریا، ایدز و... افراد را تهدید میکند.

گروه دوم، تیپ سنتی، بیانگر معادن غیرمکانیزه و یا نیمه مکانیزه ثبتشده و دارای مجوز میباشد که تحت نظر یک گروه مهندسی سازماندهی میشود. فقدان نیروی کار ماهر و حرفهای، سرمایهگذاری لازم برای طراحی و آمادهسازی قبل از تولید و مکانیزاسیون آن از محدودیت­های اصلی این گروه میباشد و لذا عملیات معمولاً محدود به اعماق کم بوده و تولید نیز کم میباشد.

گروه سوم یا معادن کوچکمقیاس پیشرفته، کانسارهایی را در برمیگیرد که از معدنکاری و تکنیکهای فرآوری پیشرفته استفاده میکنند و نیاز به مهارت و هنر مهندسین طراح دارند. این نوع معادن نقش مهمی را در بخش صنعت ایفا می­نمایند. در این گروه، عملیات تقریباً خصوصی شده و از نظر اقتصادی نیز مطلوب میباشند. جهتگیری بازار، تحقیقات و نوآوریهای پیوسته، مهارت و تعهد کارگران کلید موفقیت در این گروه از معدنکاری کوچک مقیاس میباشد [4]. برای دستیابی به یک موفقیت اقتصادی مطلوب باید معادن کوچک مقیاس غیررسمی و سنتی به پیشرفته تبدیل شوند.

 

5- چشم‌انداز معدنکاری با مقیاس کوچک

دو دلیل عمده، آینده قوی و امیدبخش این بخش از معدنکاری را توجیه می­کند. دلیل اول و بسیار مهم، تعداد زیاد ذخایر کوچک است که به دلیل شرایط زمینشناسی و اقتصادی به ناچار باید از روشهای معدنکاری با مقیاس کوچک برای استخراج آنها بهره گرفت. دلیل دوم موانع نسبتاً کم موجود در راه آموزش، ساختار و نیازمندیهای مالی در این بخش از معدنکاری است که با سیاستها و راهبردهای درست و اصولی می توان براحتی آنها را کنارگذاشت که این خود شرایط لازم در امر اجرا و توسعه معادن کوچک مقیاس را مهیا میسازد.

- چشم­انداز اجتماعی - اقتصادی

معادن کوچک­مقیاس تقریبا 17% از کل تولیدات غیرنفتی جهان را به خود اختصاص می‌دهد [6]. این صنعت نه تنها به طور سنتی منبع تولید ثروت اهالی روستانشین و عامل اشتغالزایی بوده بلکه در سالهای اخیر به صورت قابلتوجهی در صادرات معدنی و تولید ارز خارجی تعداد زیادی از کشورها سهیم شده است.

تعداد افراد درگیر در این صنعت توسطً مؤسسه جهانی کار (ILO)، در حدود 5/11 تا 13 میلیون نفر گزارش شده است (شکل 4) [7]. برآورد میشود که زندگی بیش از 100 میلیون ( یا در حدود 30 میلیون نفر به صورت واقع گرایانهتر) به طور مستقیم یا غیرمستقیم وابسته به این صنعت میباشد. در این خصوص میتوان از مواردی چون چین (زغال)، شیلی (مس) و زامبیا (سنگهای ساختمانی) را برشمرد. بر اساس گزارش ILO، از سال 1993 در بیش از 35 کشور در حال توسعه در آفریقا، آسیا و آمریکای لاتین، تولیدات SSM به طور متوسط 20-10 درصد رشد داشته است [5]. سوءاستفاده از کارگران زن و خردسال در این صنعت یکی از مشکلات بوده و لازم است که دولتها به این موضوع توجه کافی مبذول نموده و با اتخاذ راهکارهای مناسب، کیفیت زندگی و سطح رفاه و شرایط اجتماعی و بهداشتی را در اطراف این مناطق بهبود ببخشند.

- چشم انداز زیست محیطی

مهمترین مشکل صنعت معدنکاری با مقیاس کوچک مربوط به محیط زیست میباشد. آلودگی ناشی از استفاده نادرست از جیوه و سیانید, از مهمترین نوع آلودگیها میباشد. به عنوان مثال در کشور شیلی، سالیانه در حدود 300 تن جیوه، وارد محیط میشود و در نتیجه تنها در رودخانه آمازون بین 2000-1000 تن جیوه نهشته شده است [5]. مشکل زیست محیطی دیگری که از اهمیت زیادی برخوردار است، تخریب وسیع زمین میباشد.

برای برطرف کردن مشکلات زیست محیطی در دراز مدت میتوان روشهای زیر که در بسیاری از معادن طلا بکار برده شده و نتایج خوبی نیز داشته است استفاده نمود: 1- وضع قوانین مناسب در زمینه معدنکاری، خصوصاً معدنکاری با مقیاس کوچک، 2- بالا بردن سطح دانش فنی و زیست­محیطی متصدیان و کارکنان معادن، 3- ارائه تکنولوژیهای مناسب و متناسب با محیط زیست و شرایط زمین­شناسی، 4- اجرای پروژههای بازسازی محیط زیست و 5- استفاده از عوامل تولید طبق نظر NGO ها [8].

راهحلهایی که می‌توان در کوتاه مدت برای حل مشکلات فوق ارائه نمود، عبارتند از : مدیریت، باطلهها، استفاده دوباره از آب و مواد شیمیایی فرایندهای قبلی و بازسازی محیط زیست مخصوصاً کاشتن گیاهان و درختان.

در برخی از کشورها، از طریق صدور مجوز، فعالیتهای SSM را به طور نسبی قانونمند کردهاند. برخی دیگر از کشورها نظیر زیمبابوه و اندونزی در قانون معادن خود، موضوع معدنکاری با مقیاس کوچک را نیز گنجانیدهاند. بعضی از کشورها نظیر زامبیا و برزیل قانون خاصی برای این موضوع وضع نمودهاند. کشورهایی چون غنا و زیمبابوه تلاش در توسعه فرایندی ملی جهت ارزیابی اثرات زیست‌محیطی(EIA) خاص معدنکاری با مقیاس کوچک نمودهاند. دریافت مبلغی از معدنچیها توسط دولت جهت صرف درعملیات بازسازی سایتهای تخریب شده می تواند از بار زیست محیطی آن بکاهد.

- چشم انداز ایمنی و

کلید واژه ها: سایر موارد