بررسی عوامل ژئوشیمیایی موثر بر نحوه توزیع عناصر Al، Si و Fe در کانسار بوکسیت جاجرم (شمال شرق ایران)

دسته زمین شناسی اقتصادی واکتشاف
گروه سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور
مکان برگزاری بیست و چهارمین گردهمایی علوم زمین
نویسنده دکتر داریوش اسماعیلی۱، امیر اثنی عشری۱، دکتر حسین رحیم پور بناب۱، دکتر عباس امینی فضل۲
تاريخ برگزاری ۱۷ اسفند ۱۳۸۴

چکیده
کانسار بوکسیت جاجرم (شمال شرق ایران) به صورت یک کانسار استراتیفرم بین دو سازند الیکا و شمشک قرار گرفته است. این کانسار از پایین به بالا از چهار بخش کائولینیت پایینى، بوکسیت شیلى، بوکسیت سخت و کائولینیت بالایى تشکیل شده است. موضوع اصلى این مطالعه بررسى نحوه توزیع عناصر اصلى سیلیسیم، آلومینیم و آهن در بخشهاى مختلف این کانسار و عوامل موثر در پراکندگى آنها مى­باشد. شواهد صحرایى، کانى شناسى و ژئوشیمیایى نشاندهنده شرایط عمدتا اسیدى و احیایى در بخش بوکسیت سخت و شرایط قلیایى در بخش بوکسیت شیلى است. همبستگى مثبت Fe و Al در بوکسیتهاى سخت منطقه زو و همچنین همراهى آهن با گالیم در این بوکسیتها نشاندهنده حضور آهن سه ظرفیتى و Eh بالاتر محیط رسوبى اولیه در این قسمت از نهشته است. بعلاوه pH بالا در برخى از قسمتهاى نهشته باعث افزایش قابل توجه SiO۲ شده است. شرایط قلیایى حاکم بر بوکسیتهاى شیلى منطقه گل بینى نیز باعث همبستگى منفى Fe و Al و بالا رفتن مقدار آهن آن در مقایسه با بوکسیتهاى سخت شده است و در منطقه زو نیز با وجود شرایط زهکشى بهتر و pH کمتر همبستگى منفى بین این دو عنصر حفظ شده ولى بر خلاف منطقه گلبینى مقدار Al در مقایسه با مقدار آهن افزایش چشمگیرى داشته است.
Abstract
Jajarm bauxite deposit (north east of Iran) is located as a stratiform ore body between Elika and Shemshak Formations. From bottom to top of the profile it consists of lower kaolinite, shaly and hard bauxite, and upper kaolinite, respectively. The main focus of this study is to investigate the distribution of the major elements of Si, Al and Fe in different parts of the deposit and the factors that affecting them. Field, mineralogical and geochemical evidences show the acidic and reduced condition for the hard bauxite and basic condition for the shaly one. High correlation coefficient between Fe and Al and association of Fe and Ga in the hard bauxite of the Zoo area could be some evidences of the presence of Fe in the form of Fe۳+ and also higher Eh in sedimentary environment. Also higher pH in some parts of the deposit may have caused higher amount of SiO۲. Basic condition of the shaly bauxites in Golbini area may also has caused the negative correlation coefficient between Fe and Al and enrichment of Fe relative to the hard bauxites. The negative correlation coefficient between Fe & Al is still visible in spite of the better drainage condition and lower pH in Zoo area, but on the contrary of the Golbini area the amount of Al has been increased a lot.

مقدمه
کانسار بوکسیت جاجرم در فاصله 15 کیلومتری شمال شرقی شهرستان جاجرم در استان خراسان و با مختصات جغرافیایی ´2/°37 تا ´3/°37 شمالی و ´30/°56 تا ´36/°56 شرقی در در نقشه زمین شناسی سنخواست با مقیاس 1:100000واقع گردیده است. منطقه مورد مطالعه از نظر موقعیت زمین شناسی ایران بخشی از زون ساختاری البرز شرقی را تشکیل می دهد. قدیمی ترین نهشته های موجود در منطقه متعلق به دونین پیشین است (سازند پادها). در این منطقه سازند شمشک با ناپیوستگی فرسایشی بر روی سازند الیکا قرار گرفته است وافق بوکسیت موردنظر که دربین این دو سازند قرار دارد به شکل استراتیفرم بوده واز پایین به بالا شامل قسمتهای زیر می باشد:1- کائولینیت پایینی 2- بوکسیت شیلی 3- بوکسیت سخت 4- کائولینیت بالایی. به عبارت دیگرمی­توان دولومیت های سازند الیکا را به عنوان سنگ بستر بوکسیت در نظر گرفت بطوریکه افق بوکسیت مورد نظر به طور مستقیم بر روی آن قرار گرفته است. تا کنون مطالعات مختلفی بخصوص از دیدگاه مسائل اکتشافی و استخراجی بر روی بوکسیت جاجرم انجام شده است که از جمله آنها می توان به جعفرزاده 1379، بحرآبادی 1377، خیری 1366و رحیم پور و همکاران 1384اشاره کرد، عناصر اصلی فقط از دیدگاه اقتصادی مورد نظر این مولفین بوده وعمدتا میزان تمرکز آنها در بخشهای مختلف مد نظر بوده و کمتر به روابط حاکم بین این عناصر اشاره شده است. گسترش طولی کانسار بوکسیت جاجرم به بیش از ده کیلومتر می رسد و با توجه به گسترش آن در دو منطقه زو و گلبینی، آن را به دو بخش زو و گلبینی تقسیم کرده اند. بخش گلبینی که قسمت غربی لایه معدنی را شامل می شود خود شامل 8 بلوک مجزا است که غربی ترین آن بلوک 1 و شرقی ترین آن بلوک 8 می باشد. بخش زو نیز که در امتداد گلبینی و در سمت شرقی آن قرار دارد شامل 4 بلوک مجزا است که از غرب به شرق با شماره های ا تا 4 مشخص می شوند.  در این مقاله سعی شده است با استفاده ازنتایج آنالیزهای شیمیایی 22 نمونه از بوکسیت سخت و شیلی، ژئوشیمی عناصراصلی آلومینیم، آهن و سیلیسیم و روابط بین آنها در بلوکهای مختلف کانسارجاجرم مورد بررسی قرار گیرد.
بحث
بررسی نحوه پراکندگی عناصر در افق های مختلف یک کانسار و عوامل کنترل کننده آنها از پیچیدگیهای خاص خود برخوردار است بطوریکه بعنوان مثال عناصر مختلف موجود در محیط بوکسیتی به دلیل خصوصیات شیمیایی مختلف، رفتار ژئوشیمیایی متفاوتی را نیز نشان می‌دهند. در عین حال برخی از عناصر نیز بدلیل داشتن ویژگیهای شیمیایی مشابه رفتار نسبتاً یکسانی را در حین هوازدگی و دگرسانی دارا هستند و معمولاً  الگوی توزیع مشابهی را نیز نشان می دهند. یکی از راههای معمول جهت بررسی روند تغییرات عناصر و نحوه توزیع و پراکندگی  آنها محاسبه ضرایب همبستگی عناصر با استفاده از نتایج آنالیزهای شیمیایی است. با این عمل می توان نحوه تغییرات فراوانی دو یا چند عنصر با یکدیگر را مشخص نمود. در بوکسیت جاجرم نیز ضرایب همبستگی رتبه‌ای اسپیرمن (Spearman’s Rank Correlation Coefficient) برای هر یک از افقهای بوکسیت سخت گل بینی، بوکسیت شیلی گل بینی، بوکسیت سخت منطقه زو و بوکسیت شیلی منطقه زو، به صورت مجزا محاسبه شده و ارتباط بین آنها و فراوانی هر یک از آنها در افقها و بلوکهای مختلف به صورت نمودارهای هیستوگرام مشخص گردیده است. با توجه به این محاسبات نحوه پراکندگی عناصراصلی در افقهای مختلف بوکسیت جاجرم مورد بررسی قرار گرفته‌اند.
با توجه به ضرایب همبستگی که برای بوکسیتهای سخت بلوکهای زو و گل بینی محاسبه شد مشخص گردید که SiO2با اکسیدهای بسیاری از عناصر اصلی از جملهTiO2, CaO, Fe2O3, Al2O3 وP2O5دارای رابطه منفی است. از آنجاییکه عناصر Fe ,  Al و Si نسبت به سایر عناصر اصلی از فراوانی بسیار بیشتری برخوردار هستند در اینجا به تفصیل علت رابطه منفی بین SiO2با Fe2O3و Al2O3 مورد بحث قرار می­گیرد.
همانطوریکه مشخص است بوکسیت جاجرم از دو بخش بوکسیت شیلی و بوکسیت سخت تشکیل شده است و بوکسیتهای سخت افق فوقانی و بوکسیت های شیلی افق تحتانی را تشکیل می دهند. برای تعیین الگوی پراکندگی عناصر مختلف در این افقها از عناصر پاراژنز مختلفی استفاده شده است. برای مثال  ژاک پوچکاتو و همکاران(Zhuk-Pochekutor et al, 1986) تفاوتهای مهمی را در نسبت La/Y در نهشته های آهن دار کاچارسکو(Kacharskoe) مشاهده کردند که تحت شرایط pH متفاوتی تشکیل شده بودند. در این کانسار نسبت بسیار پایین La/Y (کمتر از یک) حاکی از شرایط اسیدی و مقادیر بیشتر از یک بیانگرشرایط قلیایی است. در بخش زو در کانسار جاجرم نیز مقدارمتوسط نسبت La/Y در بخش بوکسیت سخت و شیلی به ترتیب معادل 77/0 و 88/1 و در بخش گل بینی معادل 25/0 و 66/1 می باشد. بنابراین در بوکسیتهای سخت احتمالاً شرایط اسیدی حاکم بوده است. از طرفی طبق مطالعات رونو و همکاران (Ronov et al, 1967) بخش فوقانی پروفیلهای بوکسیت کارستی اسیدی بوده و به موجب آن عناصر نادر خاکی بطور انتخابی حل شده و در بخش عمیق تر پروفیل، که یک محیط قلیایی می باشد، رسوب می کنند.
در مجاورت بلافصل بخش فوقانی بوکسیتهای جاجرم رسوبات شیلی زغالدار شمشک مشاهده می شود لذا پس از نهشته شدن ترکیبات اولیه بوکسیتی، شرایط مردابی بر روی آنها گسترش یافته و رسوبات مردابی (سازند شمشک) بر روی آنها  رسوب کرده‌اند. پس بطور کلی می‌توان انتظار داشت که در ابتدای تشکیل بوکسیت جاجرم علاوه بر شرایط اسیدی،  شرایط نسبتا احیایی نیز حاکم بوده باشد. تحت چنین شرایطی آهن به شکل احیا (Fe2+) در می آید (شکل 1). حلالیتFe2+در pH =5 و Eh=0.3Ev برابر با ppm 56 است در حالیکه در pH=7 و Eh=0 به مقدار ppm 6/5 کاهش می‌یابد (Leonard Jacob, 1984). پس در شرایط اسیدی Fe2+دارای قابلیت انحلال بیشتری نسبت به شرایط خنثی و قلیایی است. بنابراین در شرایط قلیایی محدوده پایداری Fe2+کاهش یافته و آهن رسوب می کند ولی در شرایط اسیدی این عنصر محلول شده و تا حد زیادی از بوکسیت خارج می گردد (شکل 1). فرایند آهن شویی که در برخی افقهای بوکسیت جاجرم بشدت توسعه یافته تحت این شرایط روی داده است.
تشکیل یونهای آلومینیم نیز در شرایط تشکیل بوکسیت، بستگی به pH   محیط دارد. در pH   کمتر از 5/4 آلومینیم بصورت Al3+و در pH   بالای هشت به صورت Al(OH)4-قابلیت انتقال پیدا می‌کند (Leonard Jacob, 1984). بنابراین یونهای Al3+ در pH   بین 8-5/4 دارای کمترین قابلیت انحلال هستند. بطور کلی رفتار عنصر Al را در شرایط متفاوت pH   و Eh می‌توان در شکل 2 مشاهده نمود. همانگونه که مشاهده می­شود در اکتیویته 6-10 و pH   بین 25/7-4/4 کانی گیبسیت (Al(OH)3) از محلول ته نشین می‌شود و این مطلب با شرایط رسوب یونهای Al در محیطهای تشکیل بوکسیت که توسط لئونارد ژاکوب  ارائه شده است سازگاری دارد.
بنابراین در صورت حضور آهن به شکل دو ظرفیتی و در یک محیط اسیدی، شرایط تشکیل ژلهای Fe و Al با یکدیگر متفاوت است یعنی تحت شرایطی که یونهای آهن محلول می باشند یونهای آلومینیم رسوب می کنند. بنابراین بایستی انتظار آن را داشت که در بوکسیت های سخت جاجرم آلومینیم و آهن همبستگی منفی داشته باشند ولی در نمونه های بوکسیت سخت هر دو منطقه زو و گل بینی،  آهن و آلومینیم همبستگی منفی با هم ندارند و فقط در بوکسیت های شیلی است که این دو عنصر همبستگی منفی از خود نشان می دهند که علت آن نیز شرایط قلیایی حاکم بر بوکسیت های شیلی است که تحت آن شرایط آهن حلالیت کمی داشته ولی بر میزان حلالیت آلومینیم افزوده می شود (اشکال 1 و 2). در بوکسیت های سخت پراکندگی آهن دارای پیچیدگیهای بیشتری است به نحوی که در منطقه زو همبستگی بین آهن و آلومینیم مثبت است ولی در منطقه گل بینی این دو عنصر هیچگونه رابطه ای را با یکدیگر نشان نمی دهند. همبستگی مثبت آلومینیم و آهن در بخش زو بدین معنا است که در شرایط pH 5/4 تا 8 که معرف شرایط ته نشست آلومینیم در محیط تشکیل بوکسیت است،  آهن نیز به همراه آلومینیم ته نشین شده است. با توجه به شرایط پایداری آهن در شکل 1، رسوب آهن به همراه آلومینیم در pH 5/4 تا 8 زمانی رخ می دهد که آهن به شکل سه ظرفیتی باشد. یعنی تحت شرایط قلیایی تر و اکسیدان تر نسبت به حالتی که آهن به شکل دو ظرفیتی از محیط خارج می شود. بنابراین علت همبستگی مثبت آلومینیم و آهن در بوکسیت های سخت زو، pH و Eh بالاتر این منطقه نسبت به بوکسیت های سخت منطقه گل بینی است که باعث رسوب ژلهای آهن سه ظرفیتی شده است. نحوه توزیع عنصر گالیم نیز این مساله را تایید می کند زیرا گالیم رفتار شیمیایی مشابهی را با Fe3+ نشان می دهد (Rytuba, et al 2003 ) و همبستگی نسبتا خوب بین آهن و گالیم در بوکسیت سخت زو دلیل دیگری بر حضور آهن سه ظرفیتی در این منطقه است.
 بالاتر بودنpH  و Eh در بوکسیت های سخت زو شاید نشان دهنده زهکشی بهتر در این قسمت باشد چراکه زهکشی بهتر باعث نزدیک تر شدن شرایط به حالت خنثی و همچنین افزایش Eh می شود . در منطقه گلبینی نیز که هیچ رابطه ای بین آهن و آلومینیم دیده نمی شود احتمالا شرایط به گونه ای بوده که هر دو فرم دو ظرفیتی و سه ظرفیتی آهن در محیط حضور داشته اند.
در محیطهای هوازدگی با شرایط قلیایی، انحلال پذیری سیلیس به شدت تحت تأثیر تغییرات pH است و با افزایش pH انحلالپذیری آن نیز افزایش می یابد ولی در شرایط اسیدی تغییرات pH تاثیر چندانی در انحلالپذیری سیلیس ندارد (Leonard Jacob, 1984).
یاریو و کراس (Yariv and Cross 1979) بر اساس نحوه تشکیل رسها چنین نتیجه‌گیری کردند که pH   بهینه برای تشکیل کائولینیت (که غنی از سیلیس است) نزدیک به چهار است. در pH بالاتر فقط آلومینا نوع غالب می‌باشد. بنابراین در pH   بین 8-5/4 که ژلهای آلومینیم دار دارای کمترین قابلیت انحلال هستند سیلیس نسبت به آلومینیم دارای قابلیت انحلال بیشتری است. لذا با توجه به این مسأله علت همبستگی منفی Al2O3و SiO2 نیز مشخص می گردد. همچنین SiO2 در هر دو بخش بوکسیت های سخت زو و گل بینی با آهن همبستگی منفی دارد و این مسأله حاکی از آنست که همبستگی بین سیلیسیم و آهن هیچ ارتباطی با نوع آهن موجود در نهشته ندارد.
در ادامه بحث بطور جداگانه نحوه پراکندگی هر یک از عناصر اصلی Si، Al و Fe در دو بخش بوکسیت سخت و بوکسیت شیلی از منطقه زو و گل بینی مورد بررسی قرار می‌گیرد.
در شکل 3 تغییرات فراوانی SiO2 ، Al2O3 و Fe2O3 در دو بخش بوکسیت شیلی و سخت بلوکهای زو و گل بینی دربوکسیت جاجرم مقایسه شده است (منظور از Fe2O3 در اینجا آهن کل است).
سیلیس (SiO2 )
شکل 3 به وضوح این مطلب را نشان می دهد که در اکثر بلوکهای زو و گلبینی مقدار SiO2 در بوکسیتهای شیلی بیشتر از بوکسیتهای سخت است که علت آن نیز مقدار بیشتر کانیهای رسی در بوکسیت شیلی است. فقط در بلوک 1 زو و بلوکهای 7 و 8 گلبینی است که مقدار SiO2در بوکسیت سخت بیشتر است. در بلوک یک زو که فراوانی SiO2در بخش سخت بسیار بالا است فراوانی Fe2O3 نسبت به SiO2بسیار پایین است. در بلوک 3 زو نیز که مقدار SiO2 پایین است درصد Fe2O3بسیار بالاست. بالا بودن مقدار SiO2و پایین بودن Fe2O3 در بخش سخت بلوک یک و حالت معکوس آن در بلوک سه را می‌توان ناشی از شرایط pH محیط دانست که در بخشهای قبلی نیز به آن اشاره شد. از آنجاییکه هر چه شرایط اسیدی ‌تر باشد آهن دارای حلالیت بیشتر و سیلیس حلالیت کمتری دارد بنابراین بالا بودن میزان SiO2 در بلوک یک را می‌توان ناشی از شرایط اسیدی‌تر محیط دانست. نسبت La/Y نیز این مطلب را تأیید می‌کند بطوریکه مقدار متوسط La/Y در بخش سخت تمامی بلوکهای زو معادل 77/0 است ولی در بخش سخت از بلوک یک، این مقدار معادل 70/0 است که خود نشاندهنده شرایط اسیدی‌تر محیط است. در بوکسیتهای سخت گلبینی نیز وضعیت به همین ترتیب است بطوریکه SiO2  با  Al2O3وFe2O3 همبستگی منفی دارد ولی در اینجا بر خلاف آنچه در منطقه زو مشاهده می‌شود آلومینیم نقش تعیین کننده‌تری در افزایش میزان SiO2 دارد.  ضرایب همبستگی بین SiO2 و Al2O3 حدود 63/0- و همچنین SiO2 و Fe2O3 حدود 50/0- است که خود مبین این مطلب می باشد.
Al2O3وFe2O3:
معدل فراوانی Al2O3وFe2O3 در دو بخش زو و گل بینی در جدول 1 نشان داده شده است. هیستوگرامهای مربوط به میزان فراوانی این عناصر در هر بلوک نیز در شکل 3 آمده است.شرایط پایداری یونهای آهن و آلومینیم نیز در اشکال 1 و 2 ملاحظه می‌گردد. از آنجاییکه بوکسیت شیلی  به دلیل مجاورت با سنگ بستر کربناته دارای شرایط نسبتا قلیایی می‌باشد بنابراین جهت بررسی نحوه تجمع و یا انحلال یونهای آهن و آلومینیم، بخش مربوط به pH   قلیایی نمودارهای فوق الذکر را مورد توجه قرار می‌دهیم. همانطور که در این نمودارها مشخص است در شرایط قلیایی، آلومینیم بصورت محلول از محیط خارج می‌شود ولی آهن بسته به شرایط Eh به صورت ترکیبات مختلفی ممکن است رسوب کند. این مسأله باعث ایجاد همبستگی منفی بین Al2O3وFe2O3 می‌شود یعنی همان رابطه‌ای که در بوکسیتهای شیلی منطقه مورد مطالعه کاملاً مشهود است بطوریکه همبستگی بین Al2O3وFe2O3 در بخش شیلی بوکسیت گل بینی و زو به ترتیب معادل 77/0- و 69/0- می باشد. بنابراین با توجه به چنین رابطه‌ای می‌توان چنین انتظار داشت که در هر دو منطقه مقدار Fe2O3 در بخش بوکسیت شیلی بیشتر از بخش بوکسیت سخت باشد. این مسأله در منطقه گلبینی کاملاً مشهود است و همانطور که در جدول یک مشخص است مقدار Fe2O3 در بخش بوکسیت شیلی بیشتر از بوکسیت سخت است. ولی در منطقه زو عکس حالت فوق صادق است بطوریکه بوکسیت های شیلی، Fe2O3 کمتری نسبت به بوکسیت های سخت دارند. علت این امر شاید به دلیل زهکشی بهتری باشد که در منطقه زو حاکم بوده است و این امر باعث شده است تا pH   بخش شیلی منطقه زو کاهش یافته و شرایط به حالت خنثی نزدیکتر گردد که تحت این شرایط و با توجه به شکلهای 1 و 2 آلومینیم پایدارتر شده ولی آهن به مقدار بیشتری بصورت محلول از محیط خارج می‌شود و همین امر باعث شده که همبستگی منفی بین Al2O3وFe2O3 حفظ شده ولی بجای اینکه آهن در محیط باقی بماند آلومینیم بر جای مانده و آهن به مقدار بیشتری از محیط خارج شود. به همین دلیل است که بوکسیتهای شیلی منطقه زو آلومینیم بیشتری نسبت به گل بینی دارند. مقایسه هیستوگرامهای دو بخش بوکسیت سخت و شیلی در هر دو منطقه زو و گل بینی (شکل 3) نیز نشان می‌دهد که در هر بخش که بوکسیت سخت حاوی آهن بیشتری است در بوکسیت شیلی آن بخش، مقدار آهن کم است و بالعکس. ظاهرا علت این وضعیت  تفاوت در شرایط pH   دو محیط می‌باشد بطوریکه بخش شیلی دارای pH   بالاتری نسبت به بخش بوکسیت سخت است.
نتیجه گیری
در بخش فوقانی سنگ بستر کربناته بدلیل شرایط قلیایی حاکم بر محیط، بین آهن و آلومینیم همبستگی منفی وجود دارد ولی در بخشهای بالاتر(بوکسیتهای سخت) نوع آهن است که میزان همبستگی بین این دو عنصر را مشخص می کند بطوریکه بدلیل زهکشی خوب و شرایط اکسیدان حاکم بربوکسیت سخت منطقه زو، آهن از نوع سه ظرفیتی بوده و در نتیجه آهن و آلومینیم دارای همبستگی مثبت هستند. ولی در بوکسیتهای سخت گلبینی بدلیل حضور هر دو نوع آهن، هیچگونه رابطه ای بین این دو عنصر دیده نمی شود.
مقدار زیاد SiO2 در برخی از بخشهای بوکسیت سخت را می توان ناشی از شرایط اسیدی تر حاکم بر این بخش در نظر گرفت که باعث کاهش مقدار آهن نیز شده است.
در بخش فوقانی سنگ بستر کربناته، بالا بودن میزان زهکشی، باعث کاهش مقدار آهن نسبت به افقهای فوقانی تر (بوکسیت سخت) می شود. همچنین علیرغم اینکه میزان زهکشی تاثیری بر ضریب همبستگی بین آهن و آلومینیم ندارد ولی نقش مهمی بر میزان پایداری این دو عنصرایفا می کند بطوریکه در شرایط بهتر زهکشی، آلومینیم و در شرایط نامناسب زهکشی، آهن رسوب می کند.
 
منابع
بحرآبادی، جواد، 1377. طراحی و تحلیل پایداری شیب در معدن بوکسیت جاجرم بلوک 7 گل بینی. پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشکده فنی دانشگاه تهران، 113 صفحه.
جعفرزاده، رضا، 1379. بررسی کانی شناسی ژئوشیمی وژنز کانسار بوکسیت جاجرم.  پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشکده علوم  دانشگاه شیراز.
خیری،  فلوریز، 1366. ”بررسی تغییرات کانی شناسی بوکسیت و نحوه تشکیل آن در زون B بلوک گل بینی منطقه جاجرم“‏. پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشکده علوم  دانشگاه تهران.
رحیم پور بناب، حسین؛ اسماعیلی، داریوش؛ 1384. کانی شناسی، پتروگرافی و ژنز کانسار بوکسیت جاجرم، مجله علوم دانشگاه تهران (زیر چاپ).
 
 
 
 
Leonard Jacob, Jr. 1984, Bauxite. Society of mining, Metallurgical, and petroleum Engineers, inc. Newyork.
Ronov,A.B., Balashov, Yu. A. and Migdisov, A.A., 1967. Geochemistry of the rare earth in the sedimentary cycle. Geochem. Int., 4: 1-17.
Rytuba, J.J. John, D.A. Foster,A. Ludington, S.D. Kotlyar, B., 2003. Hydrothermal Enrichment of Gallium in Zones of Advanced Argillic Alteration—Examples from the Paradise Peak and McDermitt Ore Deposits, Nevada., Chapter C of Contributions to Industrial-Minerals Research, U.S. Geological Survey.
Yariv, S. and Cross, H., 1979, Geochemistry of colloid systems, Springer-verlag, Berlin.
Zhuk-Pochekutov, K.A., Serdobova, L.I., Kataeva,Z.T., Andreeva, I.P., Ryabova, T.V. and Logunova, E.V., 1986. Rare earth elements in anhydrites from Kacharskoe iron-ore deposits. Geochemistry (USSR),

کلید واژه ها: خراسان شمالى