بررسی زمین لغزشها در منطقه و حوضه آبخیز سد لتیان

دسته زمین شناسی مهندسی
گروه سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور
مکان برگزاری بیست و پنجمین گردهمائی علوم زمین
نویسنده مهدی رهبر
تاريخ برگزاری ۰۱ اسفند ۱۳۸۵

چکیده
زمین لغزشها همه ساله خسارات جانى و مالى فراوانى را در سراسر جهان برجاى مى گذارند؛ به منظور جلوگیرى از خسارات و خطرات ناشى از لغزش مى بایست علل وقوع آن را شناخت و این شناخت فقط با بررسى کامل وضعیت زمین شناسى منطقه و مطالعه لغزشهاى پیشین اعم از مثالهاى جهانى و محلى امکان پذیر مى باشد. سد لتیان در شمال شرقى شهر تهران واقع شده است و از اهمیت ویژه اقتصادى و اجتماعى براى این شهر و مردم آن برخوردار است.
دراین تحقیق علاوه بر تعیین خصوصیات سنگ شناسى، زمین شناسى و ریخت شناسى منطقه، عوامل تأثیرگذار در وقوع لغزشهاى منطقه بررسى گردیده است و بر اساس این عوامل و خصوصیات لغزش، زمین لغزشهاى منطقه طبقه بندى گردیده اند. همچنین نقش و اهمیت این پدیده براى سد و منطقه تشریح و راهکارهاى مقابله با این پدیده بیان خواهد شد.
 
کلمات کلیدى:زمین لغزش، سد، زمین شناسى، ریخت شناسى
 
Abstract:
There are lives and wealth loses because of landslides the all of the world, every year. So, in order to prevent damages of this phenomenon, we must to recognize the reasons of that. This recognition will be only possible by full study of geology condition of the region and also by study of previous local and global landslides. Latian dam is located in North East of Tehran and has a social and economical importance for this city and its people.
In this research, other than determination of characteristics of petrology, geology and morphology of the region, have been studied the effective parameters for the landslides of the region. Based on these parameters and landslide properties, have been classified the landslides of the region. Also have been explained the role and importance of this phenomenon for the dam and the region and have been stated the ways of opposition to this natural phenomenon.
 

بررسی زمین لغزشها در منطقه و حوضه آبخیز سد لتیان
 
 مهدی رهبر1، محمود فاطمی عقدا2، غلام رضا اسداله فردی3، رسول شهمیری4
 
1- دانشجوی کارشناسی ارشد زمین شناسی مهندسی دانشگاه تربیت معلم تهران
 (تلفن : 09177184985 – پست الکترونیکی: M.rahbar@tmu.ac.ir)
2- دانشیار دانشگاه تربیت معلم تهران، دانشکده علوم پایه، گروه زمین شناسی
3- استادیار دانشگاه تربیت معلم تهران، دانشکده عمران، گروه محیط زیست
4- دانشجوی کارشناسی ارشد زمین شناسی مهندسی دانشگاه تربیت معلم تهران
 
چکیده
زمین لغزشها همه ساله خسارات جانی و مالی فراوانی را در سراسر جهان برجای می گذارند؛ به منظور جلوگیری از خسارات و خطرات ناشی از لغزش می بایست علل وقوع آن را شناخت و این شناخت فقط با بررسی کامل وضعیت زمین شناسی منطقه و مطالعه لغزشهای پیشین اعم از مثالهای جهانی و محلی امکان پذیر می باشد. سد لتیان در شمال شرقی شهر تهران واقع شده است و از اهمیت ویژه اقتصادی و اجتماعی برای این شهر و مردم آن برخوردار است.
دراین تحقیق علاوه بر تعیین خصوصیات سنگ شناسی، زمین شناسی و ریخت شناسی منطقه، عوامل تأثیرگذار در وقوع لغزشهای منطقه بررسی گردیده است و بر اساس این عوامل و خصوصیات لغزش، زمین لغزشهای منطقه طبقه بندی گردیده اند. همچنین نقش و اهمیت این پدیده برای سد و منطقه تشریح و راهکارهای مقابله با این پدیده بیان خواهد شد.
 
کلمات کلیدی:زمین لغزش، سد، زمین شناسی، ریخت شناسی
 
Abstract:
There are lives and wealth loses because of landslides the all of the world, every year. So, in order to prevent damages of this phenomenon, we must to recognize the reasons of that. This recognition will be only possible by full study of geology condition of the region and also by study of previous local and global landslides. Latian dam is located in North East of Tehran and has a social and economical importance for this city and its people.
In this research, other than determination of characteristics of petrology, geology and morphology of the region, have been studied the effective parameters for the landslides of the region. Based on these parameters and landslide properties, have been classified the landslides of the region. Also have been explained the role and importance of this phenomenon for the dam and the region and have been stated the ways of opposition to this natural phenomenon.
 
Key words: landslide, dam, geology, morphology.     
 
1- مقدمه
ماسه های جاری (Flowing Sands)، زمین لغزشها (Land slide) و ریزشهای سنگی همگی نمونه هایی از حرکات توده ای می باشند که اصطلاحی عمومی برای حرکت رو به پایین واریزه ها تحت تاثیر گرانش است. فرایند حرکات توده ای روی زمین شیب دار عمل می کند. این واریزه ها عاقبت به مسیر عبور آب می رسند که در آنجا فرایند های رودخانه ای، عمل فرسایش را ادامه می دهند. در میان مجموعه عوامل فرسایش و شکل دهنده زمین، فرایند حرکات توده ای مهمتر از فرایند های رودخانه ای می باشند (راهن 1995).
همه ساله حرکات توده ای زمین خسارات مالی و جانی فراوانی بر جای می گذارد به طوری که بعد از زلزله پر خطر ترین پدیده قرن می باشد(Alfors, et al; 1973). این حرکات معمولاً با بلایایی چون زلزله، سیل، و آتشفشان همراه هستند به عبارتی دیگر پدیده های طبیعی باعث تحریک این پدیده می شوند و در مناطق مستعد لغزش اثر خود را برجای می گذارند. کارهای بسیاری بر روی زمین لغزشها در دنیا انجام شده است؛ ترزاقی و پک  Terzaghi & Peck(1967) نقش فشار منفذی را در ایجاد زمین لغزش شرح دادند. روشهای محاسباتی زمین لغزش در شیبهای سنگی در کارهای مورگن استرنMorgenstern  (1965)، چادهوریChowdhury (1978)، بری و هوک Bray & Hock (1977) به چشم می خورد. رپ Rapp و همکاران (1972) تلاشهایی به منظور کمی سازی اتلاف منابع خاک در اثر فعالیت زمین لغزش ناشی از بارندگی در تانزانیا انجام دادند.
رویستر Royster در (1973) نشان داد که چطور نصب قریب به 15000 لوله زهکشی افقی به همراه دوازده چاه عمودی به عمق 30 متر، در کاهش سطح ایستابی و تثبیت زمین لغزشهای کوهرفتی و شیلی هوازده در طول جاده I 75 در تنسی موثر بوده است. کلسی Kelsey (1978) تخمین زد که ورودی سالیانه رسوب به رودخانه وان دوزن Van Duzen در کالیفرنیای شمالی از طریق روانه های واریزه بین 41000 تا 2200 متر مکعب در هر رویداد است. یو و کوتس Yu & Coates در (1979)، نمونه هایی از کاربرد روش اجزاء محدود Finite element در تحلیل تنش و واتنش شیبهای سنگی ارائه دادند. پایچ گرین Paige Green در (1981) افزایش نظری ضریب ایمنی (FS) در شیب بریدگیها را به کمک چاههای پمپاژ و زهکشهای افقی تشریح کرد. هوک و بری Hock & Bray (1981) نشان دادند که چگونه می توان شیبهای سنگی را با استفاده از شبکه استریونت تحلیل کرد.  ویلسون Wilson و همکاران (1982) در مطالعه ای که از تولید رسوب در آبراهه های رشته کوههای راکی در شمال آیداهو آمریکا نشان داد که مقدار رسوبی که به کف آبراهه می رسد از منشاء زیر است : 40% از بهمن های واریزه و 20% از فرسایش ناشی از جریان رودخانه می باشد. کیفر Keefer (1984) نشان داد که وسعت زمین لغزشها با بزرگی زمین لرزه ها ارتباط دارد او این نتایج را بر اساس مطالعه 40 زمینلرزه تاریخی اصلی بدست آورد. گری و لیزر Gray & Leiser (1996) به حفاظت بیوتکنیکی شیب تاکید کردند.
در این تحقیق ابتدا انواع حرکتهای توده ای منطقه را برشمرده، سپس علل وقوع حرکات توده ای با توجه به وضعیت زمین شناسی و مورفولوژیکی منطقه تعیین می شود؛ همچنین مکانها و لیتولوژیهای دارای پتانسیل لغزش در منطقه مشخص می گردد. در نهایت نقش و اهمیت این پدیده برای سد و منطقه تشریح و راهکارهای مقابله با این پدیده بیان خواهد شد.
 
 2- انواع حرکات توده ای
 
 2-1 ریزش سنگیRock Fall
ریزش سنگی در جایی رخ می دهد که یک پرتگاه سنگی در معرض فرسایش قرار گیرد و تکه هایی از سنگ بستر رها شده و بیفتد یا پرتاب یا غلتانده شده تا اینکه در پایین پرتگاه واقع شود. رسوب حاصله سنگریزه یا تالوس ((Talus نامیده می شود (Rapp, 1976; Schumm & Chorley, 1966). در پرتگاهی که بطور نامنظم فرسایش یافته مخروط های سنگریزه ایTalus Cone  می توانند در نواحی رأس آبراهه ها توسعه یابند. در پرتگاههای وسیع تر مخروط های سنگریزه ای یک پارچه، پوشش پیوسته تری از واریزه را شکل می دهند که به کوهریز Scree)) معروف است (Andrew, 1961).
 
 2-2 زمین لغزش Land slide
زمین لغزش حرکت توده ای سنگ یا واریزه به پایین سراشیبی است (Crodon 1991)، سرعت زمین لغزشها نوعاً حدود یک متر در روز و در موارد خاصی از زمین لغزش که دارای هوای حبس شده اند و در اثر زلزله به وجود آمده اند تا 300 کیلومتر در ساعت می رسد (Hubbert & Rubey, 1959; Echel, 1958; Sharp, 1938; kern, 1963). زمین لغزشها به دو دسته تقسیم می شوند 1- انتقالی Translational ، 2-چرخشی Rotational  .
 
2-3 خزش Creep
حرکت آهسته و رو به پایین خاک، سنگ هوازده یا دیگر واریزه های سطحی است. حرکت توسط جریان نسبتاً گرانرو به وجود می آید که برای ایجاد تغییر شکل دائمی کافی بوده، و جابجایی ها آنقدر کوچک و آهسته هستند که نمی توانند سطح شکستگی جداگانه ای نظیر زمین لغزش ایجاد کنند.
رسوبات حاصل از خزش کوهرفت (Colluvium) نامیده می شوند (Sharpe & Desch, 1942; Lattman, 1960; Hartshorn, 1958)؛ کوهرفت از این لحاظ که با تیلهای یخچالی قابل مقایسه بوده که عموماً همچون آنها جور نشده و فاقد چینه بندی هستند. کوهرفتها نوعاً شامل قطعات زاویه دار در خمیره رسی می باشند.
 
2-4 جریان واریزه ای Earth Flow
این نوع جریان گل که گل روانه یا خاکروانه نیز نامیده می شود شکلی از حرکت توده ای است که در آن واریزه های مرطوب به صورت سیالی لزج به پایین شیب حرکت می کند. جریان واریزه ای (Debris Flow) خاکروانه دانه درشت بوده و گل روانه خاک روانه دانه ریز است. بین سیلاب گل آلود و جریان واریزه ای مرز مشخصی وجود ندارد. جریان واریزه ای معمولاً فاقد جورشدگی بوده و شبیه تیل یخچالی است. این رسوبات از یک خمیره رسی تشکیل یافته است که در خود تخته سنگها و قطعات زاویه دار بزرگی را جا داده اند (Cornin, et al,1993; Jones et al 1984; costa & Jarrelt,1981).
 
3- عوامل وقوع زمین لغزشها
در اینجا به علت اهمیت زمین لغزشها عوامل مؤثر در وقوع این پدیده را نام می بریم:
-          تغییر گرادیان شیب
-          بارگذاری
-          زمین لرزه و ارتعاشات
-          افزایش فشار آب منفذی
-          اثر آب زیر زمینی
-          یخ زدگی
-          هوازدگی سنگها
-          تغییرات پوشش گیاهی شیبها
 
4- آثار زمین لغزشها
بنابر مطالعاتی که بر روی خسارات وارده از بلایای طبیعی در کالیفرنیا انجام شده است (Alfors et al 1973)، حرکتهای توده ای در حدود 25% از خسارات مالی را شامل می شوند( تصویر شماره1).
 
 
 
تصویر 1: ارزیابی خسارات بلایای طبیعی در کالیفرنیا
 در دوره 1970 تا 2000 (Alfors et al 1973)
 
با در نظر گرفتن اینکه گسیختگی شیبها خود پدیده هایی هستند که در بیشتر زلزله ها و فعالیتهای آتشفشانی به وقوع می پیوندند، می توان قبول نمود که زمین لغزش یکی از مهمترین بلایای طبیعی، حداقل از نظر خسارات اقتصادی می باشد. بعلاوه تأثیرات اجتماعی به وضوح مشخص می کند که 95% از بلایای مخرب، مردمان کم درآمد و آسیب پذیر جامعه را در کشورهای توسعه یافته و توسعه نیافته تشکیل می دهد.
 
5- خصوصیات و موقعیت سد و حوضه آبخیز لتیان
منطقه مورد مطالعه سد لتیان  و حوضه آبخیز آن می باشد که در شمال شرقی شهر تهران واقع شده است؛ این سد بر روی رودخانه جاجرود قرار دارد که از جنوب رشته کوههای البرز و از حوضه آبریزی به وسعت 69800 هکتار سرچشمه می گیرد و در 35o 47'عرض شمالی و51o 40' طول شرقی قرار گرفته است. عمر مفید این سد 110 سال درنظر گرفته شده است؛ که علاوه بر تولید سالانه 70000 مگاوات ساعت انرژی برق – آبی، وظیفه تامین آب شرب بخشی از شهر تهران و تامین آب زراعی بخشی از دشت ورامین را به عهده دارد
از نظر وضعیت زمین شناسی، منطقه مورد مطالعه جزء زون البرز می باشد(نبوی 1355). در منطقه سازند های قدیمی توسط گسل بالا آورده شده اند. گسلهای اصلی منطقه غالباً روند شرقی- غربی و شمال غرب- جنوب شرق دارند و بیشتر از نوع راندگی می باشند که در نتیجه عملکرد نیروهای فشاری به وجود آمده اند.
 
6- حرکات توده ای در منطقه لتیان
به طور کلی حرکات توده ای در منطقه لتیان را می توان به دو دسته ریزشهای سنگی و زمین لغزشها تقسم نمود، بعلاوه حرکات توده ای موجود در ناحیه را می توان به سه منطقه عمده تقسیم نمود:
1-      حرکات توده ای در تکیه گاهها
2-      حرکات توده ای در اطراف دریاچه سد
3-      حرکت توده ای در حوضه آبخیز سد و دور از دریاچه سد
 
6-1- ریزشها و لغزشهای سنگی
 در ساحل سمت راست رودخانه جاجرود از محل تکیه گاه سد اصلی تا سد تنظیمی به دلیل شیب زیاد بریدگی (60o-80o)، هوازدگی شدید سنگها و تکتونیزه بودن منطقه ریزشهای سنگی فراوان دیده می شود. به گونه ای که این ریزشها برای سازه سد و نیروگاه مشکلاتی را ایجاد کرده است. این ریزشهای سنگی اغلب در سنگهای آهکی، کوارتزیت ها و شیلهای خرد شده رخ می دهند (تقویر شماره3).
به منظور حفظ و نگهداری سازه سد و نیروگاه از خطرات ناشی از این ریزشها و لغزشها در این دیواره اقدام به عملیات پایدار سازی توسط پیچ سنگ و شاتکریت نموده اند. محل این ریزشها و لغزشهای سنگی مشخص گردیده است که به پنج زون R1, R3, R4, R6 و L3   قابل تقسیم می باشد (تصویر شماره 2).
زون R6 دقیقاً در جناح راست سد اصلی واقع شده است (تصویر شماره 2)، سنگهای تشکیل دهنده این محدوده عمدتاً از شیل و ماسه سنگ و در رقوم بالاتر از نوع سنگ آهک و دولومیت می باشند که به علت تکتونیزه بودن منطقه و تنوع لیتولوژیکی تغییرات شاخص کیفی سنگ (RQD) بسیار متغیر و بین 60 الی 11 درصد می باشد، و تمامی لیتولوژیها به استثناء سنگهای آهکی ضخیم لایه و توده ای، در رده سنگهای ضعیف قرار می گیرند. با توجه به برداشتهای صحرایی و آزمایشات برش مستقیم زاویه اصطکاک داخلی در محدوده 24 تا 32 درجه قرار می گیرند (طرح علاج بخشی سد لتیان 1384) و موقعیت فضایی لایه بندی دارای جهت شیب و زاویه شیب 40/325 درجه می باشد که آشکار ترین ناپیوستگی محدوده می باشد.
علاوه بر لایه بندی، چهار دسته درز نیز محدوده را تحت تأثیر قرار داده است که مشخصات آنها در جدول زیر آمده است.
 
 
 
تصویر2: نقشه زمین لغزشهای اطراف سدلتیان و تکیه گاه های آن
 
جدول 1: مشخصات فضایی دسته درزهای زون R6
Dip Direction
Dip
Joint Set
045
80
J1
200
75
J2
112
75
J3
145
60
J4
 
 
 
تصویر 3: تکیه گاه ریزشی سمت راست سد (جهت دید جنوب غربی)
 
 
 
تصویر شماره 4: نمایش موقعیت درزه های زون R6 در شبکه استریوگرافیک
 
همانطور که در تصویر 3 مشاهده می شود محل برخورد دسته درزهای J1 و J2، دسته درزهای J1  و J4 و دسته درزهای J2 و J4در ناحیه گسیختگی گوه ای قرار می گیرد. در نتیجه در این محدوده احتمال گسیختگی گوه ای علاوه بر ریزشهای ناشی از هوازدگی و فرسایش می رود.
 
6-2- زمین لغزشها
 
6-2-1- زمین لغزشهای موجود در حوضه آبخیز و دور از دریاچه سد
همان طور که پیشتر عنوان شد حوضه آبریز سد لتیان از تنوع لیتولوژیکی بالایی برخوردار است که بسیاری از خصوصیات مرفولوژیکی و فیزیکی حوضه را تحت تأثیر قرار می دهند. عمده زمین لغزشهای حوضه آبخیز لتیان به وضعیت لیتولوژیکی منطقه بر می گردد که با فرایندهایی چون فرسایش شدید و عملیات راهسازی شدت می یابند. به عنوان مثال می توان تپه های اطراف روستای کلان، چهار باغ و کارخانه گچ رسنان را نام برد، در این مناطق اراضی عموماً از خمیره رسی و ماسه ای سست تشکیل یافته اند و به همین دلیل در مقابل عوامل فرسایش مقاومتی ندارند و با مساعد بودن شرایط به پایین می لغزند.
گنگلومرای میوسن که در خمیره ای از رس و ماسه قرار دارد در زیر حوضه لوارک و نزدیکی های سد لتیان گسترش دارد و به دلیل سست بودن خمیره آن و عدم مقاومت یکنواخت در برابر عوامل فرسایش دهنده بسهولت از هم پاشیده می شوند و در معرض آبهای جاری قرار می گیرند. در شرق دریاچه سد لتیان تشکیلات آهکی با شیب متوسط و نیز کنگلومرای پلیوسن قرار دارند که اکثراً باعث ظهور پدیده حرکت توده ای و زمین لغزش می شوند.
 مهمترین خطر عملیات راهسازی برای اراضی پایین جاده ظهور زمین لغزش است که طی آن هزاران تن خاک شستشو یافته و تمامی اراضی بالا و پایین جاده را به حالت لغزنده به حرکت وا می دارد، مانند اراضی بالای جاده افجه- برگ جهان که به علت وجود لایه های مارن وشیل به پایین لغزیده اند. به طور کلی عواملی که باعث ظهور چنین پدیده ای در جاده های آبخیز لتیان می شوند عبارتند از :
الف) عدم بررسی دقیق وضعیت زمین شناسی منطقه پیش از احداث راه
 در برخی از مناطق آبخیز لتیان از لحاظ زمین شناسی لایه هایی از مارن قرمز (سازند قرمز بالایی) وجود دارد که به شدت به لغزندگی حساسیت دارند. ایجاد راه در این مناطق موجب تسریع در این لغزندگی و ایجاد فرسایش سریع می شود. به عنوان مثال می توان به تپه های اطراف راه امامه- فشم، تپه های مشرف به راه گلندوک-راحت آباد و اراضی مشرف به جاده افجه-برگ جهان اشاره کرد.
ب) عدم کنترل آبهایی که در عرض و طول جاده جریان دارند. 
عبور سالم آب از عرض راه تنها نباید محدود به حفظ جاده باشد بلکه باید تا رسانیدن آب به مجرای خروجی طبیعی زمین این کنترل ادامه یابد.
پ) ساخت ناقص زهکشها و عدم رعایت اصول مهندسی در ساخت راه
از این مورد می توان به قطر کم کالورتها یا و ساخت زهکشها در جناح رو به کوه اشاره کرد.
 
 
 
6-2-2- زمین لغزشهای اطراف دریاچه سد
زمین لغزشهای فراوانی در اطراف دریاچه به چشم می خورد (تصویر شماره 6)، عامل این پدیده را علاوه بر وضعیت زمین شناسی و تکتونیکی می توان تغییرات تراز آب دریاچه و فشار آب منفذی دانست. گمانه های اکتشافی در محل زمین لغزشها نشان می دهند که شاخص کیفی سنگ (RQD) در اعماق مختلف حداقل صفر و حداکثر 45 می باشد بطوری که این سنگها در رده خیلی ضعیف تا ضعیف قرار می گیرند. همچنین نفوذپذیری آنها زیاد تا بسیار زیاد و از10-5 (Cm/Sec)   تا 10-1 (Cm/Sec) متغییر می باشد (طرح علاج بخشی نشست جاد لتیان، 1379).
به طور کلی عامل زمین لغزش در تپه های اطراف دریاچه تغییرات سریع سطح آب دریاچه می باشد؛ با کاهش سطح آب دریاچه، سطح ایستابی موجود در توده های سنگ و خاک به دلیل نفوذپذیری کم نسبت به سطح آب دریاچه با سرعت بسیار کمتری پایین می آید که در نتیجه آن توده سنگ وخاک به حالت اشباع باقی می ماند در نتیجه وزن توده افزایش یافته و به عبارتی تنش موثر کم می شود و توده سنگ و خاک به پایین می لغزد(Mend, 1966). در عین حال لیتولوژی های سست اطراف دریاچه نیز بی تاثیر نمی باشند؛ وجود لایه های توف هوازده با شیب توپوگرافی بالا و کنگلومرای پلیوسن با سیمان ماسه ای و رسی سست بر شدت این پدیده می افزاید.
معمولاً شیبها پس از یک لغزش اولیه به یک پایداری مرزی می رسند و اگر شکل و ترکیب این شیبها تغییر یابد بخصوص در نقاط انتهایی (پنجه) موجب لغزشهای بعدی می گردد (کمک پناه و همکاران 1373). این موضوع در اطراف دریاچه زیاد به چشم می خورد چرا که زمین لغزشهای قدیمی فراوانی در اطراف دریاچه وجود دارد که به تعادل مرزی رسیده و ضریب اطمینانی نزدیک به یک دارند (FS=1)، و با کوچکترین تحریک مانند تغییرات سطح آب دریاچه، بارندگی، ویلاسازی و راهسازی به پایین می لغزند. بنابراین اگر در حال حاضر این زمین لغزشهای قدیمی پایدار باشند دلیلی ندارد که در آینده نیز پایدار باشند به عنوان مثال می توان زمین لغزش چرخشی 26 اسفند 1384 را نام برد که در دامنه جنوبی مشرف به دریاچه سد و در حدود 400 متر بالاتر از سد در کناره جاده آسفالته دسترسی به سد قرار گرفته است. محل رخ داد این زمین لغزش برروی زمین لغزش قدیمی می باشد که دوباره فعال شده است و که عمده لیتولوژی آن بر طبق نتایج به دست آمده از گمانه های اکتشافی واریزه و توف سبز رنگ کرج می باشد. وجود بارندگی در روز های قبل این نظریه را تأیید می کند که علت وجود پدیده زمین لغزش، بارشهای جوی و تغییرات تراز آب دریاچه می باشد (تصویر شماره5). چراکه بارشها سبب اشباع شدن توده و افزایش وزن توده و درنتیجه کاهش تنش مؤثر گردیده است. عامل دیگر فعالیتهای انسانی است که با ساخت و سازهای مسکونی و ویلاسازی در بالادست دامنه نمود یافته که در نتیجه این بارگذاری وزن توده افزایش یافته و نیروی محرک افزایش یافته است.
 
 
 
تصویر 5: تغییرات حجم مخزن در 15 روز قبل و بعد
از وقوع زمین لغزش 26 اسفند 1384
 
7- بحث و نتیجه گیری
منطقه اطراف سد لتیان و حوضه آبخیز اطراف آن از پتانسیل بالای حرکت های توده ای زمین و بخصوص زمین لغزش و سنگ لغزش برخوردار است. از نظر پتانسیل لغزش می توان منطقه را به سه قسمت اطراف دریاچه، تکیه گاه ها و دور از دریاچه تقسیم کرد.
به طور کلی زمین لغزش های اطراف دریاچه تحت تأثیر تغییرات سطح آب دریاچه است و به عبارتی عامل اصلی لغزش، فشار آب منفذی و نفوذ آب به لایه های خاک می باشد در حالی که سایر عوامل مانند لیتولوژی، فعالیت انسانی، شیب توپوگرافی و ... نقش فرعی را بازی می کنند. اما در زمین لغزش های رخ داده در حوضه آبخیز لیتولوژی نقش اصلی را بازی می کند.به گونه ای که اکثر زمین لغزش ها در لایه های مارن، رس، گچ (سازند قرمز بالایی)، گنگلومراهای میوسن و پلیوسن و گنگلومرای فجن بدلیل سیمان سست رسی و ماسه ای آنها رخ می دهد.
 همچنین در جناحین چپ و راست تکیه گاه سد سنگ لغزش و سنگ ریزش خواهیم داشت به گونه ای که این لغزشها در جناح راست تکیه گاه به صورت گسیختگی گوه ای است. بنابراین به نظر ضروری می رسد، برای پایداری زمین لغزشهای قدیمی و جدید و تپه های اطراف دریاچه چاره ای اندیشید چرا که هر لحظه احتمال لغزش دوباره آنها می رود. راهکارهای پیشنهادی برای سنگ لغزشها عبارتند از :
-          استفاده از پیچ سنگ (میل مهار) به طول زیاد
-          شاتکریت دیواره های سنگی
-          به منظور پایدار سازی سنگ ریزشها از دیوارهای حائل وگابیونی استفاده گردد.
همچنین به منظور پایدارسازی زمین لغزشهای منطقه باید به نکات زیر توجه نمود.
-          ساخت جاده ها با روشها و اصول صحیح مهندسی
-          پایدار سازی بیوتکنیکی شیب با استفاده از ساخت پایه های تقویتی و کاشت گیاهان
-          پایدار سازی با استفاده از روش گشتاور تعادلی
-          پایدار سازی با استفاده از زهکشها
-          پایدارسازی با استفاده از خاک مسلح
ذکر این نکته لازم به نظر می رسد که برای هرشیب پس از مطالعات کافی باید روش مناسب را انتخاب و بر اساس اصول مهندسی اجرا نمود؛ اما در تمامی مراحل اعم از طراحی و اجرا، مهندسین و مشاورین مسائل زیست محیطی را مد نظر قرار دهند تا کمترین آسیب را به محیط زیست و چشم انداز منطقه وارد کنند.
 
منابع
پایگاه داده های علوم زمین (1385)، "گزارش رانش زمین دریاچه سد لتیان"، وزارت صنایع و معادن، سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور.
سازمان مدیریت منابع آب ایران (1379)، "طرح عللاج بخشی نشست جاده لتیان- کلان"، مطالعات مرحله اول، گزارش فنی.
سازمان مدیریت منابع آب (1380)، "گزارش زمین شناسی مهندسی و مکانیک سنگ"، طرح علاج بخشی سد لتیان، تکیه گاه ریزشی جناح راستسد اصلی و سد تنظیمی
شوستر، ر. ل.، هایلند، ل. م.، (1385) "اثرات زمین لغزشها و معیارهای ابتکاری کاهش آثار زمین لغزش بر محیط طبیعی"، ترجمه شده توسط احتشامی، م. پایگاه ملی داده های زمین.
راهن، پ.، (1383)، "زمین شناسی مهندسی از دیدگاه محیطی"، ترجمه شده توسط فاطمی عقدا، م.، رضایی، پ.، نوری زاده، م.، انتشارات دانشگاه هرمزگان، جلد دوم.
کمک پناه، ع.، منتظرالقائم، س. چدنی، ج.، (1371)، "پهنه بندی زمین لغزه در ایران، زمین لغزه و مروری بر زمین لغزه های ایران"، پژوهشگاه زلزله و مهندسی زلزله، جلد اول.
 
 
 
 
Alfors, J., T., Burnett, J. L., Gay, T. E., (1973), “Urban geology master plan for California, the nature, magnitude and costs of geologic hazards in California and recommendations for their mitigation”, California Div. of Mines and Geology. Bull., 198, 112pp.
Hock, E., Bray, J., (1981), “Rock Slope Engineering”, The Institution of Mining and Metallurgy, London, Third edition.
Keefer, D. K., (1984), “landslide caused by earthquakes”, Geol. Soc. America. Bull.
Kelsey, H., M ., (1978), “Earth flows in Franciscan mélange, Van Duzen River basin, California”, Geology, 1978, 6, PP. 361-364.
Morgenstern., N. R., and Price, V. E., (1965), “The analysis of the stability of general slip surfaces”, Geotechnique, 15(1): 79-93.
Royster, D. L., (1973), “Highland landslide problems along the Cumberland Plateau in Tennessee”, Assoc. Eng. Geol. Bull.10:255-287.
Terzaghi, K., and Peck, R. B., (1967), “Soil mechanics in engineering practice”, John Wiley. New York.
Yu. Y.S., and Coates, D. F., (1979), “Canadian experience in simulating pit slopes by the fi

کلید واژه ها: landslide dam geology morphology زمین شناسی مهندسی سایر موارد