اولین گزارش بر روی فسیل های گیاهی بعد از میوسن در ایران

دسته چینه شناسی و فسیل شناسی
گروه سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور
مکان برگزاری بیست و پنجمین گردهمائی علوم زمین
نویسنده مهدی یزدی
تاريخ برگزاری ۰۱ اسفند ۱۳۸۵

چکیده
در این تحقیق چهار منطقه در ایران از دیدگاه بقایای فسیل های گیاهی با سن بعد از میوسن (میو-پلیوسن تا پلئیستوسن) مورد بررسی و تحقیق قرار گرفته اند. یک برش در البرز شرقی (دره زمستان یورت، نزدیک آزادشهر)، منطقه ورطون در شمال شرقی اصفهان، منطقه نیه در نزدیک نطنز و در نهایت منطقه ابیانه در نزدیک کاشان مناطقی هستند که آثار و بقایای گیاهی از آنها توسط این تحقیق برای اولین بار گزارش می گردند. در زمستان یورت بیشترین نمونه بدست آمده بلوط یا: Family Fagaceae, Quercus بوده ، در قاعده تراورتن های ورطون، در یک تپه کوچک (بر روی نهشته های سازند قم، با دگرشیبی) برگ، چوب و میوه انجیر یا: Family Moraceae, Ficus یافت می شود. در منطقه نیه (نزدیک نطنز) در تراورتن های نهشته شده بر روی رتولیاسیک (دوران دوم) علاوه بر برگ افرا، بید بیشترین آثار گیاهی یافت شده گندمیان (نی قلم) یا:Family Poaceae, Phragmites می باشد. در نهایت منطقه چهارم دره ابیانه در نزدیک کاشان بوده که در نهشته های تراورتن های آب سرد غنی از کربنات رسوب نموده بر سنگ های ولکانیک   ائوسن تا    میوسن چوب و برگ بید یا: Family Salicaceae, Salix بهمراه آثار و بقایای جلبک کاروفیت یافت می شود. نمونه های برداشت شده از نهشته های نزدیک مرز اینچه برون (شمال گنبد کاووس)، باطلاق گاوخونی (نزدیک ورزنه) و جنوب دهکده سه (شمال غرب اصفهان) پس از گل شوئی و جدایش با روش Picking دارای جلبگ کاروفیت مشابه نهشته های دریاچه ای ابیانه بوده است. وجود جلبک کاروفیت در این مناطق حاکی از گسترش یک آب کم عمق و لب شور در این مناطق پس از میوسن می باشد. گسترش این گیاهان در نقاط مختلف ایران در اواخر دوران سوم تا اوائل دوران چهارم خود حاکی از یک اکوسیستم گرم و مرطوب پس یا در حین رسوبگذاری نهشته های تخریبی قاره ای قرمز بالائی یا: Upper Red Formation در ایران می باشد.
  
 
 
First report on Post- Miocene Flora from Iran
 
Mehdi Yazdi*
*Department of Geology, University of Isfahan
 
 
Abstract
This research checked and controlled four areas regarding to remains of plants fossils in the age of post-Miocene (Plieocen-Pleistocen) in Iran. Zemestanyourt valley (near Azadshahar, Eastern Alborz) is the first area, Varton in northeast of Isfahan, Niyeh near Natanz and finally Abyaneh near Kashan were checked by this research for the first time. In Zemestanyourt section the fossilized plant is mostly Quercus (Family Fagaceae). At the base of Varton Travertine (a small hill, Qum Formation) leaf, wood and fruit of fig or Ficus (Family Moraceae) can be found. Near Nieh (Natanz area) Reed or Phragmites (Family Poaceae) can be seen at the base of post Miocene to Pleistocene Travertine. In this area Phragmites is associating with? Acer and Salix leaves. Finally in Abyeneh (near Kashan) within cold water Travertine (deposited on ٍEocene to Miocene volcanic rocks), leaves, woods and remains of Salix (Family Salicaceae) associating with Charophytes (Algae) is abundant. Samples collected from Abyaneh, Inchehbron (near Gonbadkavos), GavekhoniLake (near Varzaneh) and south of Soh (northwest of Isfahan) were washed and picked and have remains of Charophytes. The presence of Charophytes (Algae) in those areas confirmed that, shallow and salty water were dominated after Miocene in above-mentioned areas. The dominancy of post-Miocene flora in Iran revealed that, a humid and warm climate or ecosystem was dominated within or through depositional time of Upper Red Formation

اولین گزارش بر روی فسیل های گیاهی بعد از میوسن در ایران
 
مهدی یزدی*
 
گروه زمین شناسی دانشگاه اصفهان
 
دکتر مهدی یزدی (دانشیار)، دکترای چینه و فسیل ازدانشگاه مک کواری، سیدنی، استرالیا 1375
 
چکیده
در این تحقیق چهار منطقه در ایران از دیدگاه بقایای فسیل های گیاهی با سن بعد از میوسن (میو-پلیوسن تا پلئیستوسن) مورد بررسی و تحقیق قرار گرفته اند. یک برش در البرز شرقی (دره زمستان یورت، نزدیک آزادشهر)، منطقه ورطون در شمال شرقی اصفهان، منطقه نیه در نزدیک نطنز و در نهایت منطقه ابیانه در نزدیک کاشان مناطقی هستند که آثار و بقایای گیاهی از آنها توسط این تحقیق برای اولین بار گزارش می گردند. در زمستان یورت بیشترین نمونه بدست آمده بلوط یا: Family Fagaceae, Quercus بوده ، در قاعده تراورتن های ورطون، در یک تپه کوچک (بر روی نهشته های سازند قم، با دگرشیبی) برگ، چوب و میوه انجیر یا: Family Moraceae, Ficus یافت می شود. در منطقه نیه (نزدیک نطنز) در تراورتن های نهشته شده بر روی رتولیاسیک (دوران دوم) علاوه بر برگ افرا، بید بیشترین آثار گیاهی یافت شده گندمیان (نی قلم) یا:Family Poaceae, Phragmites می باشد. در نهایت منطقه چهارم دره ابیانه در نزدیک کاشان بوده که در نهشته های تراورتن های آب سرد غنی از کربنات رسوب نموده بر سنگ های ولکانیک   ائوسن تا    میوسن چوب و برگ بید یا: Family Salicaceae, Salix بهمراه آثار و بقایای جلبک کاروفیت یافت می شود. نمونه های برداشت شده از نهشته های نزدیک مرز اینچه برون (شمال گنبد کاووس)، باطلاق گاوخونی (نزدیک ورزنه) و جنوب دهکده سه (شمال غرب اصفهان) پس از گل شوئی و جدایش با روش Picking دارای جلبگ کاروفیت مشابه نهشته های دریاچه ای ابیانه بوده است. وجود جلبک کاروفیت در این مناطق حاکی از گسترش یک آب کم عمق و لب شور در این مناطق پس از میوسن می باشد. گسترش این گیاهان در نقاط مختلف ایران در اواخر دوران سوم تا اوائل دوران چهارم خود حاکی از یک اکوسیستم گرم و مرطوب پس یا در حین رسوبگذاری نهشته های تخریبی قاره ای قرمز بالائی یا: Upper Red Formation در ایران می باشد.
  
 
 
First report on Post- Miocene Flora from Iran
 
Mehdi Yazdi*
*Department of Geology, University of Isfahan
 
 
Abstract
This research checked and controlled four areas regarding to remains of plants fossils in the age of post-Miocene (Plieocen-Pleistocen) in Iran. Zemestanyourt valley (near Azadshahar, Eastern Alborz) is the first area, Varton in northeast of Isfahan, Niyeh near Natanz and finally Abyaneh near Kashan were checked by this research for the first time. In Zemestanyourt section the fossilized plant is mostly Quercus (Family Fagaceae). At the base of Varton Travertine (a small hill, Qum Formation) leaf, wood and fruit of fig or Ficus (Family Moraceae) can be found. Near Nieh (Natanz area) Reed or Phragmites (Family Poaceae) can be seen at the base of post Miocene to Pleistocene Travertine. In this area Phragmites is associating with? Acer and Salix leaves. Finally in Abyeneh (near Kashan) within cold water Travertine (deposited on ٍEocene to Miocene volcanic rocks), leaves, woods and remains of Salix (Family Salicaceae) associating with Charophytes (Algae) is abundant. Samples collected from Abyaneh, Inchehbron (near Gonbadkavos), GavekhoniLake (near Varzaneh) and south of Soh (northwest of Isfahan) were washed and picked and have remains of Charophytes. The presence of Charophytes (Algae) in those areas confirmed that, shallow and salty water were dominated after Miocene in above-mentioned areas. The dominancy of post-Miocene flora in Iran revealed that, a humid and warm climate or ecosystem was dominated within or through depositional time of Upper Red Formation.
 
    
مقدمه
مطالعه بر روی فسیل های گیاهی دوران سوم و اوائل دوران چهارم در جهان کمتر کار شده است. Stewart & Rothwell, 1993, p. 501  معتقد است گندمیان Grasses بعنوان مثال: Poaceae که در ایران از نیه نطنز نیز کشف شده است (اولین گزارش توسط این تحقیق)از زمان پالئوسن-ائوسن در تنسی امریکا حضور داشته است. دکتر جعفریان در پوستر تهیه شده در انتشارات موزه تاریخ طبیعی اصفهان از ورطون (شمال شرقی) گزارش بقایای برگ وچوب درخت افرا را نموده اند (در مقطع فعلی این بقایا به انجیر تخصیص داده می شود). دوستداران طبیعت و فسیل بصورت پراکنده گزارش هائی از وجود فسیل گیاهی در نقاط مختلف ایران را داده اند. بعنوان مثال گزارش آقای اصلانی (دبیر آموزش و پرورش استان اصفهان) که منطقه ابیانه را معرفی نموده اند. بدین وسیله از ایشان تشکر می گردد. آقای دکتر حسینی نژاد (دانشگاه دامغان) که منطقه کندلس در شمال ایران را معرفی نموده اند (در این گزارش نیامده است) و در نمونه برداری از دره زمستان یورت نیز در عملیات صحرائی کمک نموده اند که بدین وسیله از ایشان نیز تشکر می گردد. در نهایت می توان گفت این مطالعه اولین قدم است و انشااله در آینده بتوان بصورت اصولی بر روی این مناطق  از دیدگاه بقایای فسیل گیاهی کار نمود.
 
بحث
در این تحقیق آثار و بقایای گیاهی فسیل شده با سن اواخر دوران سوم و اوائل دوران چهارم در چهار منطقه معرفی می گردند. دره زمستان یورت (البرز شرقی)، ورطون، نیه و ابیانه مناطق مورد مطاله می      باشند. در دره زمستان یورت آثار و یفایای گیاهی در نهشته های دریاچه ای مطالعه گردیده. در ورطون و نیه آثار گیاهی در قاعده تراورتن های آبگرم بررسی شده و در ابیانه بقایای گیاهی در نهشته های تراورتن آبسرد مورد مطالعه قرار گرفته اند. در نهایت می توان گفت سه مدل نهشته با سه مدل اقلیم دیرینه در این تحقیق مطالعه گردیده شده است. باید این نکته را اضافه نمود که رسوبات منطقه ابیانه گل شوئی شده و یقایای جلبک کاروفیت از آن استخراج شده است. این جلبک که در محیط لب شور زندگی می کند از زمان دونین تا عهد حاضر رکود داشته است (Stewart & Rothwell, 1993). با نمونه برداری از قاعده سازند خوش ییلاق (پس از کنگلومرای قاعده) از لایه شماره 24 اندام زاینده جلبک کاروفیت بدست آمده است (خداوردی، 1383).
 
وجود بقایای بلوط  در دره زمستان یورت که در این تحقیق به: (Quercus cf. macranthera) تخصیص داده می شود (بلوط کناره خزر با برگ های کنگره گرد) لطفابه قهرمان،1373صفحه: 211 مراجعه شود. این گیاه بهمراه گیاهان دیگر (احتمالا ؟راش، بدلیل واضح نبودن دندانه های برگ در مقطع فعلی به Fagaceae یا راش تخصیص داده می شود) در نهشته های دریاچه ای زمستان یورت گویای این مسئله می باشد که فشردگی جنگل ها و پوشش گیاهی در نوار شمالی ایران اقلا از سه میلیون سال پیش (بعد از میوسن) بصورت فعلی وجود داشته اند. برگ بلوط بدست آمده از دره زمستان یورت، البرز شرقی (تصویر صفحه 1، اشکال 3 ، 4 و 5  به:Quercus cf. macrantherو اشگال 1 و 2 احتمالا متعلق به: برگ فاگاسه یا ؟راش می باشد.
 
در منطقه آبگرم ورطون(شمال شرق اصفهان) یک تپه کوچک وجود دارد که نهشته های چشمه آبگرم (تراورتن) با یک دگرشیبی بر روی بخش های انتهائی سازند قم تا سازند قرمز بائی رسوبگذاری نموده است. در این نهشته ها مقادیر بسیار زیادی بقایای گیاهان (برگ، چوب ....) دیده می شود. بقایای این گیاهان بطور کلی به کربنات تبدیل شده است. براساس قطعات بدست آمده بیشتر این بقایا به انجیر یا  Family Moraceae, Ficus تخصیص داده می شود. Walker & Ward, 1992  معتقد اند که انجیر در آب و هوای حاره ای تا معتدل رشد می کرده است.  White, 1990, P. 191 معتقد است انجیر از زمان ائوسن بر در استرالیا ظاهر شده است. نمونه های برگ و میوه انجیر بدست آمده از ورطون اصفهان در تصویر صفحه 1اشکال 2-4 در قسمت پائین بتصویر در آمده اند(شکل 1 در مقطع فعلی ناشناخته است) و میوه انجیر در تصویر صفحه 3 اشکال 1-4 آمده است. قابل ذکر است تمامی نمونه های بدست آمده از ورطون با رنگ سفید شیری بوده و کمتر با رنگ قهوه ای (آهنی شده) یافت می شوند. به عکس های گرفته شده در این تحقیق توسط کامپیوتر رنگ مناسب داده شده است.
 
در منطقه نیه نطنز  حدود 80 کیلومتری اصفهان بسمت نطنز (از طریق اتوبان اصفهان-کاشان) یک معدن فعال تراورتن وجود دارد که نهشته های کربناته با دگرشیبی بر روی نهشته های قاره ای رتو-لیاسک (دوران دوم) دیده می شوند. در قاعده این تراورتن ها لایه های قرمز و زرد دیده می شوند. یک لایه بسیار غنی با ضخامت حدود یک متر غنی از گیاهانی که در مناطق باطلاقی رشد می کنند دیده می شوند (نی، نی قلم و بطور کلی گندمیان). بهمراه این گیاه یک نوع برگ ناشناخته نیز دیده می شود که در این تحقیق نیامده است. قهرمان، 1373 صفحه: 114 نیام محصور کننده نی قلم (تقریبا بسته ) را در شکل 76 تشریح نموده است. نمونه های بدست آمده از نیه در این تحقیق به نی قلم یا: sp.(Family Poaceae), Phragmites تخصیص داده می شود. تصویر نمونه های برداشت شده از نیه در تصویر صفحه 2 قسمت پائین اشکال 1-4 آمده است. با توجه بر وفور این بقایا می توان گفت در زمان پس از میوسن (شروع تراورتن زائی) در این منطقه آب کم عمق و باطلاقی در پایکوه جنوبی کرکس (ارتفاعات شمال منطقه) گسترش داشته است.
 
در منطقه ابیانه (دره ابیانه) پس از پل هنجن نهشته های تراورتن آب سرد با ضخامت ده تا بیست متر تا قبل از دهکده تره بر روی سنگ های ولکانیکی دوران سوم رسوبگذاری نموده اند. در تمامی بخش های این نهشته ها (تصویر صفحه 3 اشکال 4 و 5 سمت چپ و شکل 5 در پائین) بقایای گیاهی شامل: چوب، برگ و... دیده می شوند. تمامی نمونه های بدست آمده توسط کربنات جایگزین شده است. بیشترین گیاه بدست آمده از منطقه بید یا: Family Salicaceae) Salix( می باشد. در مقطع فعلی در تمامی دره های شمالی و جنوبی ارتفاعات کرکس (جنوب منطقه) درخت بید یا Salix زندگی می کند. قابل ذکر است دو افق سیلابی بسیار ضخیم در بین این تراورتن ها دیده می شوند که احتمالا گویای دو حادثه ذوب یخچال ها و سیلاب های مهیب می باشند. از لایه های رسی این تراورتن ها نمونه برداری گردید و پس از شستشو جلبک کاروفیت بدست آمد که خود گویای لب شور بودن این نهشته هاست. از نهشته های نهر جاری در این منطقه نیز نمونه برداری شده و پس پروسه جدایش جلبک کاروفیت بدست آمد. قهرمان، 1376، صفحه: 365 (جلد اول) و قهرمان، 1376 صفحات: 21-23 (جلد دوم) معتقد است جلبک کاروفیت از اوائل دونین تا عهد حاضر در آب های لب شور زندگی می کرده است. اندام زاینده این جلبک ( بصورت SEM ) در تصویر صفحه 3، اشکال 1-3 آ مده است. قابل ذکر است از مناطق: اینچه برون در گنبد کاووس و باطلاق گاوخونی (ورزنه) و جنوب دهکده سه (شمال شرق اصفهان) نیز نمونه برداری گردید و پس از شستشو و جدایش نیز بقایای جلبک کاروفیت بدست آمد. بطور کلی می توان چنین نتیجه گیری نمود که در مناطق ذکر شده بالا یک آب لب شور و غنی از کربنات پس از میوسن وجود داشته است.  
 
 
نتیجه گیری
 با در نظر گرفتن این واقعیت که در اواخر دوران سوم تا اوائل دوران چهارم پس از بسته شدن دریاچه های داخلی ( باقیمانده از فعالیت های نهائی آلپی)، و سال های پر باران و مرطوب (نهشته های تخریبی) گسترش گیاهان را در مناطق مختلف ایران را داشته ایم. از طرفی مطالعه عرصه های گیاهی دیرینه می تواند دانش مارا نسبت به فیلوژنی و تکامل گیاهان فعلی بالا ببرد. این دانش می تواند در بازسازی اکوسیستم های گیاهی دیرینه (آب و هوا، میزان شوری و شیرینی خاک، میزان رطوبت و دیگر فاکتورها) بکار گرفته شود. مقایسه اندازه و شکل بخش های گیاهی فسیل شده (هاگ، برگ، چوب و...) با گیاه زنده موجود مشابه می تواند تغیرات آن اندام ها را از اواخر دوران سوم تا زمان فعلی را آشکار سازد. پیشنهاد می گردد دانشجویان علاقمند به فسیل گیاهی هر کدام از این مناطق را جدا گانه در آینده در قالب پایان نامه مطالعه نمایند.
 
 
منابع
 
خداوردی، م. (1383): سنگ چینه نگاری و زیست چینه نگاری قاعده سازند خوش ییلاق بر اساس میکروفسیل ها (کونودونت): پایان نامه کارشناسی ارشد رشته چینه و فسیل. دانشگاه اصفهان. 133 صفحه.
 
قهرمان، ا. (1376، چاپ سوم): گیاه شناسی پایه، جلد اول. تشریح و ریخت شناسی اندامهای زایشی و عمل آنها در گروههای بزرگ جهان گیاهی. رده بندی، اثر و نقش گیاهان در محیط زیست مطالعه پوشش های گیاهی. انتشارات دانشگاه تهران (2229)، 539 صفحه.
 
قهرمان، ا. (1376، چاپ سوم): گیاه شناسی پایه، جلد دوم. تشریح و ریخت شناسی اندامهای زایشی و عمل آنها در گروههای بزرگ جهان گیاهی. رده بندی، اثر و نقش گیاهان در محیط زیست مطالعه پوشش های گیاهی. انتشارات دانشگاه تهران (2229)، 492 صفحه.
 
قهرمان، ا. (1373): کوروموفیت های ایران (سیستماتیک گیاهی). جلد اول. انتشارات مرکز نشر دانشگاهی، تهران. 350 صفحه.
 
قهرمان، ا. (1373): کوروموفیت های ایران (سیستماتیک گیاهی). جلد چهارم. انتشارات مرکز نشر دانشگاهی، تهران. 618 صفحه
 
References
 
Stewart, M. and G. W. Rothwel (1993): Paleobotany and the Evolution of Plants. CambridgeUniversity Press. 512p.
 
Walker, C. & D. Ward (1992): FOSSILS, The Visual guide to over 500 fossil genera from around the World. Harper Collins Publisher. 320 p.
 
White, M. E. (1990): The Nature of HIDDEN WORDS, ANIMALS AND PLANTS IN PREHISTORIC AUSTRALIA AND NEW ZELAND. Reed Books. Australia. 256p.
 
 
 

کلید واژه ها: سایر موارد