دیسکواسترها و تعیین سن بالاترین بخش سازند خانگیران در ناحیه سرخس

دسته چینه شناسی و فسیل شناسی
گروه سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور
مکان برگزاری بیست و پنجمین گردهمائی علوم زمین
نویسنده آبرادات مافی
تاريخ برگزاری ۰۲ بهمن ۱۳۸۶

 

مقدمه :

 

       دیسکواسترها دسته اى از نانو فسیل هاى آهکى محسوب مى شوند که به واسطه اشکال مرفولوژیکى بسیار مشخص و متمایز از یکدیگر و همچنین محدوده هاى زیست چینه اى کوتاه، از مهمترین نانوفسیلها جهت تعیین سن رسوبات ترشیارى به شمار مى روند.این گروه فسیلى در آغاز ترشیارى (پالئوسن) با اشکال دیسکى شکل  واجد انشعابات فراوان ظاهر و به تدریج به سمت اواخر ترشیارى ( پلیوسن) با تغییرات بارز در تعداد و شکل بازوها به اشکال عموماً واجد ۵ یا ۶ بازو ختم گشته و دردر اواخر این دوره منقرض مى گردند . در گذر زمان هاى زمین شناسى تغییرات بارزى در روند مرفولوژیکى دیسکواستر ها دیده مى شود که خود حکایت بر اهمیت مطالعه و استفاده ابزارى از این گروه نانوفسیلى در تعیین سن رسوبات ترشیارى دارد. با توجه به مطالعات قبلى نویسنده بر روى
نمونه هاى جمع آورى شده از بخش هاى مختلف سازند خانگیران و وجود دیسکواسترهاى فراوان در رسوبات دانه ریز شیلى این سازند ، نگارندگان بر آن شدند تا بالاترین بخش سازند خانگیران را با نگاه ویژه بر دیسکواسترها تعیین سن نمایند . همانطور که مى دانیم در کپه داغ شرقى و در دو ناحیه درگز و سرخس رسوبات سازند خانگیران به طور مشخص در زیر رسوبات سرخ رنگ نئوژن قرار دارد و در این دو ناحیه بر خلاف کپه داغ مرکزى و غربى آثار فازهاى فرسایشى پیرنه پس از راسب شدن بخش هاى بالایى سازند خانگیران به طور نسبتاً اندک اثر گذار بوده است . لذا نمونه بردارى در یال شمالى تاقدیس خانگیران در ۲۱ کیلومترى غرب شهرستان سرخس و در مختصات  ْ "۳۹  َ۳۲ ْ۳۶ شمالى و "۵۷  َ۵۵ ْ۶۰  شرقى انجام و تعداد ۸ نمونه به فواصل ۳۰ سانتى مترى از یکدیگر از کنتاکت رسوبات شیلى ـ شیل آهکى سازند خانگیران با رسوبات سرخ رنگ نئوژن ( رس سنگ) که در این ناحیه به طور هم شیب بر روى رسوبات سازند خانگیران قرار گرفته اند برداشت و پس از آماده سازى به روش
Smear Slids و تهیه اسلایدهاى میکروسکوپى ، مطالعات به وسیله میکروسکوپ نورى با بزرگنمایى ۱۰۰۰ برابر انجام گرفته است و تصاویر گوناگونى از دیسکواسترها گرفته شده است که در نگاره از نظر خواهد گذشت.

 

 

◊◊◊◊

 

بحث :

 

 دیسکواسترها ، مرفولوژى و ارزش زیست چینه اى آنها

 

 همانطور که از نظر گذشت دیسکواسترها جزء مهمترین گروه نانو فسیلى در ترشیارى به حساب
مى آیند که وجود اشکال مرفولوژیکى شاخص هر آشکوپ یا حتى زیر آشکوب  منجر به شناسایى آسان ودر نهایت تعیین سن دقیق طبقات رسوبى حاوى آنها مى گردد.مطالعات سیستماتیک انجام گرفته بر روى هشت نمونه اخذ شده از بالاترین بخش سازند خانگیران گویاى این واقعیت است که به روشنى تداخل دو گروه ویژه از دیسکواسترها را در نمونه ها نمایان مى سازد . دسته اى از دیسکواسترها واجد ۵ یا ۶ بازو بوده ( به جز
D.sublodoensis و D.lodoensis  ) که عموماً در تظاهر در طبقات رسوبى الیگوسن آغازین در مطالعات جهانى مشهور هستند که از این دسته مى توان به Discoaster nodifer  ، D.tanii  وD.deflandrei  اشاره نمود که با مرفولوژى بسیار مشخص به فراوانى در نمونه ها یافت مى شوند به طوریکه در  ۷/۲ مترى نزدیک به راس سازند به وضوح دیده مى شوند . دیسکواسترهاى ذکر شده واجد بازوهاى بسیار سالم بوده که خود حکایت از آرامش محیط زمان تشکیل رسوب دارد. بعلاوه دسته دیگرى از دیسکواسترها در این نمونه دیده مى شوند که خصوصیات اشکال دیسکى شکل نابرجا را نداشته و تعداد بازوهاى آنها نیز عموماً از دسته اول بیشتر است که از این گروه مى توان به دو گونه D.saipanensis  و D.barbadiensis  اشاره نمود که در نمودار هاى زیست چینه اى جهانى عموماً مشهور به گونه هاى ائوسن فوقانى مى باشند. به سمت بالا و در۵/۱ مترى نزدیک به راس سازند آشفتگى در حفظ ساختارى موفولوژیکى در دیسکواسترهاى هر دو دسته ملاحظه
مى شود که تا راس سازند این روند ادامه دارد. در نمونه هاى موجود در این ضخامت دیسکواسترهاى
۵ و ۶ بازویى در اثر تغییرات حاکم بر شرایط محیط انشعابات بازوهایشان قطع گشته و عموماً نمونه کاملى از آنها مشاهده نمى شود . همچنین همین وضعیت در دو گونه
D.saipanensis وD.barbadiensis  نیز مشاهده مى شود که البته شدت تغییرات فیزیکى بر روى این دو گونه کمتر است . لازم به ذکر است که اشکال سه بازویى از نانوفسیل ها همچون جنسTribrachiathus orthostylus و دیسکواسترهاى نابرجا همچون D.lodoensis  ،D.sublodoensis  ، D.bifax ، D.multiradiathus  و D.distinctus در تمامى نمونه ها مشاهده مى شود. همچنین اشکال با اهمیت و قابل توجهى از نانوفسیل ها در نمونه هاى موجود در ضخامت ۷/۲ تا ۵/۱  مترى نزدیک به راس  سازند مشاهده مى شود که از این دسته مى توان به Pemma papillatum وReticulofenestra  umbilica   اشاره نمود که در اواخر ائوسن پسین و الیگوسن پیشین از گونه هاى شاخص به حساب مى آیند.

 

 

◊◊◊◊

 

نتیجه گیرى :

 

       سازند خانگیران به سبب جایگاه ویژه چینه نگارى آن به خصوص در اکتشافات گازى  در حوزه رسوبى کپه داغ  از دیرباز مورد توجه دیرینه شناسان بوده است. مطالعات انجام گرفته بر روى این سازند در شرق حوزه مذکور عمدتاً توسط دیرینه شناسان شرکت ملى نفت ایران و با توجه به ارزش زیست چینه اى فرامینیفرها انجام پذیرفته است که از آنجمله مى توان به مطالعات ف. همرنگ اشاره نمود که سن سازند خانگیران در ناحیه سرخس و در چاههاى حفارى شده را پالئوسن فوقانى تا اواخر ائوسن و احتمالاً الیگوسن زیرین در نظر میگیرد . نامبرده همچنین سن مذکور را جهت برش الگو در منطقه ى درگز پیشنهاد مى نماید. در سال هاى اخیر بر اساس اهمیت  زیست چینه اى نانو پلانکتون هاى آهکى مطالعاتى بر روى این سازند در مقاطعى انجام گرفته است که از آنجمله مى توان به مطالعات هادوى ـ  سنمارى (۱۳۷۷) در شرق ناودیس چهل کمان اشاره نمود که سن ائوسن پیشین ـ الیگوسن پسین جهت ضخامت برداشت شده پیشنهاد شده است . همچنین هادوى ـ جعفر خادم (۱۳۷۷) در شرق روستاى کاریزک سن سازند خانگیران را ائوسن پیشین ـ الیگوسن میانى در نظر
مى گیرند.

  درمطالعات اخیر به سبب آنکه سازند خانگیران در زیر رسوبات سرخ رنگ نئوژن واقع شده بررسى توالى از اهمیت ویژه اى برخوردار است . با توجه به وجود توام دو گروه دیسکواستر یاد شده و فراوانى نسبى و قابل توجه گونه هاى دیسکواستر ۵ یا ۶ بازویى همچون D.nodifer , D.tanii ِ و D.deflandrei  که به همراه سایر دیسکواسترهاى دیسکى شکل ائوسن پسین(D.saipanensis   وD.barbadiensis ) که در نمونه ها به وفور دیده مى شوند سن ائوسن پسین تا الیگوسن پیشین ( زون NP۲۱ )به عنوان سن چینه نگارى بالاترین بخش طبقات رسوبى سازند خانگیران پیشنهاد مى گردد. حضور گونه هاى papillatum Pemma وReticulofenestra umbilica   در نمونه ها نیز موید سن مذکور مى باشند.

 

 

 

 

◊◊◊◊

 

منابع فارسى :

 

۱)      افشار حرب،ع.، ۱۳۷۳ ـ زمین شناسى کپه داغ ، انتشارات سازمان زمین شناسى کشور ، شماره ۱۱، ۲۷۵ صفحه.

۲)   هادوى، ف.، ۱۳۸۱ ـ نانوفسیل هاى آهکى ایران ( کپه داغ ، ایران مرکزى ، مکران) ، سازمان زمین شناسى و اکتشافات معدنى کشور ، ۳۲۹ صفحه.

۳)   هادوى،ف.، جعفر خادم، م.، ۱۳۷۷ـ بایواستراتیگرافى سازند خانگیران بر مبناى نانو پلانکتونهاى  آهکى در شرق ناودیس چهل کمان ، هفدهمین گردهمایى علوم زمین. 

۴)   هادوى ، ف. ، سنمارى ، س. ، ۱۳۷۷ ـ بایواستراتیگرافى سازند خانگیران بر مبناى
نانوپلانکتون هاى آهکى در شرق ناودیس چهل کمان، دومین گردهمایى انجمن زمین شناسى ایران.

 

◊◊◊◊

 

References :

 

۵)      Perch – Nielsen , K.,۱۹۸۶b-Cenozoic calcareous nannofossils, in plankton stratigraphy (eds H.M.Bolli, J.B.saunders and K.perch –Nielsen , Cambridge۱:place>۱:city> university press, PP.۴۲۷-۵۵۴.

۶)      ۶)Varol,o.,۱۹۹۸-Palaeogene, in Calcareous Nannofossil biostratigraphy (eds P.R.Bown), Cambridge۱:place>۱:city> university press,PP.۲۰۰-۲۲۵.

۷)      Theodoridis۱:city>,S.A.۱:country-region>۱:place>,۱۹۸۴-Calcareous nannofossil biozonation of the Miocene and revision of the helicoliths and discoaster ,utrecht۱:place>۱:city> micropaleontological bulletins, ۳۲,PP. ۱۳۵-۲۷۱.

 

 

آبرادات مافی ، کارشناس ارشد چینه شناسی و فسیل شناسی از دانشگاه فردوسی ، کارشناس مدیریت زمین شناسی و اکتشافات معدنی شمال شرق

 

مریم بهره مند،‌کارشناس ارشد چینه شناسی و فسیل شناسی از دانشگاه فردوسی، کارشناس مدیریت زمین شناسی و اکتشافات معدنی شمال شرق

 

جمال روشن روان ، سرپرست مدیریت زمین شناسی و اکتشافات معدنی شمال شرق

چکیده:

 

      با توجه به اهمیت دیسکواسترها در تعیین سن طبقات رسوبی ترشیاری مطالعات انجام گرفته به منظور تعیین سن بالاترین بخش سازند خانگیران در ناحیه سرخس عموماً بر اساس تشخیص گونه های مختلف این گروه نانو فسیلی صورت پذیرفته است . بدین منظور تعداد هشت نمونه از بالاترین بخش سازند خانگیران که به طور مشخص و هم شیب در زیر طبقات سرخ رنگ نئوژن قرار دارد انتخاب و پس از آماده سازی، گونه های شاخصی همچون Discoaster tanii , D.nodifer و D.deflandrei  در اسلایدها شناسایی شده اند که به همراه گونه هایی همچون D.barbadiensis و saipanensis D.سن ائوسن پسین تا الیگوسن پیشین (NP21) را برای بالا ترین بخش سازند خانگیران در منطقه سرخس مشخص می نماید.

 

Abstract:

 

Discoasters is one of the most important nannofossil groups for age determination of Tertiary deposits. By this means 8 samples were selected from uppermost part of Khangiran Formation. In Sarakhs area Khangiran Formation is covered conformly with Neogene deposits. In this study some of these species for example Discoaster tanii and D.nodifer,D.deflandrei were identified .Based on the fossil assemblage the interval late Eocene to Early Oligocene (NP21) is suggested for the uppermost part of Khangiran Formation in Sarahks area

کلید واژه ها: خراسان رضوى