چرخش ساختار پایانه شمالی گسل بیدهند (جنوب قم)

دسته لرزه زمین ساخت
گروه سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور
مکان برگزاری بیست و پنجمین گردهمائی علوم زمین
نویسنده روح الله ندری
تاريخ برگزاری ۰۲ اسفند ۱۳۸۵

 

مقدمه :

پهنه‌ آتشفشانى ارومیه-دختر به عنوان یکی از مناطق ساختاری – ماگمایی در فلات قاره ایران در برگیرنده حجم قابل ملاحظه‌ای از ردیف‌های ماگمایی (خروجی و درونی) و رسوبات وابسته است که در شمال خاور پهنه دگرگونى سنندج-سیرجان و به موازات آن قرار گرفته است.

این منطقه ساختاری از ائوسن دارای فعالیت و پویایی ساختاری و ماگمایی بوده که تا عهد حاضر نیز ادامه داشته است (Aftabi and Atapour ۲۰۰۰; Shabpour, ۲۰۰۵). برخی از محققین، ماگماتیسم در این پهنه را در ارتباط با ریفت­های درون قاره­ای دانسته و برخی دیگر فرورانش لیتوسفر اقیانوسی نئوتتیس به زیر ایران مرکزی را دلیلی برای رخداد ماگماتیسم در این کمربند می­دانند) Berberian and King ۱۹۸۱; Alavi ۱۹۹۴; Shahabpour, ۲۰۰۴). همچین محجل (۱۳۷۹) معتقد است تکتونیک برشی که با فرورانش پوسته اقیانوسی تتیس جوان به زیر ایران مرکزی در مزوزوئیک پایانی در پهنه ارومیه- دختر حاکم شده، فضاهای کششی را فراهم ساخته و مواد مذاب از آن خارج گردیده است. پهنه آتشفشانى ارومیه – دختر با روند شمال باخترى – جنوب خاورى، توسط گسلهایی با روندهاى شمال شمال باختر- جنوب جنوب خاور مانند سامانه هاى گسلى دهشیر، قم-زفره، بیدهند و جنوب ساوه بریده و جابجا شده است (شکل ۱). این گسلها به عنوان شکستگیهاى کششى در یک سیستم جنبشى برشى تفسیر شده اند (نوگل سادات ۱۹۷۸، امامی۱۳۷۰). همچنین این گسلها در پیدایش سنگهاى آتشفشانى کمربند آذرین تبریز _ بزمان نقش مؤثری داشتهاند (نوگل سادات ۱۹۷۸، محجل ۱۳۷۹). بوذری و امامی (۱۳۸۳) عقیده دارند که بازشدگی دریای سرخ و اعمال نیروی فشاری در اواخر نئوژن به سمت شمال سبب حرکت چرخشی در خلاف جهت حرکت عقربه های ساعت قطعه گسله قم – آران گردیده است.

 

 

گسل بیدهند در نقشه های زمین شناسی با مقیاس های مختلف که از این منطقه طی سال های گذشته تهیه شده معرفی شده است (امامی، ۱۹۸۱: قلمقاش و همکاران، ۱۳۷۵).

 

در این مطالعه شواهد هندسی و کینماتیکی ساختارهای پایانه شمالی گسل بیدهند در جنوب قم ارائه و الگوی چرخش در این پایانه تحلیل شده است.

 

◊◊◊◊

بحث :

سامانه گسل بیدهند به طول تقریبی ۴۳ کیلومتر یکی از گسلهایی است که منجر به جابجایی سنگهای آتشفشانی ائوسن در ایران مرکزی گردیده است. این گسل از ۵۰ کیلومتری جنوب قم شروع و به شمال نراق منتهی می‌گردد. برای مطالعه دقیق تر، با استفاده از تصاویر ماهواره ای و عکسهای هوایی و همچنین نقشه ۱:۱۰۰،۰۰۰ کهک منطقه مورد مطالعه به سه بخش تقسیم گردید؛ بخش ونارچ در شمال منطقه به طول تقریبی ۱۷ کیلومتر (شکل ۲)، بخش بیدهند – جاسب در مرکز منطقه به طول تقریبی ۴۳ کیلومتر و بخش نراق به طول تقریبی ۷ کیلومتر در جنوب منطقه. با توجه به داده های صحرایی برداشت شده از مناطقی که گسل برونزد دارد سه روند کلی زیر برای سامانه گسل بیدهند پیشنهاد می گردد:

در بخش ونارچ، روند گسل بیدهند باختر شمال باختر – خاور جنوب خاور (۳۵۰/۵۵) با سازوکار معکوس با مولفه  راست بر است که این بخش معرف پایانه شمالی گسل است، در بخش بیدهند – جاسب با روند شمال باختر – جنوب خاور ( ۲۸۰/۶۵ تا ۲۵۰/۸۵ ) و سازوکار امتدادلغز با مولفه راست بر، که معرف بخش میانی گسل است و بخش نراق که دارای روند عموماً خاوری – باختری (۱۶۵/۴۵) با سازوکار معکوس، که این بخش به عنوان پایانه جنوبی معرفی می گردد.

 

 

بخش پایانه شمالی با طولی برابر ۱۷ کیلومتر برا ی گسلی با طول حدود ۴۳ کیلومتر که جابجائی امتدادلغز آن حدود  ۱۶ کیلومتر است بسیار طولانی بنظر می رسد. برای درک وضعیت دگرشکلی این بخش از منطقه و ارائه الگوی دگرشکلی مناسب می‌بایست تحلیل دقیق‌ هندسی بر روی ساختارها، ( راندگی‌ها و چینها ) صورت پذیرد. با مطالعات صحرایی و برداشت داده‌ها، هندسه گسلها و چینهای منطقه بررسی گردیده که نتایج آن به شرح زیر می‌باشد.

 

۱-     گسلها

گسل های تراستی در این پایانه به دو دسته و قابل تقسیم هستند.

گسل (T۱)

گسل (T۱) با روند باختری- خاوری واحدهای ولکانیکی توفی ائوسن (Et۵)  را بر روی واحدهای ماسه سنگ و مارن سازند قم به سن الیگوسن (OMqs) رانده است که شیب به سمت شمال دارند (شکل۳). خش لغزهای اندازه گیری شده بر روی صفحه این گسل جهت حرکت را به سمت آزیموت ۱۶۵ درجه نشان می دهد این گسل به طول تقریبی ۱۷ کیلومتر مرز شمالی منطقه مورد مطالعه را تشکیل می دهد. از این گسل، گسل فرعی دیگری با روند خاوری- باختری جدا می شود که شیب به سمت جنوب دارد. این گسل همبری واحدهای الیگوسن سازند قم را در کنار یک سیل بزرگ سینیتی به سن میوسن میانی- پایانی نشان می دهد که در بخش خمیده شمال باختری گسل بیدهند تزریق شده است (سجودی، ۱۳۷۲). (شکل ۴).

 

 

 

 

گسل(T۲)

گسل (T۲) با روند شمال باختر، باختر – جنوب خاور، خاور در  ۶ کیلومتری جنوب گسل (T۱) واقع شده است و دارای طولی  حدود ۲۲ کیلومتر می‌باشد. از این گسل شاخه‌های راندگی و امتدادلغز (شکل ۵) به صورت فرعی خارج شده است. گسل () حجم وسیعی از واحدهای آندزیت – بازالتی ائوسن را بر روی واحد آهکی سازند قم رانده است (شکل ۵). این گسل مرز زیرین منطقه مورد بررسی می باشد که دارای شیب به سمت شمال است.

 

 

 

 

۲-     چینها

تحلیل هندسی این ساختارها با استفاده از برداشتهای صحرایی و نمایش آنها بر روی استرئونت   و همچنین تقسیم بندی آنها بر اساس تمایل محور و شیب سطح محوری (Ramsay, ۱۹۶۷) و زاویه بین پهلوها (Fleuty, ۱۹۶۴) به صورت خلاصه در جدول شماره (۱) آورده شده است. موقعیت چینهای مورد بررسی در تصویر ماهواره ای (شکل ۲) با ذکر شماره  مشخص شده است.

چینها غالباً دارای شیب سطح محوری زیاد و محور با میل کم و اثر سطح محوری آنها با توجه به موقعیت قرارگیری چینها یک انحراف و چرخش تدریجی خلاف جهت حرکت عقربه های ساعت نشان می دهند.  به عنوان مثال تاقدیس کوه میل در ۱۴ کیلومتری باختر گسل بیدهند دارای روند شمال باختر – جنوب خاور و تاقدیس کهک  در فاصله ۸ کیلومتری شمال خاور گسل بیدهند دارای روند خاوری – باختری می باشد.

 

چدول شماره ۱- مشخصات هندسی چینهای موجود در قطعه فوقانی گسل بیدهند

ردیف

نام چین

شیب و جهت شیب سطح محوری

راستای اثر سطح محوری

 

موقعیت محور چین (بتا)

زاویه بین پهلوها

(آلفا)

نوع چین بر اساس تمایل

محور

Ramsay

۱۹۶۷

نوع چین بر

اساس شیب

سطح

محوری

Ramsay

۱۹۶۷

نوع چین بر اساس زاویه بین پهلوها FLeuty

۱۹۶۴

 

شبکه استریونت

 

 

۱

تاقدیس کوه میل

۶۳/۰۳۷

N۳۰۰

۲/۳۱۰

۶۲

Sub horizontal

Steeply inclined

CLOSE

 

 

۲

 

ناودیس ابرجس

۸۴/۰۳۵

N۲۸۵

۸/۱۲۴

۱۱۲

Sub horizontal

Upright

OPEN

 

 

۳

 

تاقدیس ازناوه

۷۰/۰۱۰

N۲۸۰

۳۰/۱۰۰

۷۰

Gently plunging

Steeply inclined

CLOSE

 

روح الله ندری ، دانشجوی کارشناسی ارشد تکتونیک، دانشگاه تربیت مدرس

دکتر محمد محجل، دکتری تکتونیک، عضو هیئت علمی دانشگاه تربیت مدرس

دکتر عباس بحرودی، دکتری تکتونیک، عضو هیات علمی دانشگاه تهران

 

◊◊◊◊

چکیده:

سامانه گسل بیدهند در راستای شمال-شمال باختر با طولی حدود 43 کیلومتر، پهنه آتشفشانی ارومیه – دختر را در منطقه جنوب شهر قم بریده و جابجا نموده است. این گسل از نظر هندسی به سه بخش شمالی، میانی و جنوبی قابل تقسیم است. تحلیل ساختارهای مرتبط با این گسل بیانگر حرکت امتدادلغز راستگرد آن می باشد. قطعه شمالی که در برگیرنده پایانه شمالی گسل است دارای طولی حدود 17 کیلومتر در راستای خاوری-باختری است که طول پایانه گسلی نسبت به طول گسل بسیار زیاد بنظر می رسد. بر اساس مطالعات و برداشتهای صحرایی از ساختارهای موجود مثل تاقدیس و ناودیس‌های منطقه و گسلهای فرعی به این نتیجه دست یافتیم که قطعه شمالی فقط پایانه گسل نبوده بلکه قسمتی از گسل امتداد لغز بیدهند است که در جهت پاد ساعت گرد چرخش یافته و در راستای پایانه شمالی قرار گرفته است.

 

کلید واژه‌ها: گسل بیدهند، دگرریختی، امتداد لغز، پهنه ارومیه-دختر

 

Abstract :

 

The Bidhand fault system extends approximately 43 km long across the Urumieh–Dokhtar magmatic belt. According to the orientation and mechanism, it could be divided in three segments of; northern, middle and southern segments. Geometric analysis of structural features in either sides of the Bidhand fault system suggests right-lateral displacement not more than 16 kilometer along the fault. The northern segment includes north termination and has almost 17 km length. According to the structures in this segment and other field data of the region, we found that the northern termination of the Bidhend fault contains a part of the Bidhand strike-slip fault that was rotated westward along the northern termination.

 

Key words: Bidhand, Strike-slip fault system, Fault termination

کلید واژه ها: امتدادلغز دگرریختی قم گسلبیدهند گسلامتدادلغز لرزه زمین ساخت