نگاهی به مفاهیم کلی ژئوپارک‌، میراث زمین شناسی و ژئوتوریسم و بررسی جایگاه ایران در این زمینه

دسته ژئوتوریسم
گروه سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور
مکان برگزاری بیست و ششمین گردهمایی علوم زمین
نویسنده علیرضا امری کاظمی
تاريخ برگزاری ۳۰ بهمن ۱۳۸۵
علیرضا امری کاظمی، سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور
 
◊◊◊◊
 
    چکیده:
 
 
امروزه رویکرد جهانیان به موضوع گردشگری طبیعت (‌اکوتوریسم) در حال گسترش است و رو به روز بر جذابیت این شاخه از گردشگری افزوده می‌شود. در همین راستا، شاخه جدید گردشگری زمین شناسی (Geotourism) که ارتباط تنگاتنگی با طبیعت دارد نیز مورد توجه همگانی قرار گرفته است. ژئوتوریسم از زوایای مختلف به موضوع پدیده‌های زمین شناسی می‌نگرد و بررسی آن وابسته به بررسی اصطلاح گردشگاه زمین شناسی (Geopark) است.
 
در این نوشتار موضوع ژئوپارک، میراث زمین شناسی و ژئوتوریسم با نگاهی به مفاهیم کلی این موضوعات و وضعیت جهانی آنها، بررسی شده و فعالیت‌های انجام شده در کشور مورد بحث فرار می‌گیرد.
 
 
 
A glance at the general concepts of Geopark, Geological Heritage, and Geotourism and Iran’s status in this era
 
Alireza Amrikazemi, Geological Survey of Iran
 
Nowadays global approach to ecotourism is developing and this field of tourism is of interest to general public. Meanwhile Geotourism, the new branch of tourism, that is in close relationship to nature is the focus of attention. Geotourism has several veiwpoints regarding the geological phenomena and studying this term requiers the pre-study of the term: Geopark.
 
In this paper, some terms like Geopark, Geological Heritage and Geotourism and their status in the world will be studied to be followed by the discussion of all the activities in the country regarding this subject.
 

 ژئوپارک و میراث زمین شناسی

یونسکو در طی فراخوان گسترده‌ای در سال 2000 میلادی از سازمان‌های زمین شناسی کشورها خواست که ضمن معرفی پدیده‌های شاخص و منحصر بفرد زمین شناسی خود، نام  پدیده‌هایی که با معیارهای ارائه شده توسط یونسکو هماهنگ هستند را در فهرستی تحت عنوان: "شبکه  ژئوپارک‌های جهان" ثبت نمایند. بر اساس این فراخوان، ژئوپارک به محدوده جغرافیایی با مرزهای مشخص گفته می‌شود که واجد یک یا چند پدیده زمین شناسی خاص یا منحصربفرد بوده و جاذبه‌های فرهنگی و طبیعی قابل توجهی نیز در این محدوده وجود داشته باشند. این مجموعه باید بر توسعه اقتصادی ناحیه تاثیرگذار بوده، دارای برنامه‌ها و تمهیدات حفاظتی ویژه‌بوده و طرح‌های مدیریتی مدون داشته باشد.

 برای پرهیز از اشتباه متداول برخی در مورد فهرست میراث جهانی یونسکو (UNESCO World Heritage Sites ) با شبکه ژئوپارک‌های جهان (UNESCO World Geoparks Network  ) باید خاطر نشان ساخت که فهرست اول در جریان کنوانسیون سال 1972 میلادی یونسکو تشکیل شد و شامل سایت‌های فرهنگی، طبیعی یا طبیعی-فرهنگی است که دارای ارزش جهانی (میراث جهانی) بوده و هر سال در اجلاس سالیانه یونسکو تعدادی از این سایت‌ها از کشورهای مختلف به فهرست افزوده می‌شوند. قرار گرفتن در این فهرست تعهدات دوطرفه‌ای را برای یونسکو و کشور ثبت کننده به همراه دارد. یونسکو انجام برنامه‌های حمایتی و نظارتی و تخصیص بودجه نگهداری را به عهده گرفته و کشور مذکور وظیفه حفاظت و حفظ حریم و رعایت چارچوب‌های تعیین شده را به انجام می‌رساند.

در فهرست ژئوپارک‌های تحت حمایت یونسکو، بحث صرفا در مورد ژئوپارک‌ها و پدیده‌های زمین شناسی است؛ اگرچه معیارها و مراحل ثبت شباهت‌های زیادی با سایت‌های میراث جهانی دارد. فهرست ژئوپارک‌ها یک فهرست جدید با اعضای محدود بوده و هنوز اهمیت جهانی همانند " فهرست میراث جهانی" پیدا نکرده است. شایان ذکر است که در اروپا نیز شبکه‌ای به نام "شبکه ژئوپارک‌های اروپایی" تاسیس شده که شامل ژئوپارک‌های ثبت شده در قاره اروپا است و با شبکه جهانی ارتباط مستقیم دارد.

از طرف یونسکو امکان قرار گرفتن یک سایت در هر دو فهرست میراث جهانی و ژئوپارک‌ها رد نشده ولی احتمالا اعتباراتی که به آن تخصیص داده خواهد شد تنها به یک عنوان آن اهدا شده و برای یک سایت دو بار اعتبار مالی درنظر گرفته نخواهد شد.

کشور چین در امر ثبت و بهره‌برداری از ژئوپارک‌ها در جهان پیشگام است. از دیگر کشورهای فعال در این زمینه می‌توان امریکا، آلمان، ایتالیا، اتریش، یونان، استرالیا و فرانسه را نام برد. ایران اگرچه در زمینه شناسایی و معرفی پتانسیل‌های زمین شناسی خود از بسیاری از کشورهای مطرح جهان پیش بوده است، اما در زمینه ثبت ژئوپارک (تنها یک مورد) و بهره‌برداری از آن اقدام قابل توجهی انجام نداده است. ثبت یک ژئوپارک لزوما نباید توسط سازمان زمین شناسی یا یک سازمان دولتی انجام گیرد اما برای ثبت کننده، دریافت تاییدیه سازمان زمین شناسی کشور متبوع اجباری است.

 ژئوتوریسم

منظور اصلی از مبحث توسعه اقتصادی مطرح شده در تعریف ژئوپارک، ژئوتوریسم یا گردشگری زمین شناسی است. مخاطبان ژئوتوریسم نه تنها متخصصان و کارشناسان زمین شناسی، بلکه گردشگران عادی و علاقمندان طبیعت هستند. در جریان فعالیت‌های ژئوتوریسمی، بازدیدکنندگان ضمن بازدید از پدیده‌های زیبا و ویژه زمین شناسی، با مبانی پیدایش آنها آشنا شده اهمیت وجودی آنها را در‌می‌یابند. یکی از ویژگی‌های پدیده‌های زمین شناسی که موجب برتری نسبی آنها بر پدیده‌های اکوتوریسمی می‌شود، اسرارآمیز بودن و پیچیده بودن مباحث زمین شناسی برای افراد عادی است. واژه زمین شناسی برای اغلب مردم یادآور پدیده‌های باشکوه، بزرگ و اسرارآمیزی چون آتشفشان، زلزله، شهاب سنگ، دایناسور، فسیل، دوره‌های زمانی میلیونی و ... است. لمس این مفاهیم یا مفاهیم وابسته به آنها که در جریان برنامه‌های گردشگری زمین شناسی امکانپذیر است، جذابیتی شگرف برای بازدیدکنندگان ایجاد می‌نماید.

  یکی از مباحث مهمی که در ژئوتوریسم اهمیت زیادی دارد، موضوع آموزش و اطلاع رسانی است. هدف از این مبحث آشنا ساختن همگان به خصوص کودکان و نوجوانان با میراث زمین شناسی و پدیده‌های مختلف علوم زمین به منظور جلب همکاری عمومی در حفظ این آثار و استفاده بهینه و صحیح از این منابع است.

 ژئوتوریسم علاوه بر مزایایی که از نظر درآمدزایی مستقیم و غیرمستقیم به واسطه جذب گردشگر دارد، در ایجاد اشتغال بین دانش‌ آموختگان علوم زمین و همچنین ساکنان مناطق دارای سایت‌های زمین شناسی بسیار موثر است. ایجاد مشاغل جدید تحت عنوان راهنمایان زمین شناسی (Geoguides ) و نگهبانان زمین شناسی ( Geoguards ) از این جمله‌اند.

 Geoguide زمین شناسی است که با گذراندن دوره‌های آموزش اصول راهنمایان جهانگردی و همچنین آشنا بودن با پدیده‌های زمین شناسی ایران در خدمت گروه‌های گردشگری قرار می‌گیرد. وظیفه این راهنما ارائه توضیحات علمی و توصیف پدیده‌های زمین شناسی برای گردشگران و پیشبرد اهداف آموزشی تعریف شده است. این راهنما می‌تواند بصورت دائم در منطقه حضور داشته باشد و به گروه‌های مراجعه کننده خدمات بدهد. در این صورت باید در ژئوپارک مورد نظر دفتری برای استقرار وی در نظر گرفته شود. همچنین راهنما می‌تواند بر اساس برنامه گرو‌ه‌های گردشگری، در مناطق مختلف آنها را همراهی نماید.

Geoguard زمین شناسی است که در محل ژئوپارک مستقر بوده و ضمن آگاهی کافی از ویژگی‌های پدیده مورد نظر، وظیفه حراست از محدوده ژئوپارک را انجام می‌دهد. Geoguard می‌داند که چه عواملی بر پدیده مذکور آثار منفی می‌گذارد و در جهت جلوگیری از این آسیب‌ها تلاش کرده و این آثار منفی را در ابتدای بازدید برای بازدیدکنندگان نیز تشریح می‌نماید. Geoguard در تمامی مراحل بازدید گروه را همراهی نموده و از آسیب‌های احتمالی وارده به پدیده‌ها توسط بازدیدکنندگان جلوگیری می‌کند.

ژئوتوریسم و ژئوپارک در ایران

سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور به عنوان مجری و مسئول پژوهش‌ها و بررسی‌های ‌زمین شناسی پایه کشور و امور وابسته به آن، برنامه بررسی پدیده‌های زمین شناسی به منظور معرفی این پدیده‌ها و فراهم نمودن زمینه‌های ثبت در فهرست ژئوپارک‌های یونسکو را از سال 1379 آغاز نمود و تاکنون اکثر نقاط بااهمیت کشور در زمینه شناسایی و معرفی شده است. نتایج این مطالعات که بطور عمده توسط نگارنده صورت گرفته در طی مقالات و سخنرانی‌های متعدد در داخل و خارج کشور به عموم ارائه شد. همچنین کتاب اطلس ژئوتوریسم قشم به عنوان اولین اطلس ژئوتوریسم کشور به قلم نگارنده در سال 1384 توسط پایگاه ملی داده‌های علوم زمین کشور به چاپ رسید. کتاب "Geotorism" از انتشارات معتبر Elsevier انگلستان که توسط Ross Dowling   و David Newman تدوین شده اولین کتابی است که بطور کامل و اصولی ژئوتوریسم را مورد بحث و بررسی قرار می‌دهد. یکی از فصول این کتاب به شرح پتانسیل‌های ژئوتوریسم ایران به قلم نویسنده مقاله حاضر می‌پردازد. این کتاب هم اکنون در دانشگاه‌های استرالیا و انگلستان تدریس می‌شود. علاوه بر آن تعدادی گزارش‌های استانی توسط سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور به چاپ رسیده است.

در زمینه ثبت ژئوپارک، سازمان منطقه آزاد قشم با همکاری سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور اولین ژئوپارک ایران و خاورمیانه را به یونسکو معرفی نمود که در این رابطه با اعلام نظر مثبت یونسکو، پرونده قشم مراحل نهایی ثبت خود را پشت سر می‌گذارد.

فعالیت دیگری که در این زمینه صورت گرفته، برگزاری جلسات مشترک سازمان‌های ذیربط از جمله زمین شناسی، حفاظت از محیط زیست، جنگل‌ها و مراتع و نمایندگان چند دانشگاه‌ در محل سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری است که به منظور مشخص نمودن نامزدهای ثبت پدیده‌های طبیعی ایران در فهرست میراث جهانی یونسکو بوده است. در خلال این جلسات 8 سایت میراث طبیعی که دارای شاخص زمین شناسی ارزشمند بوده‌اند در میان فهرست 15 سایت منتخب قرار گرفتند. این سایت‌ها اگر در این فهرست هم موفق به جلب نظر مثبت یونسکو نشود (‌که احتمال آن کم است) قطعا در شبکه ژئوپارک‌های جهان به ثبت خواهند رسید.

بطور کلی پدیده‌های زمین شناسی ایران یا سایت‌های میراث زمین شناسی را از نظر میزان اهمیت و ارزش می‌توان به سه گروه اصلی تقسیم نمود: سایت‌های منطقه‌ای – سایت‌های ملی و سایت‌های بین‌المللی. پدیده‌های با درجه بندی منطقه‌ای پدیده‌هایی هستند که در کشور نمونه‌های دیگری از آن نیز مشاهده می‌شود و از این رو دارای ویژگی منحصربفرد و یکتایی در کشور نیستند اما برای بهره‌برداری‌های در سطح استان و توریسم محلی کاربرد داشته و از این رو دارای اهمیت هستند. درجه بندی ملی شامل پدیده‌هایی می‌شود که در کشور بی همتا بوده و یا بهترین نمونه در کشور به شمار می‌روند. این نوع پدیده‌ها قابلیت ثبت در فهرست میراث طبیعی کشور را دارا بوده و مسئله حفاظت از آنها بسیار حائز اهمیت است. پدیده‌های بین‌المللی آن گروه از پدیده‌ها هستند که در شمار "بهترین نمونه نوع خود" در جهان و یا "یکی از معدود پدیده‌ها از این نوع" در جهان قرار می‌گیرند. حفاظت از این نوع پدیده‌ها بسیار مهم بوده و به کشور این شانس را می‌دهد که با ثبت آنها در فهرست میراث طبیعی یونسکو یا فهرست ژئوپارک‌های تحت حفاظت یونسکو توجه جهانی را به سوی آنها جلب نماید. ثبت در فهرست‌های نامبرده موجب بالا رفتن اعتبار کشور و منطقه مورد بحث در بخش توریسم بین المللی شده و پیامدهایی از جمله افزایش میزان گردشگران، ورود ارز به کشور، دریافت بودجه‌های حفاظتی از یونسکو و ارتقای جایگاه کشور از دیدگاه گردشگری طبیعت به دنبال خواهد داشت. این امر از طرفی نیز موجب بالاتر رفتن حساسیت در موضوع حفاظت و افزایش مسئولیت دولت و مقامات محلی در حفظ و حراست از این آثار خواهد شد.

 پدیده‌های زمین شناسی را می‌توان بر اساس نحوه تشکیل و ماهیت خود به گروه‌های مختلفی تقسیم بندی نمود. یکی از این دسته بندی‌ها پدیده‌ها را به گرو‌ه‌های زیر تقسیم میکند:

-          ماگماتیسم، هر نوع پدیده‌ای که با فعالیت‌های ماگمایی چه در روی زمین و چه در زیر سطح ارتباط دارد. مانند روانه‌های بازالتی ماکو – منشورهای بازالتی دماوند

-          فرسایش، پدیده‌هایی که در اثر عملکرد فرسایش و یا انحلال به روش‌های مختلف بوجود می‌آیند. مانند غارها و اشکال زیبای فرسایش بادی-آبی در جزیره قشم

-                   تکتونیک و زمین ساخت، پدیده‌های بزرگ و کوچک مقیاس کلاسیک مانند گسل‌ها و یا گنبدهای نمکی

-          زمین شناسی مهندسی و زیست محیطی، انواع پدیده‌هایی که به نوعی با فعالیت‌های عمرانی و زندگی بشر ارتباط پیدا می‌کنند. مخاطرات زمین نیز در این گروه قرار میِگیرند. از نمونه‌های آن می‌توان به فرونشست‌ها و لغزش‌ها اشاره نمود

-          مرتبط با اکوتوریسم، پدیده‌هایی که علاوه بر ویژگی‌ها و جذابیت‌های زمین شناسی، دارای جذابیت‌های طبیعی نیز هستند و در بحث اکوتوریسم (‌گردشگری طبیعت) نیز به عنوان جاذبه مطح هستند. آبشارها و دریاچه‌ها از این دسته هستند.

-          رسوب شناسی، طیف وسیعی از پدیده‌های زیبای زمین شناسی در این گروه قرار می‌گیرند. از ان جمله می‌توان به چشمه‌های تراورتن ساز و یخچال‌ها اشاره نمود.

-          باستان-زمین شناسی، این گروه از پدیده‌ها علاوه بر ویژگی زمین شناسی خود، دارای ارزش‌های باستان شناسی نیز هستند و اغلب وجود پیشینه تاریخی و ارتباط آن با فعالیت‌های بشری به آنها ارزش ژئوتوریسمی می‌هد. مظاهر معدنکاری کهن از این جمله‌‌اند.

 فهرست کامل انواع پدیده‌ها و زیرگروه‌های مربوطه در جدول زیر آورده شده‌اند. لازم به ذکر است که برخی از پدیده‌ها می‌توانند در دو نوع هم مطرح شوند.

◊◊◊◊

 

 نتیجه گیری:

 پرواضح است که پتانسیل‌های کشور در زمینه پدیده‌های زمین شناسی بسیار بالا و قابل توجه است. ثبت این آثار در فهرست‌های ملی و جهانی گام اصلی در جهت معرفی و بارور نمودن این پتانسیل‌ها است که باید با برنامه ریزی دقیق و صحیح کارشناسی این امر را محقق ساخت. موضوع حفاظت و نگهداری از این آثار نیز در راس کلیه امور وابسته قرار دارد و نه تنها از ایجاد لطمه به روند ثبت آنها جلوگیری می‌نماید، بلکه موجب رونق بخشیدن به مقوله گردشگری صحیح و آموزشی نیز خواهد شد.

  منابع فارسی :

 1.         امری کاظمی، علیرضا، 1384، اطلس ژئوتوریسم قشم، پایگاه ملی داده‌های علوم زمین

 ◊◊◊◊

 Refrences:

  

1.       Dowling, R., Newsome, D., 2006 "Geotourism", Elsevier Publication

کلید واژه ها: یونسکو اکوتوریسم ژئوتوریسم اکوتوریست ژئوپارک سایر موارد