یافته های زمین شناسی ناحیه گرگان

دسته مقالات جنبی
گروه سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور
مکان برگزاری پنجمین گردهمائی علوم زمین
نویسنده رضا - صالحی راد
تاريخ برگزاری ۲۲ فروردین ۱۳۶۶
ناحیه مورد بحث، یک چهارم شمال باختری چهار گوش گرگان راشامل می شود که در سالهای 5-1354 مورد بررسی قرار گرفته است. نزدیک به یک سوم آن دشت و بقیه، رشته کوههای بلند البرز خاوری را در دو سوی خط الراس در بر می گیرد که تقریباٌ نیمی از آن پوشیده از جنگل است.
شیستهای گرگان که در خلال جنبشهای پرکامبرین چین خورده و دگرگون شده اند نقش بارزی در پارینه چغرافی ناحیه داشته اند در کنار شمال خاوری آن،- آهکهای پالئوزوئیک پسین بر روی شیستها قرار داشته ولی در جنوب، تماس این دو در راستای گسل زیارت می باشد که مرز جنوبی شیستها را در سراسر البرز خاوری تشکیل داده است. چنین به نظر می رسد که با نزدیک شدن به کهن پشته گرگان از ستبری ماسه سنگهای لالون کاسته شده و از سازند میلا تنها واحد 5 آن (اردویسین) رخنمون دارد. در سیلورین ستبری زیادی از گدازه های بازالتی در خاور ناحیه بر جای گذاشته شده ولی به سوی باختر از آن اثری دیده نمی شود. سازند پادها اساساٌ آواری و آن نیز محدود به خاور ناحیه است.
نهشته های دونین میانی تا زیرین (سازند خوش ییلاق) گسترش زیادی داشته و بر روی آن رسوبات کربونیفر قرار دارد که تا مسکورین ادامه یافته و از نامورین آواری است. این امر در حالی است که به سوی باختر و جنوب باختری (ناحیه دامغان) رخساره جیرود که ستبری به مراتب کمتری داشته و سن آن دونین پسین- کربونیفر پسین است دیده می شود. پرمین زیرین عمدتاٌ شامل آهک فوزولین دار بوده ولی از سوی دیگر وجه و رخنمونی از سازند دورود در نزدیکی سیستمهای گرگان نشانگر ادامه کهن پشته پرکامبرین است. در خاور ناحیه، سازند الیکا بر روی آهک های هم ارز روته ولی در ناحیه دامغان، سازند یاد شده بر روی شیستهای کربونیفر قرار دارد.
دگر شیبی میان پالئوزوئیک پسین- تریاس میانی و کرتاسه زیرین در ناحیه گرگان از یکسو و میان پالئوزوئیک پسین و ژوراسیک درخاور آن (دره علی آباد) وجود دارد که ناشی از چین خوردگی کیمرین پیشین در بخشهای شمال البرز خاوری است. جنبشهای مزبور همچنین بر خاستن دوباره کهن پشته گرگان را سبب گردیده که شاهد آن، افزایش بسیار زیاد ستبری سازند شمشک از شمال به سوی جنوب است. رسوب مستقیم آهک لار بر روی شیستها، دلیل دیگر این امر به شمار می آید. در جنوب خط الراس آهک رودیست دار کرتاسه زیرین بر روی آهکهای ژوراسیک و در شمال، آهک مارنی و مارن اینوسراموس دار، به طور هم شیب بر روی سازندهای قدیمتر قرار دارد.
به دنبال جنبشهای لارامین رشته کوههای البرز بوجود آمده و در شمال آن، رسوبات ائوسن بسیار نادر است. تاثیر جنبشهای مزبور در شمال و جنوب یکسان نبوده و. ناحیه بین گرگان و دامغان مثال خوبی از تبدیل تدریجی جنبشهای کوهزایی به خشکی زایی است. وضعیت مشابه برای جنبشهای اواخر اولیگوسن- اوایل میوسن وجود داشته ولی رویداد مهم جنبشهای اخیر، آغاز فرونشینی خزر بوده که دشت گرگان بخش خاوری آن را تشکیل می دهد.
دگر شیبی مشخص میان لایه های پلیو- کواترنر وکلیه سازندهای قدیمتر ناشی از کوهزایی پلیوسن پسین بوده و ساختهای کنونی بر اثر آن ایجاد شده است. کم و بیش تمام گسل های بزرگ به صورت گسلهای فشاری کار کرده و دربخشی از راستای خود به سوی شمال یا جنوب رو رانده می باشد. مشاهده می شود که دو ناودیس در کنار یکدیگر قرار داشته و ظاهراٌ تاقدیس میان آندو به خاطر فشارهای وارد شده به قسمتهای ژرفتری فرورفته است. گسلهاثی قدیمتر بوجود آمده در خلال لارامین یا کیمرین پیشین، از جمله گسل های دو سوی رشته کوههای اغازی البرز به صورت فشاری مزدوج کار نموده به طوریکه بلوک میان دو گسل در جهات شمال و جنوب، بر روی رسوبات مجاور رانده شده اند. چین خوردگی شدیدتر درنزدیکی گسل های اصلی از یک سو، راستا و جهت راندگیها و گسل هایی که آنان را می برند از سوی دیکر (مثال: روراندگی شاهکوه به سوی شمال و گسل های چپبر دامغان رود و راستبرتاش) بیانگر فشردگی درراستای شمال- جنوب است.
جنبشهای جوانتر منحصر به تکاپوی دوباره در راستای گسلهای اصلی ناحیه است. گسل گرگان که کم و بیش بر مرز کوه و دشت منطبق است، بارزترین ساخت جوان ناحیه بوده و در جنوب باید از گسل دامغان و گسل چپبر اگره نام برد.
براساس حفاریهای اکتشافی دشت گرگان بین 500 تا 4000 متر از نهشته های دریایی کم عمق پلیوکواترنر بطور دگر شیب بر روی رسوبات کرتاسه- پالئوسن قرار دارند. در نهشته های مزبور چینهایی ملایم با روند شمال خاوری- جنوب باختری وجود دارد. علیرغم تشابه سنگ شناسی، جدا از چگونگی فرو نشست خزر نمی توان با اطمینان گفت که دشت مزبور ادامه باختری کپه داغ می باشد.

کلید واژه ها: گلستان